Босния соғысын аяқтаған 1995 жылғы Дейтон келісімі

Кіріспе

1995 жылы Босния соғысын аяқтаған шарт

Босния және Герцеговинадағы бейбітшілік туралы жалпы келісім, сондай-ақ Дейтон келісімі немесе Дейтон шарты деп белгілі, ал бұрынғы Югославия тілінде Дейтон ( , , ) деп аталады. Бұл келісім 1995 жылдың 21 қарашасында аяқталып, 1995 жылдың 14 желтоқсанында Парижде ресми түрде қол қойылған, АҚШ-тың Огайо штатындағы Дейтон қаласының жанындағы Райт-Паттерсон әуе күштері базасында қол жеткізілді. Бұл шарт үш жарым жылға созылған Босния соғысын, Югославия соғыстарының бір бөлігін аяқтады. Соғысқан тараптар бейбітшілікке келісіп, екі бөліктен тұратын, Босния және Герцеговина деген бір егемен мемлекет құруға келісті: оның бірі серб халқы көп шоғырланған Република Српска, екіншісі негізінен хорват-босниялықтар тұратын Босния және Герцеговина Федерациясы. Бұл келісім тиімсіз және ауыр саяси құрылымдарды құрғаны және бұрынғы соғыстағы этникалық тазалауды бекіткені үшін сынға ұшырады.

Келіссөздер және қол қою

Дейтон келісімінің негізгі қағидалары 1992 жылы халықаралық келіссөздерде ұсынылғанмен, бұл келіссөздер алдыңғы бейбітшілік әрекеттері мен келісімдерінің сәтсіз аяқталуынан кейін, 1995 жылдың тамызында Хорватияның «Шторм» әскери операциясы мен оның салдарынан, сондай-ақ үкіметтік әскердің Републіка Српскаға жасаған шабуылынан, НАТО-ның «Deliberate Force» операциясымен бірге басталды. 1995 жылдың қыркүйек және қазан айларында «Байланыс тобы» құрамында бас қосқан әлемдік державалар (әсіресе АҚШ және Ресей) үш тараптың басшыларын келіссөздерге қатысуға шақырып, қысым жасады; Дейтон, Огайо қаласы орын ретінде таңдалды. Келіссөздер 1995 жылғы 10-14 тамызда Лондон, Бонн, Париж және басқа да еуропалық қалаларға сапар жасаған Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Энтони Лейк басқарған АҚШ делегациясы ұсынған негізгі мәселелердің жобасымен басталды. Сочиде Ресейдің Сыртқы істер министрі Андрей Козыревпен кеңес жүргізілді. Лейк командасы АҚШ Мемлекеттік хатшысының көмекшісі Ричард Холбрук басқарған жеке агенттіктер тобына берілді, ол Балқан елдерінің басшыларымен олардың астаналарында келіссөздер жүргізді. Холбрук тобы тамыз бен қазан аралығында бес раунд интенсивті «шатл» дипломатиясын жүргізді, оның ішінде Женева мен Нью-Йоркте өткен қысқа конференциялар тараптардың 8 және 26 қыркүйекте келісімге келу принциптерін қабылдауына әкелді. Дейтон конференциясы 1995 жылдың 1-21 қарашасында өтті. Аймақтың негізгі қатысушылары – Сербия Республикасының Президенті Слободан Милошевич (босниялық сербтер бұрын олардың мүдделерін өкілдік етуге уәкілеттік берген), Хорватия Президенті Франьо Туджман және Босния және Герцеговина Президенті Алия Изетбегович, оның Сыртқы істер министрі Мұхамед Шачирбегпен бірге. Бейбітшілік конференциясын АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уоррен Кристофер және келіссөзші Ричард Холбрук жетекшілік етті, сондай-ақ ЕО арнайы өкілі Карл Билдт және Ресей Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Игорь Иванов төрағалық етті. АҚШ делегациясының маңызды мүшесі – генерал Уэсли Кларк болды. Ұлыбритания командасын Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы кеңсесінің саяси директоры Паулин Невилл Джонс басқарды. Ұлыбританияның әскери өкілі – полковник Арундэлл Дэвид Лики. Пол Уильямс Халықаралық құқық және саясат тобы (PILPG) арқылы келіссөздер кезінде Босния үкіметі делегациясына заң кеңесшісі болды. Холбрук «Босния үкіметін қатыстырудың қаншалықты қиын болғанын» айтты. Қауіпсіз орын барлық тараптарды олардың әдеттегі ортасынан шығару үшін таңдалды, әйтпесе олар келіссөздерге түсуге ынталанбас еді; БАҚ арқылы келіссөздер жүргізу мүмкіндігін азайту; және 800-ден астам қызметкер мен қатысушыларды қауіпсіз орналастыру. Қатысушылардың БАҚ арқылы келіссөздер жүргізу мүмкіндігін шектеу ерекше маңызды мәселе болды. Ричард Холбрук ерте кезде баспасөзге ақпараттардың таралуына жол бермеуді қалады. 1995 жылғы 21 қарашада Огайо штатының Дейтон қаласында қол қойылғаннан кейін, Испания Премьер-министрі Фелипе Гонсалес, Франция Президенті Жак Ширак, АҚШ Президенті Билл Клинтон, Ұлыбритания Премьер-министрі Джон Мейджор, Германия Канцлері Гельмут Коль және Ресей Премьер-министрі Виктор Черномырдин куә болды.

