Кіріспе
Босния және Герцеговинаның астанасы және ең ірі қаласы – Сараево. Сараево Босния және Герцеговинаның саяси, қаржылық, әлеуметтік және мәдени орталығы, сондай-ақ Балқандағы маңызды мәдени орталық болып табылады. Ол ойын-сауық, бұқаралық ақпарат құралдары, сән және өнер салаларында аймақтық ықпалға ие. Сараевоның діни және мәдени алуан түрлілігінің ұзақ тарихынан туындап, оны кейде «Еуропаның Иерусалимі» деп атайды. Бұл қала мешіт, католик шіркеуі, православие шіркеуі және синагог бір ауданда орналасқан еуропалық шамалы қалалардың бірі. Аймақта адам қонысының ежелгі дәуірден болғандығының куәліктері бар болғанымен, қазіргі қала 15 ғасырда Осман империясының Еуропаға кеңейген кезінде Осман бекінісі ретінде қалыптасты. Сараево тарихы барысында бірнеше рет халықаралық деңгейде танымал болды. 1885 жылы Сан-Францискодан кейін, қалада тұрақты электрлік трамвай желісі жұмыс істей бастаған Еуропадағы алғашқы және әлемдегі екінші қала болды. 1914 жылы Сараевода жергілікті «Жас Босния» қозғалысының белсендісі Гаврило Принцип Аустрия-Мажарстанның мұрагері Франц Фердинандты өлтірді, бұл оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауына себеп болды. Нәтижесінде Босниядағы Аустрия-Мажарстанның үстемдігі аяқталды және Балқан аймағында көпмәдениетті Югославия Корольдігі құрылды. Кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, аймақ Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы құрамындағы Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының астанасы болып белгіленді, бұл инфрақұрылымға және экономикалық дамуға инвестициялар арқылы халық пен бизнестің қарқынды өсуіне әкелді. 1984 жылы Сараево 1984 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдады, бұл қала үшін гүлдену дәуірі болды. Алайда, Югославия соғыстары басталғаннан кейін, қала Босния соғысы кезінде 1992 жылдың сәуірінен 1996 жылдың ақпанына дейін, барлығы 1425 күн бойы қазіргі заманғы соғыс тарихындағы ең ұзақ қоршауға ұшырады. Соғыстан кейінгі қайта құру жұмыстары жалғасуда, Сараево Босния және Герцеговинадағы ең қарқынды дамитын қала болып табылады. Lonely Planet саяхат баспасөздері Сараевоны әлемдегі ең жақсы қалалардың 43-орынына қойды. 2009 жылдың желтоқсанында Сараево 2010 жылы баруға ең жақсы қалалардың бірі ретінде ұсынылды. 2011 жылы Сараево 2014 жылғы Еуропаның мәдени астанасы атағына ие болды. Ол Еуропалық жастар олимпиадалық фестивалін қабылдауға да таңдалды. Сонымен қатар, 2019 жылдың қазан айында Сараево даму стратегияларының орталық тұсы ретінде мәдениетті қолданғаны үшін ЮНЕСКО-ның шығармашылық қаласы ретінде тағайындалды. Бұл қала сонымен қатар әлемнің он сегіз кино қаласының бірі болып саналады.
Sarajevo is the political, financial, social, and cultural center of Bosnia and Herzegovina and a prominent center of culture in the Balkans. It exerts region wide influence in entertainment, media, fashion, and the arts. Due to its long history of religious and cultural diversity, Sarajevo is sometimes called the "Jerusalem of Europe" It is one of a few major European cities to have a mosque, Catholic church, Eastern Orthodox church, and synagogue within the same neighborhood. Although there is evidence of human settlement in the area since prehistoric times, the modern city arose in the 15th century as an Ottoman stronghold when the Ottoman empire extended into Europe. Sarajevo has gained international renown several times throughout its history. In 1885, it was the first city in Europe and the second city in the world to have a full time electric tram network running through the city, following San Francisco. In 1914, Sarajevo was the site of the assassination of Archduke Franz Ferdinand by a local Young Bosnia activist Gavrilo Princip, a murder that sparked World War I. This resulted in the end of Austro Hungarian rule in Bosnia and the creation of the multicultural Kingdom of Yugoslavia in the Balkan region. Later, after World War II, the area was designated the capital of the communist Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina within the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, leading to rapid expansion of its population and businesses with investment in infrastructure and economic development. In 1984, Sarajevo hosted the 1984 Winter Olympics, which marked a prosperous era for the city. However, after the start of the Yugoslav Wars, the city suffered the longest siege of a capital city in the history of modern warfare, for a total of 1,425 days, from April 1992 to February 1996, during the Bosnian War. With continued post war reconstruction in the aftermath, Sarajevo is the fastest growing city in Bosnia and Herzegovina. The travel guide series Lonely Planet ranked Sarajevo as the 43rd best city in the world. In December 2009, it recommended Sarajevo as one of the top ten cities to visit in 2010. In 2011, Sarajevo was nominated as the 2014 European Capital of Culture. It was selected to host the European Youth Olympic Festival. In addition, in October 2019, Sarajevo was designated as a UNESCO Creative City for having placed culture at the center of its development strategies. It is also ranked as one of the world's eighteen Cities of Film.
Этимология
Сараево атауы түрік тіліндегі "сарай" сөзінен шыққан, яғни "сарай" немесе "қасқыр" (парсы тілінен алынған, сол мағынада). Ғалымдар атаудың соңына жалғанған "эво" бөлігінің шығу тегі туралы пікірде келіспейді. Славян тілдерінде "эво" жұрнағы иелік сөзді білдіруі мүмкін, сондықтан Сараевоның аты "сарай қаласы" дегенді білдіреді. Бір теория бойынша, бұл атау 1455 жылы алғаш рет тіркелген Осман түрік тіліндегі "сарай овасы" терминінен туындаған болуы мүмкін, ол "сарай төңірегіндегі жазықтар" немесе жай ғана "сарай жазықтары" деген мағынаны білдіреді. Алайда, Абдула Шкалжич өзінің "Түрік сөздерінің сөздігінде" "эво" жұрнағының түрікше "ова" жұрнағынан емес, кең таралған славян тілдеріндегі жер-су атауларын білдіретін "эво", "ова" және "ово" жұрнақтарынан шыққандығын айтады. Сараево атауы алғаш рет 1507 жылы Фируз Бей жазған хатта кездеседі. Осман империясының 400 жылдық үкімдігі кезінде ресми атауы Сарайбосна ("Босния сарайы") болды, ол қазіргі түрік тілінде де қаланың аты болып сақталып келеді. Сараевоның көптеген лақап аты болған. Ең ерте кездесетін лақап аты – Шехер, оны Иса Бег Исхакович болашақта салмаққа тығырылған қаланы сипаттағанда қолданды, ол түрік тілінде "қала" (шехир) дегенді білдіреді, ал ол өзі парсы тілінен (شهر, "қала" деген мағынада) келген. Сараево дамыған сайын, ислам әлеміндегі басқа қалалармен салыстыру арқылы көптеген лақап есімдер пайда болды, мысалы, "Солтүстік Дамаскі" және "Еуропалық Иерусалим", соңғысы ең танымал болды.
