Алия Изетбегович: Босния және Герцеговинаның тұңғыш президенті

Кіріспе

Босниялық саясаткер, философ және автор (1925–2003)

Алия Изетбегович (8 тамыз 1925 – 19 қазан 2003) – босниялық саясаткер, ислам философы және жазушы, 1992 жылы жаңадан тәуелсіз Босния және Герцеговина Республикасының Президенттігінің алғашқы президенті болды. Кейін ол Босния және Герцеговина Президенттігінің алғашқы төрағасы қызметін атқарды. Оның өкілеттігі басталғаннан кейін көп ұзамай елдің серб қауымдастығы көтеріліс жасап, Босния және Герцеговинаның Югославиядан бөлінуіне қарсы тұру үшін Серб Республикасын құрды, бұл Босния соғысының басталуына әкелді. Изетбегович бастапқыда босниялық күштерді хорват күштерімен бірге жетектеді, бірақ олар арасында жеке соғыс басталды. Екі тарап арасындағы қарым-қатынас Вашингтон келісімі арқылы шешілді, оған ол Хорватия президенті Франьо Туджманмен қол қойды. Босния және Герцеговинадағы соғыс жалғасты, оның барысында серб күштері көбінесе босниялық және хорват халқына қарсы кең ауқымды этникалық тазалау және басқа да соғыс қылмыстарын жасады, бұл серб күштерінің Сребреницада босниялық еркектерді жаппай қырғынға ұшыратуымен аяқталды, бұл кейіннен геноцид деп танылды. Изетбегович Дейтон келісіміне де қол қойды, ол НАТО бомбалаудан кейін соғысты тоқтатты және Серб Республикасын Босния және Герцеговинаның құрамындағы автономиялық бірлік ретінде мойындады. Ол 1996 жылға дейін осы қызметте болды, содан кейін Босния және Герцеговина Президенттігінің мүшесі болды және 2000 жылға дейін қызмет етті. Изетбегович Демократиялық әрекет партиясының негізін қалаушы және алғашқы президенті болды. Ол сонымен қатар бірнеше кітаптың авторы, ең танымалдары – «Шығыс пен Батыс арасындағы Ислам» және «Ислам декларациясы».

Ерте өмір және білім

Изетбегович 1925 жылғы 8 тамызда Босански Шамац қаласында дүниеге келген. Өскеуде әскери қызметін өткерген кезде Изетбеговичтің әкесінің әкесі Әлия Сидика Ханым есімді түрік әйеліне үйленген. Олар кейін Босански Шамацқа көшіп, бес бала тәрбиелеген. Изетбеговичтің әкесі кейін қаланың әкімі болды. Ізетбеговичтің әкесі бухгалтер болған, Бірінші дүниежүзілік соғыста Италия майданында Австро-Венгрия армиясы үшін күресіп, ауыр жарақат алған. Ол кем дегенде он жыл бойы жартылай парализге ұшыраған. 1927 жылы банкротқа ұшырады. Келесі жылы отбасы Сараевоға көшіп, онда Изетбегович зайырлы білім алды. 1941 жылы Изетбегович "Жас мұсылман" (Mladi Muslimani) атты босниялық исламдық ұйымды құруға көмектесті, ол "Мұсылман бауырластығы" үлгісінде құрылған. "Жас мұсылман" ұйымы негізінен мұсылман Waffen SS Handschar дивизиясын немесе коммунистік Югослав партизандарын қолдау мәселесінде екіге бөлінген кезде, New York Times газетінің мәліметінше, дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, ол SS Handschar-ға қосылған. Изетбеговичтің отбасы бұл айыптауды жоққа шығарып, оның коммунистік Югослав партизандарына қосылғанын мәлімдеді. Соғыстан кейін Югославия коммунистері оны тұтқындап, 1946 жылы нацистік күштермен ынтымақтастық жасады деген айыппен үш жылға бас бостандығынан айырды. Түрмеге қамалғанға дейін ол Сараево университетінің заң факультетінде заңгер мамандығын бітірген. Ол жазасын өтегеннен кейін де саяси өмірге қатысып жүрді.

