Босан тілінің стандартты түрі

Кіріспе

Серб-хорват тілінің стандартталған түрі (/audio=En us Bosnian. ogg/'/b//ɒ//z//n//i//ə//n/; bosanski / босански, ), кейде босния тілі деп аталады, серб-хорваттың көпорталық тілінің, негізінен босниялықтар қолданатын стандартталған түрі болып табылады. Босния тілі – Босния мен Герцеговинаның ресми тілдерінің бірі, хорват және серб тілдерімен қатар. Сондай-ақ, ол Хорватия, Сербия және Черногорияда ресми түрде танылған азшылық тілі болып табылады.

Босния тілі латын және кириллица әрпін пайдаланады. Бұл тіл серб-хорват тілінің нұсқаларының арасында араб, парсы және түрік тілдерінен алынған көптеген сөздерімен ерекшеленеді, бұл тілдің ислам байланыстары арқылы осы мәдениеттермен байланысына байланысты. Босния тілі серб-хорват тілінің ең көп таралған диалектісі – штокавианға, атап айтқанда Шығыс Герцеговинаға негізделген, ол стандартты хорват, серб және черногор тілдерінің де негізі болып табылады. Сондықтан 2017 жылы Сараевода хорваттар, сербтер, босниялықтар және черногорлықтардың ортақ тілі туралы декларация жарияланды. 1990 жылға дейін ортақ тіл серб-хорват деп аталды, және бұл термин әлі де ағылшын тілінде қолданылады, әсіресе дипломатиялық шеңберлерде, "Босниялық-хорват-черногор-серб" (BCMS) терминімен бірге.

Қайшылықтар мен танылу

"Босния тілі" атауы кейбір хорваттар мен сербтер үшін даулы мәселе болып табылады, олар оны "босниялық" тілі деп те атайды. Босния тіл біліміндегі мамандар тек "босния тілі" (босански) деп атау дұрыс деп санайды және осы атауды хорваттар мен сербтер де қолдануы керек. Бұл даудың себебі "босния тілі" атауының барлық босниялықтардың тілі екенін білдіретіндей көрінуі, ал босниялық хорваттар мен сербтер осы атауды өздерінің тілдік ерекшеліктері үшін қабылдамайды. 1995 жылғы Дейтон келісімінде бұл тіл "босния тілі" деп аталды және байқаушылар оның сол кезде заңды мәртебеге ие болғанын және халықаралық деңгейде мойындалғанын айтады. Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO), Америка Құрама Штаттарының географиялық атаулар жөніндегі кеңесі (BGN) және Географиялық атаулар жөніндегі тұрақты комитет (PCGN) босния тілін мойындайды. Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымы, ЮНЕСКО және аударма мен аудармалау аккредиттеу агенттіктері, соның ішінде интернет аударма қызметтері де босния тілінің мәртебесін мойындайды. Көптеген ағылшын тіліндегі энциклопедиялар (Routledge, Glottolog, Ethnologue және т.б.) осы тілді тек "босния тілі" деп тіркеген. Конгресс кітапханасы да осы тілді "босния тілі" деп тіркеп, ISO нөмірін берді. Ағылшын тіліндегі славян тілдері институттары "босния тілі" немесе "босниялық/хорват/серб тілдері" бойынша курстар ұсынады, бірақ "босниялық" тілі бойынша емес (мысалы, Колумбия, Корнелл, Чикаго, Вашингтон, Канзас). Неміс тіліндегі елдерде де осы жағдай сақталады, онда тіл "Босния тілі" атымен оқытылады, "Босниялық" емес (мысалы, Вена, Грац, Трир), өте сирек жағдайларды қоспағанда. Кейбір хорват тіл біліміндегі мамандары (Звонко Ковач, Иво Пранжкович, Йосип Силич) "босния тілі" атауын қолдайды, ал басқалары (Радослав Катичич, Далибор Брозович, Томислав Ладан) "босния тілі" термині ғана дұрыс екенін және сәйкесінше "босния тілі" және "босниялық тілі" терминдері екі түрлі нәрсені білдіреді деп санайды. Хорватияның мемлекеттік мекемелері, мысалы, Орталық статистика бюросы екі терминді де қолданады: 2001 жылғы халық санағында "босниялық тілі" қолданылған, ал 2011 жылғы халық санағында "босния тілі" термині қолданылған. Серб тіл біліміндегі мамандардың көпшілігі 1990 жылы келісімге келгендей, "босниялық тілі" термині ғана дұрыс екенін санайды. Босния және Герцеговина Федерациясының Конституциясының бастапқы нұсқасы тілді "босниялық тілі" деп атады, 2002 жылға дейін, ол Федерация Конституциясының XXIX түзетуінде Вольфганг Петрич жасаған өзгеріске дейін. Босния және Герцеговина Федерациясының Конституциясының түпнұсқа мәтіні Венада келісілді және 1994 жылдың 18 наурызында Крешимир Зубак пен Харис Силайджич қол қойды. Сербтер басымдылық танытқан Босния және Герцеговинадағы Серб Республикасының Конституциясы серб тілінен басқа ешқандай тілді немесе этникалық топты мойындамады. Босниялықтар 1992 жылдан бастап сербтер бақылаған аумақтардан қуылды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін олар сол аумақтардағы азаматтық құқықтарын қалпына келтіруді талап етті. Босниялық сербтер өздерінің Конституциясында босния тіліне сілтеме жасаудан бас тартты, нәтижесінде жоғары өкіл Вольфганг Петрич конституциялық түзетулер енгізді. Алайда, Серб Республикасының Конституциясы оны босниялықтар сөйлейтін тіл деп атайды, өйткені сербтер тілді ресми түрде мойындауға міндетті болды, бірақ оның атын мойындаудан аулақ болғысы келді. Сербияда босния тілі бастауыш мектептерде таңдаулы пән ретінде қарастырылған. Черногория босния тілін ресми түрде мойындайды: оның 2007 жылғы Конституциясында черногория тілі ресми тіл болғанымен, серб, босния, албан және хорват тілдері де ресми түрде қолданылады деп нақты айтылған.