География
Сараево үшбұрышты Босния және Герцеговинаның геометриялық орталығына жақын және Боснияның тарихи аймағында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және Динар Альпі тауларының ортасында, Сараево аңғарында жатыр. Аңғар бұрын кең, құнарлы және жасыл кеңістік болған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалалық кеңею мен даму кеңінен жүрді. Орманды төбелер мен бес ірі тау қаланы қоршап тұр. Айналасындағы ең биік шыңдар – Трескавица, одан кейін Беляшница, Жахорина, Требевич және Игман. Соңғы төрт тау Сараевоның Олимпиада таулары деп те аталады. 1984 жылы қала Қысқы Олимпиада ойындарын қабылдағанда, осы тауларда көптеген қысқы спорт түрлеріне арналған нысандар салынды. Қала төбелі жерде салынған, кейбір көшелер мен үйлер тік беткейлерге орналасқан. Милячка өзені – қаланың маңызды географиялық ерекшеліктерінің бірі. Ол қаланың шығысынан Сараево орталығы арқылы батыс бөлігіне дейін ағып, содан кейін Босна өзенімен қосылады. Милячка өзені "Сараево өзені" деп те белгілі. Оның бастауы (Vrelo Miljacke) Пале қаласының оңтүстігінде, Яхорина тауының етегінде, Сараево орталығынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Боснаның бастауы, Илиджа маңындағы (Батыс Сараево) Врело Босне – тағы бір көрнекті табиғи ескерткіш және сараевтықтар мен туристер үшін танымал орын. Кошевский Potok сияқты бірнеше кішкентай өзендер мен арналар да қала мен оның айналасынан өтеді.
Қалалық көрініс
Сараево Босния және Герцеговинаның оңтүстік-шығыс Еуропадағы үшбұрышты пішінінің шамамен ортасында орналасқан. Сараево қаласы төрт муниципалитеттен тұрады: Центар (Орталық), Нови Град (Жаңа қала), Ново Сараево (Жаңа Сараево) және Стари Град (Ескі қала), ал Сараевоның қалалық аймағы (Үлкен Сараево аймағы) осы муниципалитеттермен қатар, көршілес Ильіджа, Хаджичи, Вогошча және Илијаш муниципалитеттерін де қамтиды. 1990 жылдардағы соғыстан кейін және Дейтон келісімімен елге енгізілген әкімшілік бөліністен кейін қалалық аймақ қысқарды. Бірнеше муниципалитеттер жаңадан мойындалған Босния және Герцеговина Федерациясы (ФБиХ) мен Серб Республикасы (РС) арасындағы шекара бойымен бөлінді, нәтижесінде Серб Республикасындағы Источно Сараево қаласын құрайтын бірнеше жаңа муниципалитеттер пайда болды: Источна Илиджа, Источно Ново Сараево, Источни Стари Град, Лукавица, Пале (РС бөлігі) және Трново (РС бөлігі), сондай-ақ дәстүрлі түрде Сараево аймағының құрамына кірмеген және бөлінбеген Соколак муниципалитеті. Қаланың қалалық аймағында Veliki Park (Ұлы парк) орналасқан, ол Сараевоның ортасындағы ең ірі жасыл аймақ. Ол Титова, Кошево, Джижиковац, Тина Уевица және Трампина көшелері арасында жатыр, ал төменгі бөлігінде Сараево балаларына арналған ескерткіш орнатылған.
Климат
Сараево мұхиттық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfb) ие, ол ылғалды континенттік климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Dfb) жақын. Сараево климаты төрт маусымды және жауын-шашын теңіздік түрде таралады. Адриатика теңізіне жақын орналасқандықтан Сараево климаты біршама жұмсақ, бірақ қаланың оңтүстігіндегі таулар бұл теңіздік әсерді едәуір азайтады. Жылдық орташа температурасы , қаңтар (орташа) жылдың ең суық айы, ал шілде (орташа) ең жылы ай. Ең жоғары температура 1946 жылғы 19 тамызда және 2008 жылғы 23 тамызда (41,0) тіркелген, ал ең төменгі температура 1942 жылғы 25 қаңтарда тіркелген. Сараевода жылына орташа есеппен 7 күн температурадан жоғары, ал 4 күн температурадан төмен болады. Қала әдетте орташа жылдық бұлттылықпен 45% аспанға ие. Ең бұлтты ай – желтоқсан (орташа бұлттылық 75%), ал ең ашық ай – тамыз (37%). Жауын-шашын жыл бойы тұрақты түрде орташа мөлшерде болады, орташа есеппен 75 күн жауын жауады. Аймақтағы қолайлы климаттық жағдайлар қысқы спорт түрлерінің дамуына мүмкіндік берді, мысалы, 1984 жылы Сараевода өткен Қысқы Олимпиада ойындары. Орташа жел жылдамдығы және қалада күн сәулесі 1769 сағатқа жетеді.
Ауа сапасы
Сараевода ауаның ластануы маңызды мәселе болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2016 жылғы қоршаған орта ауасының ластануы туралы деректер базасына сәйкес, 2010 жылы PM10 өлшеміне негізделген PM2.5-тің жылдық орташа концентрациясы 30 мкг/м³ деп бағаланды, бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауа сапасы жөніндегі нұсқаулықтарындағы жылдық орташа PM2.5 үшін ұсынылған шектен 3 есе жоғары. Сараевода PM2.5-тің соңғы тікелей, ұзақ мерзімді өлшемдері қолжетімді емес, сондықтан PM10 деректерінен ғана бағалаулар жасау мүмкін, бірақ PM10 PM2.5-ке қарағанда денсаулыққа аз әсер етеді. Федералды гидрометеорологиялық институт PM10, озон, NO2, CO және SO2 бойынша ауа сапасының нақты уақыт деректерін ұсынады.
Ежелгі заман
Сараево аймағындағы қоныстың ең алғашқы табылған жерлерінің бірі – неолиттік Бутмир мәдениеті. Бутмирдегі қазбалар 1893 жылы Сараевоның қазіргі Ilidža маңындағы жерлерінде, Австро-Венгрия билігі ауыл шаруашылығы мектебін салу кезінде жасалған. Бұл аймақтың кремнийге бай болуы неолиттік адамдар үшін тартымды болды, нәтижесінде қоныс гүлденді. Осы елді мекенде Бутмир халқына тән ерекше керамика мен қыш ыдыстар жасалды, бұл мәдениет 1894 жылы Сараевода өткен Халықаралық археологтар мен антропологтар конгресінде сипатталды. Сараеводағы келесі маңызды мәдениет – иллирийлер. Батыс Балқанның көп бөлігін өз отаны санайтын ежелгі халық, аймақта, әсіресе Милячка өзені мен Сараево алқабының төңірегінде бірнеше маңызды елді мекендерге ие болды. Сараево аймағындағы иллирийлер Даэзитиаттар тайпасына жатты, олар Босния мен Герцеговинада Римдіктерге қарсы соңғы күрескерлер болды. 9 жылы Рим императоры Тиберийден жеңілгені аймақта Рим үкіметінің басталуын білдірді. Римдіктер қазіргі Босния аймағын дамытпаған, бірақ Aquae Sulphurae Рим колониясы қазіргі Ilidža-ның үстіңгі бөлігінде орналасып, сол кездегі ең маңызды елді мекен болды. Римдіктерден кейін бұл аймақты готтар, ал 7 ғасырда славяндар қоныстандырды.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда Сараево Босния Корольдігінің дәстүрлі орталығына жақын орналасқан Врхбосна провинциясының бір бөлігі болды. Врхбосна деген қала болғанмен, сол кездегі Сараеводағы нақты қоныс орны әлі де даулы. Әртүрлі құжаттарда аймақта Торник деген жердің аты жиі кездеседі, бұл жер ең алдымен Марижин Двор маңында орналасқан болуы мүмкін. Барлық деректерге сүйенсек, Торник – шағын базар болған, оны сол сияқты шағын ауыл қоршап тұрған, ал Рагуза саудагерлері оны аса маңызды деп санамаған. Басқа ғалымдар Врхбосна қазіргі Сараевоның кең аумағындағы маңызды қала болған деседі. Папалық құжаттарда 1238 жылы осы жерде Әулие Павелге арналған кафедралық собор салынғаны жазылған. Әйгілі Кирилл мен Мефодий қасиеттілерінің шәкірттері аймақта тоқталып, Врело Босна жанында шіркеу салған. Қала қазіргі Сараево аумағында болған-болмаған, құжаттар оның және аймақтың маңыздылығын куәландырады. Сонымен қатар, Ескі қаланың солтүстік-шығысында 1263 жылдан бастап Осман империясы 1429 жылы басып алғанға дейін Ходиджед цитаделі орналасқан.