Диссидент және белсенді

1970 жылы Изетбегович ислам, мемлекет және қоғам арасындағы қарым-қатынас туралы өз пікірлерін білдіретін «Ислам декларациясы» атты манифест жариялады. Манифестке үкімет тыйым салды. Ол бұл еңбекте батыс үлгісіндегі прогресті ислам дәстүрімен үйлестіруге тырысты. Бұл еңбекте Югославияны атамай, «Исламдық жаңару» туралы шақыру жазылған. Алайда, ол және оның жақтастары коммунистік билік тарапынан «Жас мұсылмандар» ұйымын қайта жаңғыртуда және «Исламдық таза» Босния мен Герцеговина құруға сөз байласуда деп айыпталды. Декларацияда Пәкістан мұсылман революционерлері үшін әлемдік үлгі ел ретінде көрсетілді. Сот барысында қарсыластары ерекше назар аударған бір сөзі: «Ислам діні мен исламдық емес әлеуметтік және саяси институттар арасында бейбітшілік пен бірге өмір сүру мүмкін емес, мемлекет діннің көрінісі болуы керек және оның моральдық қағидаларын қолдауы тиіс». Бұл декларация әлі де дау тудырып отыр. Изетбеговичке қарсы болған сербтер, Боснияда Иран үлгісіндегі ислам республикасын құру ниетінің белгісі ретінде осы декларацияны жиі келтірді. Декларациядан алынған үзінділерді 1990 жылдары Изетбеговичтің қарсыластары жиі пайдаланып, оны ислам фундаментализмінің ашық мәлімдемесі деп санады. Бұл пікірді кейбір батыс авторлары да қолдайды. Изетбегович бұл айыптауларды қатаң түрде жоққа шығарды. 1983 жылдың сәуір айында Изетбегович пен тағы он екі босниялық белсенді (оның ішінде Мелика Салихбегович, Эдем Бичакчич, Омер Бехмен, Мустафа Спахич және Хасан Ченгич) Сараево сотында «Ислам идеологиясынан шабыттанған, жауыздық әрекеттерге және жауыздық үгіт-насихат мақсатындағы бірлестік ретінде негізінен жауыздық әрекеттер» деп танылған бірнеше айыптар бойынша сотталды. Изетбеговичтің Ирандағы мұсылман конгресіне сапар ұйымдастыруы да айыпталды. Сотталғандардың барлығы кінәлі деп танылды, ал Изетбегович он төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Сот үкімін Amnesty International және Helsinki Watch сияқты батыстық адам құқықтары ұйымдары қатты сынға алды. Олар бұл істің «коммунистік пропагандаға» негізделгенін және айыпталушыларға зорлық-зомбылықты қолдану немесе оны қолдау туралы ешқандай айып тағылмағанын мәлімдеді. Келесі мамыр айында Боснияның Жоғарғы соты «айыпталушылардың кейбір әрекеттері қылмыстық құрамға ие емес» деп шешім шығарып, Изетбеговичтің жазасын он екі жылға қысқартты. 1988 жылы коммунистік билік әлсіреген кезде, ол кешіріліп, бес жылға жуық түрмеде отырғаннан кейін босатылды. Оның денсаулығы күрт нашарлаған. 1992 жылдың басына қарай ұлтшыл талаптардың өзара қарама-қайшылығы айқын болды: босниялықтар мен хорваттар Босния мен Герцеговинаның тәуелсіздігін, ал сербтер оның Сербия басымдығымен Югославия құрамында қалуын қалады. Изетбегович бір жаққа немесе екінші жаққа мәжбүрленіп одақтасуға түскенін айтты, бұл дилемманы лейкемия мен ми ісігінің арасында таңдау жасаумен салыстырды. 1992 жылдың қаңтар айында португалдық дипломат Хосе Кутилейро кейін Лиссабон келісімі деп аталған жоспарды жасады, ол Боснияны үш этностық кантондық мемлекетке айналдыруды көздеді. Бастапқыда келісімге үш тарап та қол қойды: босниялықтар үшін Изетбегович, сербтер үшін Радован Караджич және хорваттар үшін Мате Бобан. Алайда екі аптадан кейін Изетбегович қолтаңбасын кері тартып алып, Боснияны бөлудің кез келген түріне қарсы екенін мәлімдеді, бұл шараға сол кездегі Югославиядағы АҚШ елшісі Уоррен Циммерманның ықпалы болды деген пікір бар.