The name "Bosnian language" is a controversial issue for some Croats and Serbs, who also refer to it as the "Bosniak" language (, ). Bosniak linguists however insist that the only legitimate name is "Bosnian" language (bosanski) and that that is the name that both Croats and Serbs should use. The controversy arises because the name "Bosnian" may seem to imply that it is the language of all Bosnians, while Bosnian Croats and Serbs reject that designation for their idioms. The language is called Bosnian language in the 1995 Dayton Accords and is concluded by observers to have received legitimacy and international recognition at the time. The International Organization for Standardization (ISO), United States Board on Geographic Names (BGN) and the Permanent Committee on Geographical Names (PCGN) recognize the Bosnian language. Furthermore, the status of the Bosnian language is also recognized by bodies such as the United Nations, UNESCO and translation and interpreting accreditation agencies, including internet translation services. Most English speaking language encyclopedias (Routledge, Glottolog, Ethnologue, etc.) register the language solely as "Bosnian" language. The Library of Congress registered the language as "Bosnian" and gave it an ISO number. The Slavic language institutes in English speaking countries offer courses in "Bosnian" or "Bosnian/Croatian/Serbian" language, not in "Bosniak" language (e. g. Columbia, Cornell, Chicago, Washington, Kansas). The same is the case in German speaking countries, where the language is taught under the name Bosnisch, not Bosniakisch (e. g. Vienna, Graz, Trier) with very few exceptions. Some Croatian linguists (Zvonko Kovač, Ivo Pranjković, Josip Silić) support the name "Bosnian" language, whereas others (Radoslav Katičić, Dalibor Brozović, Tomislav Ladan) hold that the term Bosnian language is the only one appropriate and that accordingly the terms Bosnian language and Bosniak language refer to two different things. The Croatian state institutions, such as the Central Bureau of Statistics, use both terms: "Bosniak" language was used in the 2001 census, while the census in 2011 used the term "Bosnian" language. The majority of Serbian linguists hold that the term Bosniak language is the only one appropriate, which was agreed as early as 1990. The original form of The Constitution of the Federation of Bosnia and Herzegovina called the language "Bosniac language", until 2002 when it was changed in Amendment XXIX of the Constitution of the Federation by Wolfgang Petritsch. The original text of the Constitution of the Federation of Bosnia and Herzegovina was agreed in Vienna and was signed by Krešimir Zubak and Haris Silajdžić on March 18, 1994. The constitution of Republika Srpska, the Serb dominated entity within Bosnia and Herzegovina, did not recognize any language or ethnic group other than Serbian. Bosniaks were mostly expelled from the territory controlled by the Serbs from 1992, but immediately after the war they demanded the restoration of their civil rights in those territories. The Bosnian Serbs refused to make reference to the Bosnian language in their constitution and as a result had constitutional amendments imposed by High Representative Wolfgang Petritsch. However, the constitution of Republika Srpska refers to it as the Language spoken by Bosniaks, because the Serbs were required to recognise the language officially, but wished to avoid recognition of its name. Serbia includes the Bosnian language as an elective subject in primary schools. Montenegro officially recognizes the Bosnian language: its 2007 Constitution specifically states that although Montenegrin is the official language, Serbian, Bosnian, Albanian and Croatian are also in official use.

Босния, Хорватия және Сербия тілдерінің айырмашылықтары

Босния, серб және хорват әдеби стандарттарының арасындағы айырмашылықтар минималды. Босния тілі түрік, парсы және араб тілдерінен көбірек қарыз сөздерді – көбінесе «шығыс сөздері» деп аталатындарды – пайдаланғанымен, бұл көбінесе босниялықтардың көпшілігі мұсылман болғандықтан, ауызекі тілде кездеседі. Дегенмен, жазба және ауызекі формаларында серб және хорват тілдеріне өте ұқсас. «Этникалық варианттар арасындағы лексикалық айырмашылықтар өте шектеулі, тіпті жақын туысқан славян тілдерімен (мысалы, стандартты чех және словак, болгар және македон тілдері) салыстырғанда да, ал грамматикалық айырмашылықтар одан да аз байқалады. Ең маңыздысы, стандартты тілдің этникалық варианттары арасындағы толық түсіністік аударма жасауды және екінші тілді оқытуды қиын етеді». Босния тілі Штокавия диалектісінің жаңа нормативтік тіркелімі ретінде 1996 жылы Сараевода «Pravopis bosanskog jezika» басылымымен ресми түрде енгізілді. Бұл еңбекке сәйкес, босния тілі серб және хорват тілдерінен кейбір негізгі тілдік ерекшеліктерімен ерекшеленеді, мысалы: кейбір сөздердің дыбысталу формалары, әсіресе «h» әрпі (kahva, серб тіліндегі kafa-ға қарсы); шығыс («түрік») сөздерін айтарлықтай және мақсатты түрде қолдану; болашақ шақтың жазылуы (kupit ću) хорват тіліндегідей, бірақ серб тілінде (kupiću) емес (екі форманың да айтылуы бірдей). 2018 жылы «Pravopis bosanskog jezika» журналының жаңа санында тілдік қолданыста кең таралғандықтан «h» әрпі жоқ сөздер де қабылданды.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

(COBISS BH). (ÖNB).