Осман дәуірі
Сараево 1450 жылдары Осман империясы аймақты жаулап алғаннан кейін негізделді, ал 1461 жыл қаланың құрылған күні ретінде қабылданады. Боснияның алғашқы Осман әкімі Иса Бег Исхакович бірнеше маңызды нысандар – мешіт, жабық базар, хамам, керуенсарай, көпір және әрине, әкім сарайы ("Сарай") салып, ауылдар шоғырын қала мен мемлекеттік астанаға айналдырды. Осының нәтижесінде қала қазіргі атауын алды, "ево" деген сөз "ова" – жазық жер деген сөзден туындаған. Мешіт Сұлтан Мехмед II құрметіне "Карева Джамиджа" (Император мешіті) деп аталды. Жақсартулардың арқасында Сараево аймақтағы ең ірі қалаға айналды. 15 ғасырда бұл елді мекен 1461 жылы цитадель маңында Босна Сараж деген қала ретінде орналасты. 15 ғасырдың соңында Испаниядан еврейлер қуылғаннан кейін, Осман империясы оларды қоныстандыруға шақырды, соның нәтижесінде сефард еврейлері Сараевоға келді, ол уақыт өте келе сефард мәдениеті мен ладино тілінің маңызды орталығына айналды. Шағын болғанымен, Башчаршияда бірнеше көшелік кварталда еврей кварталы қалыптасты. Осы кезеңде көптеген жергілікті христиандар ислам дінін қабылдады. 1541 жылы Меккеге қажылыққа баратын жаңа саяхатшыларды орналастыру үшін Гази Хусрев бегінің квартирмейстері Векил Харрах қажылар мешітін салдырды, ол бүгінге дейін Хаджия мешіті деп аталады. Гази Хусрев бег сияқты басшылардың тұсында Сараево қарқынды дамыды. Хусрев бег қаланың физикалық келбетін өзгертіп, қазіргі Ескі қаланың көп бөлігі оның кезінде салынды. Сараево үлкен базарларымен және көптеген мешіттерімен танымал болды, олардың саны 16 ғасырдың ортасына қарай 100-ден асты. Империяның гүлденген шағында Сараево Стамбулдан кейін Балқандағы ең ірі және маңызды Осман қаласы болды. 1660 жылы Сараевоның халқы 80 000-нан асып түсті. Ал Белградта 1683 жылы 100 мың, ал Загребте 1851 жылы 14 мың адам тұрды. Саяси жағдайлар өзгерген сайын Сараево соғыс ошағына айналды. 1697 жылы Ұлы түрік соғысы кезінде Габсбург монархиясының принці Евгений Савой Осман империясына қарсы шабуыл жасады, Сараевоны басып алып, оны обамен жұқтырып, толығымен өртеп жіберді. Оның әскері қаланы тонап, өртеп, бір күннің ішінде дерлік бәрін жойды. Тек бірнеше аудан, бірнеше мешіт және православие шіркеуі ғана тік тұрды. Көптеген өрттер қаланы әлсіретті, кейіннен ол қайта салынды, бірақ бұрынғыдай болмады. 1807 жылы оның халқы шамамен 60 000 адамды құрады. Башчаршия топонимі түрік тілінен шыққан.
Австрия-Мажарстан
Австрия-Мажарстанның 1878 жылы Берлин шарты аясында Босния мен Герцеговинаны басып алуы және 1908 жылы сербтерді ашуға әкелген толық аннексиясы болды. Сараево Австрия-Мажарстан тарапынан индустрияландырылды, қала жаңа өнертабыстарды сынау үшін пайдаланылды, мысалы, 1885 жылы құрылған трамвай, бұл Венада орнатылғанға дейін болды. Сараевоны қазіргі Еуропа астанасы ретінде қайта құруға көмектесуге ниеттенген сәулетшілер мен инженерлер қалаға ағылып келді. Орталық қаланың (чаршия) үлкен бөлігін өртеген өрт, жаңадан дамытуға көбірек мүмкіндік берді. Нәтижесінде, қалада сақталған Османдық қала базары мен қазіргі батыс архитектурасының бірегей үйлесімі пайда болды. Сараевода осы кезеңге тән сецессия және псевдо-маврикалық стильдердің мысалдары да бар. Австро-Мажарстан кезеңі қала үшін үлкен даму кезеңі болды, өйткені Батыс державасы жаңа иелігін Виктория дәуірінің стандарттарына жеткізді. Осы кезеңде түрлі зауыттар мен ғимараттар салынды, көптеген мекемелер батыстық үлгіде жаңартылды. Сараево халқы тарихында алғаш рет латын әрпімен жазуға көшті. Ғасырлар бойы алғаш рет қала өз дәстүрлі шекарасынан тысқары қарай кеңейді. Қазіргі орталық муниципалитет (Центар) осы кезеңде салынды. Сараево архитектурасы тез дамып, көптеген стильдер мен ғимараттарды қамтыды. Мысалы, Қасиетті Жүрек соборы нео-готика және романдық архитектура элементтерін пайдалана отырып салынды. Осы кезеңде Ұлттық мұражай, Сараево сыра зауыты және қалалық әкімшілік те салынды. Сонымен қатар, австриялық шенеуніктер Сараевоны Еуропаның осы бөлігінде трамвайға ие болған алғашқы қала етіп белгіледі. Босния вилайеті заң жүзінде Осман империясының құрамында болғанымен, ол іс жүзінде Австрия-Мажарстанның ажырамас бөлігі ретінде басқарылды, ал Осман империясы күнделікті басқаруға қатыспады. Бұл 1908 жылға дейін жалғасты, содан кейін аймақ ресми түрде аннексияланып, Австрияның Цислейтаниясы және Венгрияның Транслейтаниясы бірлесіп басқаратын кондоминиумға айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себеп болған оқиға – 1914 жылдың 28 маусымында Сараевода босниялық серб және өзін югослав деп жариялаған Гаврило Принциптің Австрия эрцгерцогы Франц Фердинанд пен оның әйелі, Хогенберг герцогинясы Софиді өлтіруі болды. Сараевода сербтерге қарсы тәртіпсіздіктер болды, нәтижесінде екі адам қаза тауып, мүліктер қирады. Алайда, соңғы соғыста Балқан майдандарының көп бөлігі Белград маңында болды, ал Сараево көбінесе зақымданудан және қираудан құтылды. Соғыстан кейін Босния Югославия Корольдігіне қосылды, ал Сараево Дрина провинциясының астанасы болды.