In 1970, Izetbegović published a manifesto entitled the Islamic Declaration, expressing his views on relationships between Islam, state and society. The manifesto was banned by the government. In it, he tried to reconcile Western style progress with Islamic tradition. The work issued a call for "Islamic renewal" without mentioning Yugoslavia specifically. However, he and his supporters were accused by the Communist authorities of reviving the "Young Muslims" organisation and of a conspiracy to set up an "Islamically pure" Bosnia and Herzegovina. The declaration designated Pakistan as a model country to be emulated by Muslim revolutionaries worldwide. One of the passages that was in particular picked out by his opponents during the trial was, "There can be no peace or coexistence between the Islamic faith and non Islamic social and political institutions the state should be an expression of religion and should support its moral concepts." The declaration remains a source of controversy. Serbs, who were opposed to Izetbegović, often quoted the declaration as indicative of an intent to create an Iranian style Islamic republic in Bosnia. Passages from the declaration were frequently quoted by Izetbegović's opponents during the 1990s, who considered it to be an open statement of Islamic fundamentalism. This opinion is also shared by some Western authors. Izetbegović vigorously denied these accusations. In April 1983, Izetbegović and twelve other Bosniak activists (including Melika Salihbegović, Edhem Bičakčić, Omer Behmen, Mustafa Spahić and Hasan Čengić) were tried before a Sarajevo court for a variety of charges called "offences as principally hostile activity inspired by Islamic ideologies, association for purposes of hostile activity and hostile propaganda". Izetbegović was further accused of organizing a visit to a Muslim congress in Iran. All of those tried were convicted and Izetbegović was sentenced to fourteen years in prison. The verdict was strongly criticised by Western human rights organisations, including Amnesty International and Helsinki Watch, which claimed the case was based on "communist propaganda", and the accused were not charged with either using or advocating violence. The following May, the Bosnian Supreme Court conceded the point with an announcement that "some of the actions of the accused did not have the characteristics of criminal acts" and reduced Izetbegović's sentence to twelve years. In 1988, as communist rule faltered, he was pardoned and released after almost five years in prison. His health had suffered serious damage. By the start of 1992, it had become apparent that the rival nationalist demands were fundamentally incompatible: the Bosniaks and Croats sought an independent Bosnia and Herzegovina while the Serbs wanted it to remain in a rump Yugoslavia dominated by Serbia. Izetbegović publicly complained that he was being forced to ally with one side or the other, vividly characterising the dilemma by comparing it to having to choose between leukemia and a brain tumour. In January 1992, Portuguese diplomat José Cutileiro drafted a plan, later known as the Lisbon Agreement, that would turn Bosnia into a triethnic cantonal state. Initially, all three sides signed up to the agreement; Izetbegović for the Bosniaks, Radovan Karadžić for the Serbs and Mate Boban for the Croats. Some two weeks later, however, Izetbegović withdrew his signature and declared his opposition to any type of partition of Bosnia, supposedly encouraged by Warren Zimmermann, the United States Ambassador to Yugoslavia at the time.