Though basic elements of the Dayton Agreement were proposed in international talks as early as 1992, these negotiations were initiated following the unsuccessful previous peace efforts and arrangements, the August 1995 Croatian military Operation Storm and its aftermath, the government military offensive against the Republika Srpska, conducted in parallel with NATO's Operation Deliberate Force. During September and October 1995, world powers (especially the United States and Russia), gathered in the Contact Group, pressured the leaders of the three sides to attend settlement negotiations; Dayton, Ohio was eventually chosen as the venue. Talks began with an outline of key points presented by the U. S. in a team led by National Security Adviser Anthony Lake in visits to London, Bonn, Paris and other European stops 10 – 14 August 1995. These included Sochi, to consult Russian Foreign Minister Andrei Kozyrev. Lake's team handed off to a separate U. S. inter agency group led by Assistant Secretary of State Richard Holbrooke, who went on to negotiate with Balkan leaders in their capitals. The Holbrooke crew conducted five rounds of intense shuttle diplomacy from August to October, including short conferences in Geneva and New York that resulted in the parties' adoption of principles for a settlement on 8 and 26 September respectively. The Dayton conference took place from 1–21 November 1995. The main participants from the region were the President of the Republic of Serbia Slobodan Milošević (whom the Bosnian Serbs had previously empowered to represent their interests), President of Croatia Franjo Tuđman, and President of Bosnia and Herzegovina Alija Izetbegović with his Foreign Minister Muhamed Šaćirbeg. The peace conference was led by US Secretary of State Warren Christopher, and negotiator Richard Holbrooke with two co chairmen in the form of EU Special Representative Carl Bildt and the First Deputy Foreign Minister of Russia Igor Ivanov. A key participant in the US delegation was General Wesley Clark. The head of the UK's team was Pauline Neville Jones, political director of the Foreign and Commonwealth Office. The UK military representative was Col Arundell David Leakey. Paul Williams, through the Public International Law & Policy Group (PILPG) served as legal counsel to the Bosnian Government delegation during the negotiations. Holbrooke spoke of the "immense difficulty of engaging the Bosnian government in a serious negotiation". The secure site was chosen in order to remove all the parties from their comfort zone, without which they would have little incentive to negotiate; to reduce their ability to negotiate through the media; and to securely house over 800 staff and attendants. Curbing the participants' ability to negotiate via the media was a particularly important consideration. Richard Holbrooke wanted to prevent posturing through early leaks to the press. After having been initialed in Dayton, Ohio, on 21 November 1995, and witnessed by Spanish Prime Minister Felipe González, French President Jacques Chirac, US President Bill Clinton, UK Prime Minister John Major, German Chancellor Helmut Kohl and Russian Prime Minister Viktor Chernomyrdin.