Югославия
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Корольдік серб армиясының қысымымен, сондай-ақ Австрия-Мажарстандағы көтерілісшіл славян халықтарының әрекеттерінен кейін, Сараево Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Алғашқыда Босния аймағының, кейін Дринская Бановинаның орталығы ретінде белгілі бір саяси маңызға ие болғанымен, қала енді ұлттық астана болмады және оның әлемдік беделі төмендеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия Корольдігінің армиясы неміс және итальян әскерлерімен басылып алынды. Неміс бомбалау шабуылынан кейін, 1941 жылдың 15 сәуірінде Сараево 16-шы моторизацияланған атқыштар дивизиясымен басылып алынды. Осі державалары Тәуелсіз Хорватия мемлекетін құрып, Сараевоны оның құрамына қосты. Осы басып алудан кейін, басты сефардтық яһудилер синагогасы – Иль Каль Гранде нацистер тарапынан тоналып, өртеліп, қиратылды. Бірнеше айдың ішінде ғасырлар бойы өмір сүрген Сараевоның сефард және ашкеназ яһуди қауымдастықтары, Босния яһудилерінің басым бөлігін құрайтын олар, Ескі синагогаға (Stari hram) жиналып, Хорватияның концлагерьлерінде өлімге жіберілді. Аймақтағы Холокост кезінде Боснияның еврей халқының шамамен 85% нацистер мен усташтардың қолынан қаза тапты. Сараевоның Хаггадасы осы кезеңнен аман қалған ең маңызды артефакт болды, ол Сараеводан жасырын шығарылып, Ұлттық мұражайдың бас кітапханашысы Дервиш Коркут тарапынан нацистер мен усташтардан сақталды. 1941 жылдың 12 қазанында Сараевоның 108 көрнекті босниялық азаматы Сараево мұсылмандарының қаулысына қол қойды, онда усташтар ұйымдастырған сербтерге жасалған геноцид айыпталды, мұндай қылыққа қатысқан босниялықтар мен қалған босниялықтар арасындағы айырмашылық көрсетілді, сербтер тарапынан босниялықтарға жасалған қуғын-сүргін туралы ақпарат ұсынылды және олардың ұлттық ерекшеліктерін ескермей, елдің барлық азаматтарының қауіпсіздігі талап етілді. 1941 жылдың жазында усташ жасақтары Сараево сербтерінің топтарын мерзімді түрде тұтқындап, өлім жазасын орындады. 1941 жылдың тамызында олар қарсылық әскерлерімен байланысы бар деген күдікпен жүзге жуық сербті, көбінесе шіркеу қызметкерлері мен зиялылардың өкілдерін тұтқындап, оларды өлім жазасына кесті немесе концлагерьлерге жіберді. Қалада Югославия партизандық қозғалысы өкілдік етілді. 1945 жылдың ақпан-мамыр айлары аралығында Макс Любурич Вилла Любурич деп аталатын ғимаратта усташ штабын құрып, оны соғыстан кейін 323 құрбаны анықталған азаптау және өлім жазасын орындау орны ретінде пайдаланды. Қарсылықты Владимир Перич Вальтер басқарды, ол 1945 жылдың 6 сәуірінде қаланы азат ету кезінде қаза тапты. Соғыстан кейін Сараево Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамында Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының астанасы болды. Республика Үкіметі Сараевоға көп инвестиция жасады, Нови Град және Ново Сараево муниципалитеттерінде көптеген жаңа тұрғын үйлер салды, сонымен бірге қаланың өнеркәсібін дамытып, Сараевоны заманауи қалаға айналдырды. Сараево Югославияның маңызды өңірлік өнеркәсіптік орталығы болғандықтан тез өсті. Соғыс аяқталғаннан бастап Югославияның ыдырауына дейін қала халқы 115 мыңнан 600 мыңға дейін өсті. Враца мемориалдық паркі, Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына арналған ескерткіш, 1943 жылы ZAVNOBIH алғашқы отырысын өткізген күні – 25 қарашада, "Босния мен Герцеговинаның мемлекеттік күнінде" ашылды. Сараевоның Социалистік Югославиядағы ең жарқын сәті 1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары болды. Сараево Олимпиада ойындарын өткізу үшін Жапонияның Саппоро және Швецияның Фальун/Гетеборг қалаларын басып өтті. Ойындардан кейін туризм өркендеді, 1980 жылдар қала үшін ең табысты онжылдықтардың бірі болды.
Босния соғысы
Боснияның тәуелсіздік соғысы 1992-1996 жылдар аралығында Сараево қаласын қоршау кезінде кең ауқымды қиратулар мен халықтың үлкен қозғалысына әкелді. Серб күштерінің қамауы барысында мыңдаған сараевтықтар қаза тапты. Қамау кезінде серб күштері тұрақты түрде бомбалау жүргізіп, снайперлер азаматтарды атқылаған. Бұл – қазіргі заманғы соғыс тарихында астананың ең ұзақ қоршауы болды. Босниялық серб күштері, Серб Республикасы және Югославия Халық Армиясы 1992 жылдың 5 сәуірінен 1996 жылдың 29 ақпанына дейін Сараевоны қоршады. Босния мен Герцеговина Югославиядан тәуелсіздігін жариялап, Біріккен Ұлттар Ұйымының мойындауын алған кезде, серб басшылары Серб Республикасы (СР) деп аталатын жаңа серб ұлттық мемлекетін құрды, ол Босния мен Герцеговинаның территориясынан бөлініп шықты. Серб Республикасы Армиясы 18 000 сарбаздан тұратын қоршау күштерімен Сараевоны қоршады. 1992 жылдың 2 мамырынан бастап сербтер қаланы толығымен блокадалады. Қоршаудағы босниялық үкімет күштері жеткіліксіз қару-жарақпен жабдықталғандықтан, қоршауды бұза алмады. Қоршау кезінде 11 541 адам қаза тапты, оның ішінде 1500-ден астам бала болды. Тағы 56 000 адам жарақат алды, соның ішінде 15 000-ға жуық бала.
Қазіргі
Қазіргі таңда Сараевоның аспан сызығында әртүрлі заманауи ғимараттар бой көтеріп тұр, олардың ішінде Босмал қалалық орталығы, АРИА орталығы, Сараево қалалық орталығы (олардың үшеуі де сәулетші Сеад Голоштің жобасы) және Аваз Твист мұнарасы бар. Бұл мұнара салынған кезде бұрынғы Югославиядағы ең биік үй болып есептелген. 2014 жылы қалада үкіметке қарсы наразылықтар мен тәртіпсіздіктер болды, сондай-ақ рекордтық жауын-шашын тарихи су тасқынына себеп болды. Соңғы жылдары халық санының өсуімен қатар туризм де артып келеді. Сараевоның 1984 жылғы Қысқы Олимпиадасының маңызды нысаны болған Требевич канаты 2017 жылы қайта жаңартылып, 2018 жылдың 6 сәуірінде қайта ашылды. Бұл канат көлігі Сараево қаласының Бистрик станциясынан Требевич тауының Видиковац станциясына дейін қатынайды.