Босния соғысы

1992 жылдың ақпан айында Изетбегович Босния мен Герцеговинаны тәуелсіз мемлекет ретінде тану шарты бойынша тәуелсіздік туралы референдум жариялады. Бұл, Серб президенттік мүшелерінің конституцияға қайшы екенін және тәуелсіздікке қадам басқан жағдайда серб халқы шоғырланған аймақтар Югославия құрамында қалу үшін бөлініп кететінін ескерткеніне қарамастан жасалды. Референдумға қатысқандардың 63 пайызы қолдау көрсетті, нәтижесінде 99,4 пайыз дауыс жиналды, бірақ сербтер көбінесе бойкот жасады. Яғни, Босния және Герцеговина Социалистік Республикасының конституциясына сәйкес, мемлекеттік-құқықтық мәртебені өзгерту үш ұлттың келісімінсіз мүмкін емес еді. Бұл механизм Екінші дүниежүзілік соғыста сербтерге қарсы жасалған геноцидтің салдарынан конституцияға енгізілді, ол этникалық тепе-теңдікті бұзды. Тағы бір мүмкіндік – азаматтардың үштен екісі Югославия федерациясынан шығу үшін референдумда дауыс беруі еді. Сербтер Югославиядан бөлінуге келіспеді. Сонымен қатар, халықтың үштен екісі референдумға қатыспады. Дегенмен, ЕО мен АҚШ референдумды қабылдады. Босниялық сербтер парламенттен шығып кеткеннен кейін, 29 ақпанда Босния парламенті Югославиядан тәуелсіздік жариялады, ал 3 наурызда Изетбегович елдің тәуелсіздігін мәлімдеді. Бұл 1992 жылдың 7 сәуірінде Еуропалық Одақ пен АҚШ жаңа мемлекетті мойындағаннан кейін ғана күшіне енді. Халықаралық мойындауға дейін Боснияда сербтер мен үкімет күштері арасында үнемі ұрыстар болып тұрды. Изетбеговичтің Боснияны мойындаған кезде халықаралық қауымдастық соғыстың алдын алу үшін бейбітшілік сақтау күшін жібереді деп есептегендей болды, бірақ бұл орындалмады. Керісінше, серб және югослав әскерлері нашар жабдықталған үкіметтік күштерге қарсы кең аумақтарды басып алған кезде елде соғыс басталды. Бастапқыда серб күштері Шығыс Босниядағы серб емес азаматтарға шабуыл жасады. Қалалар мен ауылдар толық бақылауға өткеннен кейін, серб күштері босниялық үйлер мен пәтерлерді жүйелі түрде тонады немесе өртеп жіберді, босниялық азаматтар тұтқындалды немесе ұсталды, кейде қиналып немесе өлтірілді. Ерлер мен әйелдер бөлінді, көптеген ерлер лагерьлерде ұсталды. Әйелдер санитарлық жағдайы төмен қамау орындарында ұсталды, сондай-ақ серб сарбаздары мен полиция қызметкерлері тарапынан зорлыққа ұшырады. Изетбегович орталық басқарудағы көпұлтты Босния идеясын тұрақты түрде қолдады, бірақ қазіргі жағдайда бұл үмітсіз стратегия болып көрінді. Сараево үкіметіне көңілі толмаған босниялық хорваттар Хорватия үкіметінің әскери және қаржылық қолдауымен өздерінің этникалық негізделген Хорватия Герцег Босния Республикасын Герцеговина мен Орталық Боснияда құруға көшті. Хорваттар Сараево үкіметінен шығып, 1993 жылы соғыс басталды. Кейбір аймақтарда сербтер мен хорваттар арасында жергілікті келісімдерге қол қойылды. Хорват күштері 1992 жылдың маусым айында Боснияның орталық бөлігінде босниялықтарға қарсы алғашқы шабуылдарын жасады, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Грац келісімі босниялық хорваттар арасында терең дағдарыс тудырды және сепаратистік Герцег Боснияны нығайтты, содан кейін 1992 жылдың мамырынан 1993 жылдың наурызына дейін босниялық азаматтарға қарсы Лашва аңғарындағы этникалық тазалау науқанына әкелді. Жалпы жағдайды одан да нашарлата отырып, Изетбеговичтің бұрынғы әріптесі Фикрет Абдич Казин мен Велика Кладуша муниципалитеттерінің бөліктерінде Сараево үкіметіне қарсы Слободан Милошевич пен Франьо Туджманмен