Мазмұны

Келісімнің басты мақсаты – Босния және Герцеговинадағы бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту, сондай-ақ бұрынғы Югославия және оның айналасындағы аймақтық тепе-теңдікті қолдау (V-бап, 1-қосымша Б), яғни аймақтық деңгейде. Босния және Герцеговинаның қазіргі саяси бөлінісі мен үкімет құрылымы Дейтонде жасалған Жалпы келісім аясындағы 4-қосымшаны құрайтын конституцияның бір бөлігі ретінде келісілді. Бұл құрамдастың маңызды бөлігі – ентітаралық шекара сызығын белгілеу болды, ол қосымшаларда тізілген көптеген міндеттерге сілтеме жасады. Босния және Герцеговина мемлекеті Босния және Герцеговина Федерациясы мен Серб Республикасынан тұрады. Босния және Герцеговина – конфедерация емес, толыққанды мемлекет; Босния және Герцеговинадан тиісті заңды рәсімдерсіз ешбір аймақ немесе аймақтар бөліне алмайды. Ол аймақтарында жоғары деңгейде өкілеттік берілгенімен, кезекті президенттік, орталық банк және конституциялық сотпен орталық үкіметті сақтайды. Келісімде келісімнің компоненттерін бақылау, қадағалау және іске асыру үшін көптеген халықаралық ұйымдарға міндеттер жүктелді. НАТО басқаратын IFOR (Іске асыру күштері) келісімнің әскери аспектілерін іске асыруға жауапты болды және 1995 жылдың 20 желтоқсанында UNPROFOR күштерін алмастырып, орналастырылды. Жоғары өкілдің кеңсесіне азаматтық іске асыру міндеті жүктелді. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы 1996 жылы алғашқы еркін сайлауды ұйымдастыруға жауапты болды. Бұл – Соттың Конституцияның құқықтық мәртебесін қарастырған алғашқы істердің бірі болды. IV-қосымшаға (Конституция) және бейбіт келісімнің қалған бөлігіне қатысты обітер диктум сипатындағы ескерту жасау арқылы, Сот іс жүзінде бүкіл бейбіт келісімнің құқықтық бірлігіне негіз салды, бұл барлық қосымшалардың иерархиялық теңдікте екенін білдіреді. Кейінгі шешімдерде Сот IV-қосымшаны жүйелі түсіндіру контексінде ғана емес, бейбіт келісімнің басқа қосымшаларын талдаудың тікелей негізі ретінде пайдалану арқылы бұл шешімді растады. Алайда, Сот апелляциялық шағымданушылардың талабын қабылдамағандықтан, жаңа Конституцияның (IV-қосымша) күшіне енуі және Босния және Герцеговина Республикасының бұрынғы Конституциясын алмастыру процесінің заңдылығына қатысты даулы мәселелерді егжей-тегжейлі қарастырмады. Сот осыған ұқсас талапты кейінірек басқа да бір іс бойынша жоққа шығарды.

The agreement's main purpose is to promote peace and stability in Bosnia and Herzegovina and to endorse regional balance in and around the former Yugoslavia (Article V, annex 1 B), thus in a regional perspective. The present political divisions of Bosnia and Herzegovina and its structure of government were agreed upon, as part the constitution that makes up Annex 4 of the General Framework Agreement concluded at Dayton. A key component of this was the delineation of the Inter Entity Boundary Line to which many of the tasks listed in the Annexes referred. The State of Bosnia Herzegovina was set as of the Federation of Bosnia Herzegovina and of the Republika Srpska. Bosnia and Herzegovina is a complete state, as opposed to a confederation; no entity or entities could ever be separated from Bosnia and Herzegovina unless by due legal process. Although highly decentralised in its entities, it would still retain a central government, with a rotating State Presidency, a central bank and a constitutional court. The agreement mandated a wide range of international organizations to monitor, oversee and implement components of the agreement. The NATO led IFOR (Implementation Force) was responsible for implementing military aspects of the agreement and deployed on 20 December 1995, taking over the forces of the UNPROFOR. The Office of the High Representative was charged with the task of civil implementation. The Organization for Security and Co operation in Europe was charged with organising the first free elections in 1996. It was one of the early cases in which the Court had to deal with the question of the legal nature of the Constitution. By making the remark in the manner of obiter dictum concerning the Annex IV (the Constitution) and the rest of the peace agreement, the Court actually "established the ground for legal unity" of the entire peace agreement, which further implied that all of the annexes are in the hierarchical equality. In later decisions the Court confirmed that by using other annexes of the peace agreement as a direct base for the analysis, not only in the context of systematic interpretation of the Annex IV. However, since the Court rejected the presented request of the appellants, it did not go into details concerning the controversial questions of the legality of the process in which the new Constitution (Annex IV) came to power and replaced the former Constitution of the Republic of Bosnia and Herzegovina. The Court used the same reasoning to dismiss the similar claim in a later case.

Бастапқы құжаттың жоғалуы

2008 жылдың 13 ақпанында Босния және Герцеговина Президенттігінің басшысы Желько Комшич Дейтон келісімінің түпнұсқасы Президенттік мұрағатынан жоғалып кеткенін мәлімдеді. Босния және Герцеговина Жоғарғы өкілі Мирослав Лайчак: "Бұл жаңалық қайғылы ма, әлде күлкілі ме екенін білмеймін", - деді. 2009 жылғы 16 қарашада Франция Сыртқы істер министрлігі Дейтон келісімінің куәландырылған көшірмесін Сараеводағы Франция елшілігіне жеткізді. Көшірме кейін Босния және Герцеговина Сыртқы істер министрлігіне берілді. 2017 жылы ұрланған түпнұсқа Паледегі жеке тұрғын үйден табылғаннан кейін, оны сатуға тырысқан адам қамауға алынды.