Босния мен Герцеговинаның ең ірі қаласы
Сараево – Босния және Герцеговина мемлекетінің және оның құрамындағы Босния және Герцеговина Федерациясының, сондай-ақ Сараево кантонының астанасы. Бұл қала, сонымен қатар, тағы бір құрамдық бөлік – Серб Республикасының де-юре астанасы болып табылады. Осы үкімет деңгейлерінің әрқайсысының қалада өз парламенті немесе кеңесі, сондай-ақ соттары бар. Сараеводағы барлық ұлттық институттар мен шетелдік елшіліктер орналасқан. Сараево Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесіне, Босния және Герцеговина Парламенттік Ассамблеясына, Босния және Герцеговина Президенттігіне, Босния және Герцеговина Конституциялық Сотына және Босния және Герцеговина Қарулы Күштерінің жедел басқару орталығына резиденция болып табылады. Босния және Герцеговина Парламентінің Сараеводағы кеңсесі Босния соғысында ауыр зақымдарға ұшырады. Зақымдану салдарынан қызметкерлер мен құжаттар жұмысты жалғастыру үшін жақын жердегі кеңсеге көшірілді. 2006 жылдың соңында Парламентті қайта жаңарту жұмыстары басталды және 2007 жылы аяқталды. Қайта жаңарту құнының 80 пайызы Грекия үкіметі Балқан аймағын қайта құру бойынша грек бағдарламасы (ESOAV) арқылы, ал 20 пайызы Босния және Герцеговина қаржыландырды.
Қалалық және қалалық әкімдіктер
Сараево қаласы төрт муниципалитеттен тұрады: Центар, Нови Град, Ново Сараево және Стари Град. Әрқайсысы өздерінің қалалық әкімдігін басқарады, бірақ бірігіп, өз конституциясы бар бір қалалық үкіметті құрайды. Атқару билігі қала әкімінен, оның екі орынбасарынан және кабинетінен тұрады. Заң шығару билігі – қалалық кеңес, немесе Градско вијеће. Кеңесте 28 мүше болады, оның ішінде кеңес төрағасы, екі орынбасар және хатшы бар. Кеңес мүшелері муниципалитеттер бойынша, халық санына пропорционалды түрде сайланады. Қалалық Ереже қалалық кеңеске әрбір құрамына кіретін халықтан кем дегенде алты кеңесшіні және "басқалар" санатынан кем дегенде екеуін қосуды талап етеді. Сараевоның муниципалитеттері одан әрі "жергілікті қауымдастықтарға" (босния тілінде Mjesne zajednice) бөлінеді. Жергілікті қауымдастықтар қалалық басқаруда шағын рөл атқарады және қалалық басқаруға қатардағы азаматтардың қатысуына мүмкіндік беру үшін құрылған. Олар қаланың маңызды аудандарына негізделген.
Экономика
Сараевоның ірі өндірістік, әкімшілік және туристік секторлары оны Босния және Герцеговинаның ең күшті экономикалық аймағына айналдырады. Шындығында, Сараево кантоны елдің ЖІӨ-сінің шамамен 25% -ын құрайды. Соғыс жылдарынан кейін Сараево экономикасы қайта құру және жаңғырту бағдарламаларын көрді. Босния және Герцеговинаның Ұлттық банкі 1997 жылы Сараевода ашылды, ал Сараево қор биржасы 2002 жылы сауда-саттық жүргізе бастады. Сараево коммунистік кезеңде үлкен өнеркәсіптік базаға ие болғанымен, нарықтық экономикаға сәтті бейімделген кәсіпорындардың саны аз. Сараево өнеркәсібі қазір темекі өнімдерін, жиһаздарды, шұлықтарды, автомобильдерді және байланыс жабдықтарын қамтиды. 1981 жылы Сараевоның жан басына шаққандағы ЖІӨ Югославияның орташа көрсеткішінен 133% жоғары болды. 2023 жылдың наурыз айында Сараеводағы жалпы жалақы шамамен 0,7%, ал таза жалақы шамамен 0,7% құрады, бұл тұрақты өсімді көрсетеді. Спорттық туризм 1984 жылғы Қысқы Олимпиаданың инфрақұрылымын пайдаланады, әсіресе Беляшница, Игман, Яхорина, Требевич және Трескавица тауларындағы шаңғы курорттарын. Сараевоның 600 жылдық тарихы, батыс және шығыс империялардың ықпалымен қалыптасқан, оны әдемі әртүрлілігімен туристік орталыққа айналдырады. Қала ғасырлар бойы саяхатшыларды қабылдап келеді, себебі ол Осман және Австро-Венгрия империялары кезінде маңызды сауда орталығы болды және Шығыс пен Батыс арасындағы көптеген бағыттардағы табиғи тоқтау орны болды. Сараеводағы танымал орындарға Врело Босне паркі, Сараево соборы және Гази Хусрев мешіті жатады. Сараеводағы туризм көбінесе тарихи, діни және мәдени орындарға, сондай-ақ қысқы спорт түрлеріне бағытталған. Қаланың және оның шетінде көптеген саябақтар бар. Жергілікті тұрғындар арасында көше шахматы танымал, көбінесе Trg Oslobođenja – Alija Izetbegović алаңында ойналады. Велики паркі – Сараево орталығындағы ең үлкен жасыл аймақ. Ол Титова, Кошево, Джижиковац, Тина Уевица және Трампина көшелерінің арасында орналасқан, ал төменгі бөлігінде Сараево балаларына арналған ескерткіш орналасқан. Hastahana – Марижин Двор ауданындағы австро-венгриялық ауданда демалуға танымал орын. Миляцка каньонындағы Kozija Ćuprija деп аталатын ешкі көпірі, Dariva жолы мен Миляцка өзенінің бойындағы танымал саябақтардың бірі. 2012 жылдың 24 желтоқсанында екі қайғыға толы ананы бейнелейтін екі қола мүсіні бар саябақ Сараево мен Әзірбайжан астанасы Баку арасындағы 45 жылдық достықты еске алу үшін Достық саябағы ретінде ашылды. Сараево қалалық көріністерімен де танымал: Avaz Twist мұнарасындағы бақылау алаңы, Park Prinčeva мейрамханасы, Vidikovac қарау орны (Trebević тауы), Zmajevac қарау орны және сары/ақ бекіністер (Вратникте), сондай-ақ қала бойынша көптеген басқа шатырлар (мысалы, Alta сауда орталығы, ARIA Centar, Hotel Hecco Deluxe). Сараевоның символы – 2018 жылы қайта жаңартылған Требевич канат жолы, ол қаланың орталығынан Требевич тауына саяхатшыларды тасымалдайтын ең танымал туристік орындардың бірі. Сонымен қатар, ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміндегі Ескі еврей зираты бар, ол шамамен 500 жылдық тарихы бар және Еуропадағы екінші үлкен еврей зираты болып табылады (ең үлкені Прагада). Бұл сонымен қатар әлемдегі ең маңызды естелік кешендердің бірі. Ол әртүрлі басшылықтар мен ережелер аясында екі немесе одан да көп конфессиялардың бірге өмір сүруінің мәңгілік дәлелі және өзара құрмет пен төзімділіктің дәлелі болып табылады.