бірлесіп Батыс Боснияның Автономдық провинциясын құрды. Абдичтің тобы ақырында босниялық армиямен жеңілді. Осы кезде Изетбеговичтің үкіметі елдің шамамен 25 пайызын бақылап, негізінен босниялық қауымдастықтың мүдделерін қорғайтын. Үш жарым жыл бойы Изетбегович серб күштерінің қоршауындағы Сараевода қиын жағдайда өмір сүрді. Ол серб агрессиясын тоқтатуға батыс елдерінің күшін жеткіліксіз деп айыптады және бұрынғы диссидент болған кезінде қарым-қатынас орнатқан мұсылман әлеміне жүгінді. Босния үкіметі ақша мен қару-жарақ алды. Осама бен Ладенге Изетбеговичтің президенттігі кезінде босниялық паспорт берілді және ол Босния мен Косовоға бірнеше рет сапарлады. Бен Ладен неміс тілшісіне Боснияға мұсылман еріктілерін әкелуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Серб және, аз дәрежеде, хорват күштерінің босниялық мұсылмандарды қырғынға ұшыратқаннан кейін, шетелдік мұсылман еріктілері "босниялық моджахеддер" деп аталатын босниялық армияға қосылды, олардың саны 300 мен 1500 арасында болды. Олар серб және хорват пропагандасының күшейткен сыныптарына ұшырады, олардың қатысуын Еуропаның ортасындағы "радикалды исламизмнің" дәлелі деп есептеді. Алайда, шетелдік еріктілер босниялық халықтың көп бөлігімен де таныс болмады, себебі босниялық армияда мыңдаған сарбаздар бар еді және оларға қосымша сарбаздар емес, қару-жарақ қажет болды. Босниялық армия офицерлері мен зиялылары елдің орталық бөлігіне келген шетелдік еріктілерге күдікпен қарады, себебі олар Хорватияның Сплит және Загреб қалаларынан келді және босниялық армия сарбаздары сияқты хорват күштерімен тұтқындалмай, Герцег Босния арқылы өтті. Босния армиясындағы ең жоғау дәрежелі хорват, генерал Штепан Шибердің айтуынша, шетелдік еріктілердің келуіндегі негізгі рөлді Франьо Туджман мен хорват контрбарлауы атқарды, мақсаты Босния соғысына Хорватияның қатысуын және хорват күштері жасаған ауыр қылмыстарды ақтау болды. Изетбегович оларды Боснияға мұсылман әлемінің қолдауының символдық белгісі ретінде қарастырғанмен, олардың әскери үлесі шамалы болды және үлкен саяси жауапкершілікке айналды. 1993 жылы Изетбегович Боснияны этникалық принцип бойынша бөлуді көздейтін бейбіт келісімге келісті, бірақ Сараеводан біртұтас Босния үкіметін құру және Босния аумағының үлкен бөлігін босниялықтарға бөлу туралы талаптарын жалғастырды. Босниялықтар мен хорваттар арасындағы соғыс 1994 жылдың наурыз айында американдықтардың көмегімен делдалдық татуласу арқылы аяқталды, одан кейін екі тарап сербтерге қарсы тығыз ынтымақтастыққа көшті. Содан кейін НАТО босниялық сербтерге қарсы кездейсоқ "шағын бомбалаулар" жүргізіп, қақтығысқа көбірек араласты, әдетте атысты тоқтату келісімдерін бұзудан кейін және Босния үстінен ұшуға тыйым салынды. Босниялық хорват күштері АҚШ-тың хорват армиясына берген әскери оқуларынан тікелей пайда тапты. Сонымен қатар, хорваттар босниялық хорваттарға көп мөлшерде қару-жарақ, ал босниялық армияға одан да аз мөлшерде қару-жарақ берді, БҰҰ қару эмбаргосына қарамастан. Босния армиясының қару-жарақтың көп бөлігі мұсылман әлемінен, әсіресе Ираннан әуемен жеткізілді, бұл 1996 жылы АҚШ конгресінде талқыланған мәселе болды. 1993 жылдың қыркүйегінде Екінші Босниялық Конгресс тарихи этникалық атауын – босниялықтарды ресми түрде қайта енгізді. Югославияның "ұлттық мұсылмандар" саясаты босниялықтардың босниялық сәйкестігін жоққа шығарады және олардың діни емес, этникалық топ екенін көрсетеді деп саналды.