Демография
Соғыстан кейінгі тұрақты, бірақ үздіксіз және бекем өсудің арқасында бүгінгі құрылыс аймағына бұрын аталған қалалық муниципалитеттер ғана емес, сонымен қатар Хаджичи қаласының қалалық бөлігі де кіреді, ол Илиджамен үзіліссіз байланысқан, Сараево қалалық қонысының ең батыс бөлігі болып табылады. Бұл аймақта 419 000-нан астам адам тұрады, ал 8 қосымша муниципалитетті қамтитын, барлығы 14 муниципалитеттен тұратын агломерациядағы халық саны 555 210 адамды құрайды. Ең қарқынды өсіп келе жатқан муниципалитеттер – 2013 жылғы санақтан бері халық саны шамамен 4000 адамға немесе 2,95%-ға артқан, басты және ең көп халқы бар Novi Grad, және 2013 жылдан бері шамамен 7%-ға өсімді тіркеген Ilidža. Югославияның соңғы ресми санағы 1991 жылы өтті, онда Сараево қаласында (он муниципалитет) 527 049 адам тұрғаны тіркелді. Сараевоның өзінде 454 319 тұрғын болды. Соғыс жүздеген мың адамды қоныстандырып, олардың көп бөлігі әлі оралған жоқ. Соғыс қаланың этникалық және діни құрамын өзгертті. Бұл қала ұзақ жылдар бойы көпмәдениетті болып келді және көбінесе «Еуропаның Иерусалимі» деген лақап атымен танымал болды. Тас жол құрылысын үкімет жүзеге асырып жатыр, оның құны 3,5 миллиард еуроға бағаланады. 2012 жылдың наурызына дейін Босния және Герцеговина Федерациясы A1 жолына шамамен 600 миллион еуро инвестициялады. 2014 жылы Сараево-Зеница және Сараево-Тарчин учаскелері, соның ішінде Сараево айналма жолы аяқталды.
Трамвай, автобус және троллейбус
Сараевоның электр трамвайлары 1884 жылдан бері жұмыс істеп келеді және 1895 жылдан бері электрлендірілді, қаладағы ең көне қоғамдық көлік түрі болып табылады. Сараево Еуропадағы тұңғыш толық уақытты (таңнан кешке дейін) трамвай желісіне және әлемдегі екіншіге ие болды. Трамвай жолдарының жаңарту жұмыстары 2021 жылдың тамызынан 2023 жылдың қыркүйегіне дейін жүргізілді. Қала 2021 жылдың қыркүйек айында 15 жаңа Stadler Tango трамвайын сатып алды. Алғашқы трамвай 2023 жылдың желтоқсанында жеткізілді, ал қалғандары 2024 жылдың жазына дейін күтілуде. Тағы 10 жаңа трамвай және 30 жаңа автобус та сатып алынды.
Теміржол
Сараевоның негізгі теміржол станциясы 1882 жылы тар теміржол үшін салынған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ескі станцияның орнына жаңа функционалистік ғимарат салу туралы шешім қабылданды. Станция ғимаратының салтанатты ашылуы 1949 жылы өтті. Станция 1967 жылы Боснияда 1969 жылға дейін жүзеге асырылған алғашқы электрлендіру бағдарламасының аясында электрлендірілді. Сараево-Плоче теміржолы Адриатика теңізіне қатынас жолын қамтамасыз етеді. Бұл бұрынғы Югославияда 25 кВ айнымалы токпен электрлендірілген алғашқы ел болды, одан кейін Хорватия және Сербия да осылай болды. Алдыңғы кездегі Шығыс Босния теміржолы Сараевоны Белградпен байланыстырды.
Метроның жоспарлары
Қаладағы көлік кептелісін шешу үшін Сараевода тұратын сәулетші Музафер Османагич "Эко Энергия 2010–2015" атты зерттеуді ұсынды, онда Милячка өзенінің төсегі астында метро жүйесі құру ұсынылған. "Сараево метрополитенінің" бірінші желісі Башчаршияны Отокамен байланыстырады. Бұл желінің құны шамамен 150 миллион КМ-ге бағаланады және оны Еуропалық қайта құру және даму банкі қаржыландырады.
Әуежай
Сараево халықаралық әуежайы қаланың оңтүстік-батысына бірнеше шақырым жерде орналасқан. 2005 жылы Мюнхенде өткен 15-ші жылдық ACI Europe шарасында 1 миллионнан аз жолаушыны қабылдайтын үздік еуропалық әуежай деп танылды. Бутмир маңындағы әуежай арқылы Сараевоға алғашқы тұрақты рейстер 1930 жылы ішкі әуе компаниясы Aeroput Белградты Сараево арқылы Подгорицаға байланыстыратын тұрақты бағыт ашқанда басталды. Кейін Aeroput Сараевоны Сплит, Риека және Дубровникпен байланыстыратын бағыт ашты, ал 1938 жылы Aeroput Дубровник – Сараево – Загреб бағытын Вена, Брно және Прагаға дейін ұзартқанда алғашқы халықаралық рейстер енгізілді. Бутмирдегі әуежай 1969 жылға дейін қолданыста болды. 1960 жылдардың ортасында, Югославияның сол кездегі ұлттық авиакомпаниясы JAT реактивті ұшақтарды сатып ала бастағанда, Сараевоға асфальт-бетонды ұшу-қону жолағы бар жаңа әуежайдың қажеттілігі туды. Әуежайдың құрылысы 1966 жылы ескі әуежайдан көп алшақ емес жерде басталды. Сараево әуежайы 1969 жылдың 2 маусымында ішкі рейстерге ашылды. 1970 жылы Франкфурт қызмет көрсететін алғашқы халықаралық бағыт болды. Көптеген жылдар бойы әуежай «көшпелі» әуежай рөлін атқарды, онда жолаушылар Загреб пен Белградқа қатынайтын рейстерге отырып, халықаралық бағыттарға жол тартты. Уақыт өте келе, жолаушылар ағыны жылына 70 000-нан 600 000-ға дейін өсті. Кейін, Босния соғысы кезінде әуежай БҰҰ рейстері мен гуманитарлық көмек үшін пайдаланылды. 1995 жылғы Дейтон келісімінен кейін әуежай Босния және Герцеговинаға бағытталған негізгі әуе қақпасы ретіндегі қызметін қайта басталды. 2017 жылы әуежай арқылы 957 971 жолаушы саяхаттады, бұл Босния және Герцеговинадағы барлық әуежайлардың жалпы ағынының 61,4% құрады. 2012 жылдың күзінде жолаушылар терминалын кеңейту және рульдік жол мен алқапты жаңарту және кеңейту жоспарлары басталды. Қазіргі терминал шамамен кеңейтілді. Жаңартылған әуежай тікелей «Сараево әуежай орталығы» сауда-саттық кешенімен байланысты, бұл туристер мен саяхатшыларға ұшуға дейін уақыттарын сауда жасап, ұсынылатын көптеген мүмкіндіктерден пайдалануды жеңілдетті. 2015 және 2018 жылдар аралығында әуежай 25 миллионнан астам еуроға жаңартылды.
Байланыс және БАҚ
Босния және Герцеговинаның ең ірі қаласы ретінде Сараево елдің маңызды медиа орталығы болып табылады. Соғыс кезінде коммуникация және медиа инфрақұрылымының көп бөлігі қиратылды, бірақ Жоғары өкілдің кеңсесі бақылаған қайта құру бүкіл индустрияны жаңғыртуға көмектесті. Мысалы, 1995 жылы қалада алғаш рет интернет қолжетімді болды. 1943 жылы құрылған «Oslobođenje» («Азаттық») Сараеводағы үздіксіз жарияланып келе жатқан ең көне газет және соғыстан аман қалған жалғыз газет. Дегенмен, осы ұзақ жылдар бойы сенімді газет 1995 жылы құрылған «Dnevni avaz» («Күнделікті дауыс») және «Jutarnje Novine» («Таңғы жаңалықтар») газеттерінен таралымы бойынша қалып қойды. Басқа жергілікті басылымдарға хорват газеті «Hrvatska riječ», босниялық «Start» журналы, сондай-ақ апталық «Slobodna Bosna» («Еркін Босния») және «BH Dani» («BH күндері») газеттері жатады. «Novi Plamen» ай сайын шығатын солшыл бағытты ұстанатын басылым. Босния және Герцеговина радио және теледидары (BHRT) – Сараевоның қоғамдық телеарнасы. Ол 1945 жылы Югославия радио-телевидениесінің (JRT) құрамында құрылды. Алғашқы телебағдарлама 1961 жылы, ал үздіксіз хабар тарату 1969 жылы басталды. Бұл Босния және Герцеговинадағы үш негізгі телеарнаның бірі. Қаладағы басқа станциялар: Hayat TV, O Kanal, OBN, TV Kantona Sarajevo және TV Alfa. «Al Jazeera Balkans» штаб-пәтері де Сараевода орналасқан, ARIA Centar ғимаратының жоғарғы қабатында хабар тарату студиясы бар. Жаңалықтар арнасы Босния және Герцеговина, Сербия, Хорватия және Черногория, сондай-ақ Балқан аймағындағы елдерді қамтиды. «Radio M», RSG Radio («Ескі қала радиосы»), Studentski eFM Radio, Radio 202 және Radio BIR сияқты көптеген шағын тәуелсіз радиостанциялар бар. «Еуропа еркіндігі» радиосы, сондай-ақ бірнеше американдық және Батыс Еуропалық станциялар қолжетімді.
Бастауыш және орта білім беру
2005 жылы Сараевода 46 бастауыш мектеп (1-9 сыныптар) және 33 жоғары мектеп (10-13 сыныптар) бар, соның ішінде ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған үш мектеп те бар. Сараевода шетелдіктер қауымына қызмет ететін бірнеше халықаралық мектептер де бар; олардың ішінде Сараево халықаралық мектебі және 1998 жылы құрылған Сараево француз халықаралық мектебі бар.
Мәдениет
Сараево ғасырлар бойы әртүрлі діндердің отаны болғандықтан, қалада сан алуан мәдениеттер қалыптасқан. Боснияны Осман империясы басып алған кезеңде мұсылмандар, православие христиандары, рим-католиктер және сефард яһудилері ерекше ерекшеліктерін сақтай отырып, бірге өмір сүрді. Австрия-Мажарстанның шақырылған билігі кезінде оларға немістер, венгрлер, словактар, чехтар және ашкенази яһудилері қосылды. 1909 жылға қарай қала тұрғындарының шамамен 50 пайызы мұсылман, 25 пайызы католик, 15 пайызы православие, ал 10 пайызы яһуди болды. Тарихи тұрғыдан, Сараево бірнеше белгілі босниялық ақындар, ғалымдар, философтар мен жазушылардың туған жері болған. Мысалы, Нобель сыйлығының лауреаты Владимир Прелог, жазушы Златко Топчич және ақын Абдула Сидран осы қаланың тұлғалары. Нобель сыйлығының иегері Иво Андрич Сараевода екі жыл орта мектепте білім алды. Оскар сыйлығын жеңіп алған режиссер Данис Танович қалада тұрады. Сараево ұлттық театры 1921 жылы құрылған және Босния мен Герцеговинадағы ең көне кәсіби театр болып табылады.
Мұражайлар
Сараево музейлерге бай, соның ішінде Сараево мұражайы, Арс Эви заманауи өнер мұражайы, Босния және Герцеговинаның тарихи мұражайы, Босния және Герцеговинаның әдебиет және театр өнері мұражайы және Босния және Герцеговинаның ұлттық мұражайы (1888 жылы құрылған) орналасқан. Ұлттық мұражайда Сараево Хагдадасы – жарықтандырылған қолжазба және 1350 жыл шамасында Барселонада жарық көрген, дәстүрлі еврей Хагдадасын қамтитын әлемдегі ең көне сефардтық еврей құжаты тұрақты түрде көрсетіледі. Бұл әлемдегі жалғыз сақталған суреттелген сефардтық Хагдадасы. Ұлттық мұражай жыл бойы жергілікті, аймақтық және халықаралық мәдениет пен тарихқа арналған көрмелер ұйымдастырады және Босния тарихынан 5000-нан астам артефактты көрсетеді. Алия Изетбегович мұражайы 2007 жылдың 19 қазанында ашылды және ескі қаланың бекінісінде, атап айтқанда Вратник Капия мұнаралары Плоча мен Широкацта орналасқан. Мұражай Босния және Герцеговина Республикасының алғашқы президенті Алия Изетбеговичтің өмірі мен қызметіне арналған ескерткіш. Сараево сонымен қатар Соғыс балалары мұражайына ие, ол коммерциялық емес, дербес мұражай болып табылады және соғыстан қалған жеке заттарды және олардың артындағы оқиғаларды қамтиды. Сонымен қатар, 2018 жылы мұражай Еуропа Кеңесінің мұражайлар сыйлығын, үздік мұражай ретінде жеңіп алды. Қалада 1921 жылы құрылған Сараево ұлттық театры мен Сараево жастар театры да бар. Басқа да мәдени орындарға Сараево мәдениет орталығы, Сараево қалалық кітапханасы, Босния және Герцеговинаның ұлттық галереясы және босниялық тарихқа арналған жеке кітапхана және өнер жинағы бар Босния институты кіреді. Соғысқа байланысты бұзулар, сондай-ақ қайта құру, Гази Хусрев бег кітапханасы, ұлттық кітапхана, Сараево шығыстану институты және 1984 жылғы қысқы Олимпиада ойындарына арналған мұражай сияқты бірнеше мекемелер мен мәдени немесе діни нысандарды жойды. Осының салдарынан, әртүрлі деңгейдегі үкіметтер мәдениетті қорғауға қатысты қатаң заңдар мен институттарды құрды. Сараевода мәдени мұраны сақтаумен айналысатын органдарға Босния және Герцеговинаның мәдени, тарихи және табиғи мұрасын қорғау институты (және оның Сараево кантонындағы бөлімшесі) және Босния және Герцеговинаның ұлттық ескерткіштерді сақтау комиссиясы кіреді.