In February 1992, Izetbegović called an independence referendum on the European condition for recognition of Bosnia and Herzegovina as an independent state, despite warnings from the Serb members of the presidency that it was unconstitutional and that any move towards independence would result in the Serb inhabited areas seceding to remain with the rump Yugoslavia. The referendum achieved a 99.4% vote in favor on a 63% turnout, largely boycotted by the Serbs. Namely, according to the constitution of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina, the change of the state legal status was not possible without the national consensus of all three nations. This mechanism was incorporated into the constitution due to the genocide committed against Serbs in World War II, which disturbed the ethnic balance. Another possibility was for two thirds of the citizens to vote in a referendum to leave the Yugoslav federation. The Serbs did not agree with the secession from Yugoslavia. Furthermore, less than two thirds of the population went to the referendum. Nevertheless, the EU and the US accepted the referendum. The Bosnian parliament, already vacated by the Bosnian Serbs, formally declared independence from Yugoslavia on 29 February and Izetbegović announced the country's independence on 3 March. It did not take effect until 7 April 1992, when the European Union and United States recognized the new country. Sporadic fighting between Serbs and government forces occurred across Bosnia in the run up to international recognition. Izetbegović appears to have gambled that the international community would send a peacekeeping force upon recognising Bosnia in order to prevent a war, but this did not happen. Instead, war immediately broke out across the country as Serb and Yugoslav army forces took control of large areas against the poorly equipped government security forces. Initially, Serb forces attacked the non Serb civilian population in eastern Bosnia. Once towns and villages were securely in their hands, the Serb forces systematically ransacked or burnt down Bosniak houses and apartments, Bosniak civilians were rounded up or captured, and sometimes beaten or killed in the process. Men and women were separated, with many of the men detained in the camps. The women were kept in various detention centres where they had to live in intolerably unhygienic conditions, including also being raped repeatedly by Serb soldiers or policemen. Izetbegović consistently promoted the idea of a multi ethnic Bosnia under central control, which seemed a hopeless strategy under the circumstances. The Bosnian Croats, disillusioned with the Sarajevo government and supported militarily and financially by the Croatian government, increasingly turned to establishing their own ethnically based state of Croatian Republic of Herzeg Bosnia in Herzegovina and Central Bosnia. The Croats pulled out of the Sarajevo government and fighting broke out in 1993. In some areas local armistices were signed between the Serbs and Croats. Croat forces launched their first attacks on Bosniaks in central Bosnia in June 1992, but these failed. The Graz agreement caused deep division among Bosnian Croats and strengthened separatist Herzeg Bosnia, and led to the Lašva Valley ethnic cleansing campaign against Bosniak civilians from May 1992 to March 1993. Adding to the general confusion, Izetbegović's former colleague Fikret Abdić established an Autonomous Province of Western Bosnia in parts of Cazin and Velika Kladuša municipalities in opposition to the Sarajevo government and in cooperation with Slobodan Milošević and Franjo Tuđman. Abdić's faction was eventually routed by the Bosnian army. By this time, Izetbegović's government controlled only about 25% of the country and represented principally the Bosniak community. For three and a half years, Izetbegović lived precariously in a besieged Sarajevo surrounded by Serb forces. He denounced the failure of Western countries to reverse Serbian aggression and turned instead to the Muslim world, with which he had already established relations during his days as a dissident. The Bosnian government received money and arms. Osama bin Laden was given a Bosnian passport during Izetbegović's presidency and went on to visit Bosnia and Kosovo several times. Bin Laden stated to a German reporter that he planned to bring Muslim volunteers to Bosnia. Following massacres on Bosnian Muslims by Serb and, to a lesser extent, Croat forces, foreign Muslim volunteers joined the Bosnian army in the so called Bosnian mujahideen, numbering between 300 and 1,500. They quickly attracted heavy criticism amplified by Serb and Croat propaganda, who considered their presence to be evidence of "violent Islamic fundamentalism" at the heart of Europe. However, the foreign volunteers became unpopular even with many of the Bosniak population, because the Bosnian army had thousands of troops and no need for more soldiers, but for arms. Many Bosnian army officers and intellectuals were suspicious regarding foreign volunteers' arrival in the central part of the country, because they came from Split and Zagreb in Croatia, and were passed through the self proclaimed Herzeg Bosnia unlike Bosnian army soldiers who were regularly arrested by Croat forces. According to general Stjepan Šiber, the highest ranking ethnic Croat in the Bosnian army, the key roles in the foreign volunteers' arrival were played by Franjo Tuđman and Croatian counter intelligence underground with the aim to justify the involvement of Croatia in the Bosnian War and mass crimes committed by Croat forces. Although Izetbegović regarded them as symbolically valuable as a sign of the Muslim world's support for Bosnia, they appear to have made little military difference and became a major political liability. In 1993, Izetbegović agreed to a peace plan that would divide Bosnia along ethnic lines but continued to insist on a unitary Bosnia government from Sarajevo and on the allocation to the Bosniaks of a large percentage of Bosnia's territory. The war between the Bosniaks and Croats was eventually ended by a truce brokered with the aid of the Americans in March 1994, following which the two sides collaborated more closely against the Serbs. NATO then became increasingly involved in the conflict with occasional "pinprick" bombings conducted against the Bosnian Serbs, generally following violations of ceasefires and the no fly zone over Bosnia. The Bosnian Croat forces benefited indirectly from US military training given to the Croatian Army. In addition, the Croatians provided considerable quantities of weaponry to the Bosnian Croats and much smaller amounts to the Bosnian army, despite a UN weapons embargo. Most of the Bosnian army's supply of weapons was airlifted from the Muslim world, specifically Iran – an issue which became the subject of some controversy and a US congressional investigation in 1996. In September 1993, the Second Bosniak Congress officially re introduced the historical ethnic name Bosniaks. The Yugoslav "Muslims by nationality" policy was considered by Bosniaks to be neglecting and opposing their Bosnian identity because the term tried to describe Bosniaks as a religious group, not an ethnic one.