Музыка
Сараево – өңірдегі ең маңызды музыкалық орталықтардың бірі, және тарихи тұрғыдан да соны болды. 1961-1991 жылдар аралығында қалада поп-рок мектебі қалыптасты. Бұл музыкалық бағыт Indexi, Kodeksi және әнші-күйші Кемаль Монтено сияқты топтармен бастау алды. 1980-ші жылдарға дейін Plavi orkestar, Crvena jabuka және Divlje jagode секілді топтар аймақтық рок-н-ролл қозғалысын дамытуға үлкен үлес қосты. Сараево – барлық уақыттағы ең танымал және ықпалды югославтық рок-тобы – Bijelo Dugme-нің туған жері және отаны. Оның танымалдылығы мен ықпалы жағынан Rolling Stones-қа босниялық баламасы іспеттес. Сараево 1980-ші жылдардың басында пайда болған және алғашқы альбомынан кейін тыйым салынған «Жаңа примитивтер» деп аталатын ерекше пост-панк субмәдениетіне де үй иесі болды. Бұл бағыт Zabranjeno Pušenje және Elvis J. Kurtović & His Meteors сияқты топтар арқылы, сондай-ақ Top lista nadrealista радиосы мен кейінірек телешоу арқылы кеңінен танылды. Bombaj Štampa да осы субмәдениеттің маңызды өкілі саналады. «Жаңа примитивтерден» бөлек, Сараево бұрынғы Югославияның ең маңызды SCH альтернативті индустриалды шу тобының туған қаласы. Ең бастысы, Сараево 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасыр бойында Севдалинка жазбаларын жасаудың дамыған және ірі орталығы болды. Бұл тарихи музыка жанрының көп ғасырлар бойы босниялық мәдениеттің негізгі бөлігі болғандығын ескеретін болсақ, оны халыққа кеңінен танытуға үлкен үлес қосты. Himzo Polovina, Safet Isović, Zaim Imamović, Zehra Deović, Halid Bešlić, Hanka Paldum, Nada Mamula, Meho Puzić және тағы да көптеген композиторлар мен музыканттар қаладағы ең маңызды шығармаларын жазды. Сараево Югославияның поп музыкасына да зор әсер етті, мұнда Zdravko Čolić, Kemal Monteno, Dino Merlin, Seid Memić Vajta, Hari Mata Hari, Mladen Vojičić Tifa, Željko Bebek сияқты музыканттар өнер көрсетті. Сараевода құрылған Regina және Letu Štuke сияқты көптеген жаңа топтар да өздеріне есімдерін тауып, қалыптасты. Letu Štuke тобы Югославияда танымал босниялық-американдық жазушы Александр Хемонмен бірге құрылып, 2000-ші жылдарда нағыз табысқа жетті. Қазіргі таңда Сараево жаңа топтар мен тәуелсіз музыканттардың маңызды және алуан түрлі орталығына айналды, олар ел бойынша фестивальдердің, шығармашылық көрмелердің және концерттердің саны артып келе жатыр. Қалада сондай-ақ аймақтың ең ірі джаз фестивалі – «Джаз-Фест Сараево» өтеді. Американдық Savatage heavy metal тобы 1995 жылы шыққан Dead Winter Dead альбомында «Christmas Eve (Sarajevo 12/24)» атты ән шығарды, ол соғыс зардап шеккен Сараевода ұмытылған Рождество әнін орындайтын виолончельші туралы айтады. Кейіннен ән сол топтың 1996 жылғы дебюттік альбомы Christmas Eve and Other Stories-те Trans Siberian Orchestra деген атпен қайта жарияланды, бұл оларға бірден үлкен жетістік әкелді.
Фестивальдар
Сараево өзінің әртүрлі және эклектикалық 50 жылдық фестивальдерімен халықаралық деңгейде танымал. Сараево кинофестивалі 1995 жылы Босния соғысы кезінде құрылған және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі және маңызды кинофестивальге айналды. Ол Ұлттық театрда, ашық аспан астындағы "Металак" театрында және Сараевоның орталық бөлігіндегі Босния мәдени орталығында өтеді. MESS халықаралық фестивалі – тәжірибелік театр фестивалі және Балқандағы ең көне, үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан театр фестивалі. Сараево жастар кинофестивалі әлемнің түкпір-түкпірінен келген көркем, анимациялық және қысқаметражды фильмдерді көрсетеді және Балқандағы ең ірі студенттік кинофестивалі болып табылады. Сараево қысқы фестивалі, "Джаз-фест Сараево" және Сараево халықаралық музыка фестивалі, сондай-ақ жергілікті мәдениет, музыка және биді бір ай бойы көрсететін "Башчаршия түндері" фестивалі кеңінен танымал. Сараево кинофестивалінің алғашқы өткізілімі 1995 жылы әлі соғыс жүріп жатқан Сараевода ұйымдастырылды, ал қазір ол Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең үлкен және маңызды фестивальге айналды. "Джаз-фест Сараево" аймақтағы ең ірі және әртүрлі фестиваль болып табылады. Фестиваль Босния мәдени орталығында ("Негізгі сахна" деп те аталады), СФФ-тен жақын жерде, Сараево жастар сахна театрында ("Кейбір жемістер сахнасы" деп те аталады), Федерация Армиясы үйінде ("Соло сахнасы" деп те аталады) және CDA-да ("Грув сахнасы" деп те аталады) өтеді.
Спорт
Сараево 1984 жылы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдады. Югославия бір медальді жеңіп алды – ерлер арасындағы алып слаломдағы күміс медальді Юре Франко иеленді. Олимпиадалық кешендердің көпшілігі соғыстан зардап көрмеді немесе қайта жаңартылды, оның ішінде Зетра Олимпиада залы мен Асим Ферхатович стадионы. Сараевоның Олимпиадалық дәуірін қайта жаңғыртуға тырысып, Босния және Герцеговинаның Олимпиада комитеті мен жергілікті спорт жанкүйерлерінің күш-жігері арқасында, бастапқы Олимпиадалық шаңғы трассасы мен бобслей жолы жөнделуде. Оңтүстік-Шығыс Еуропа достық ойындарын бірлесіп өткізгеннен кейін, Сараево 2009 жылғы Арнайы Олимпиаданың қысқы ойындарын қабылдау құрметіне ие болды, бірақ аталған жоспарлар кейіннен тоқтатылды. 1984 жылғы Олимпиаданың мұз аренасы, Зетра стадионы, соғыс жылдары уақытша госпиталь ретінде, ал кейін IFOR күштерінің НАТО әскерлерін орналастыру үшін пайдаланылды. 2011 жылы Сараево 23 елден келген 350-ден астам қатысушыны қабылдаған 51-ші Әлемдік әскери шаңғы чемпионатының өткел жері болды. Бұл 1984 жылғы Олимпиададан бергі алғашқы халықаралық шара болды. Сараевода футбол өте танымал; қалада ФК «Сараево» және ФК «Железничар» клубтары бар. «Олимпик», «САСК» және «Славия» сияқты танымал футбол клубтары да бар. Босния және Герцеговинадағы UEFA категориясы 3-ке ие үш стадионның бірі – «Железничардың» үй стадионы Грябица стадионы. Баскетбол да кең таралған спорт түрі; KK Bosna баскетбол клубы 1979 жылы Еуропа чемпионатын жеңіп алды, сондай-ақ көптеген Югославия және Босния ұлттық чемпионаттарында жеңіске жетті, бұл оны бұрынғы Югославияның ең үздік баскетбол клубтарының біріне айналдырды. «Босна Сараево» шахмат клубы 1980-жылдардан бері чемпиондық атаққа ие және 1990-жылдары қатарынан төрт рет Еуропа чемпионатын жеңіп, Еуропадағы үшінші орынды иеленген шахмат клубы. «РК Босна» гандбол клубы да Еуропа чемпиондар лигасына қатысады және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең жақсы ұйымдастырылған гандбол клубтарының бірі саналады, ол үлкен жанкүйерлер базасына және ұлттық, сондай-ақ халықаралық жарыстардағы табысқа ие. Сараево теннис, кикбоксинг сияқты спорт түрлерінде халықаралық іс-шаралар мен жарыстарды жиі өткізеді. Теннис соңғы жылдары үлкен танымалдылыққа ие болып келеді. 2003 жылдан бері BH Telecom Indoors Сараевода жыл сайынғы теннис турнирі ретінде өтеді. 2007 жылдан бері Сараево жартылай марафоны жыл сайын қыркүйек айының соңында ұйымдастырылады. «Жиро ди Сараево» да қалада өткізілетін жарыс, онда 2015 жылы 2200-ден астам велоспортшы қатысты. 2019 жылдың ақпан айында Сараево мен Шығыс Сараево Еуропалық жастар қысқы Олимпиадалық фестиваліне (EYOWF) төңкерілді.