Соғысты аяқтау

1994 жылғы наурыздағы Вашингтон келісімі Босниялық хорват соғысын аяқтады және АРБиГ және ХВО біріктірілген аумағын он автономды кантонға бөліп, Босния және Герцеговина Федерациясын құрды. 1995 жылғы тамызда Сребреницадағы және екінші Маркаледегі қырғындардан кейін НАТО босниялық сербтердің басқару және бақылау жүйесін жойған қарқынды бомбалау науқанын бастады. Бұл хорват және босниялық күштерге сербтер бақылап ұстаған көптеген аумақтарды басып алуға мүмкіндік берді, нәтижесінде екі тараптың аумағы шамамен 50/50 арақатынасында бөлінді. Шабуыл сербтердің де-факто астанасы Баня-Лукаға жақын жерде тоқтады. Хорват және босниялық күштер алға жылжуын тоқтатқанда, Баня-Луканы электрмен қамтамасыз ететін электр станцияларын басып алды және серб басшылығын қаруды тоқтатуға мәжбүрлеу үшін осы бақылауды пайдаланды. Тараптар АҚШ бақылауымен бейбіт келісім шартын жасасу үшін Огайо штатының Дейтон қаласында кездесуге келісті. Серб мүдделерін Милошевич, ал хорват мүдделерін Туджман өкілдік етті. Изетбегович халықаралық жағынан мойындалған Босния үкіметін өкілдік етті.

Соғыстан кейін

Босния соғысы 1995 жылғы қарашада Дейтон бейбіт келісімімен ресми түрде аяқталғаннан кейін, Изетбегович Босния және Герцеговина Президенттігінің мүшесі болды. Халықаралық қауымдастық мемлекеттік істерді бақылау үшін Жоғары өкілді тағайындағаннан кейін оның партиясының ықпалы азайды, ол Босниялық-Хорват және Серб ұлттық бірлестіктерінің Президенттігінен немесе парламенттерінен де көп өкілеттікке ие болды. 74 жасында денсаулығының нашарлағанын айтып, ол 2000 жылғы қазан айында қызметтен кетті. Дегенмен, Изетбегович босниялық халық арасында беделді болды, оны «Дедо» (босния тілінде «әжесі» деген мағынаны білдіреді) деп лақап қойды. Оның қолдауы партияға 2002 жылғы жалпы сайлауда қайта жандануға көмектесті. Кейбір сарапшылар оның билеуін ұлтшыл көзқарастары бар авторитарлық деп сипаттады.

Өлім

Изетбегович 2003 жылғы 19 қазанда үйде құлап алған жарақаттарының салдарынан асқынған жүрек ауруынан қайтыс болды. Гаага трибуналы (ICTY) Изетбеговичке қатысты тергеу жүргізіп жатқан болатын, бірақ ол тергеу оның қайтысымен тоқтатылды. Оның өлімінен үш күн өткен соң, 22 қазанда өткен жерлеу рәсіміне көптеген босниялық шенеуніктер, 44 шетелдік мемлекеттен келген қонақтар, Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің 105 депутаты және 100 000-150 000 адам қатысты. Оның отбасына 4000-нан астам көңіл айту телеграммалары келіп түсті. Жерлеу рәсіміне 400-ден астам журналист қатысты, ол 37 камерамен тікелей эфирде көрсетілді. Оның Бакир есімді ұлы да саясатқа қатысты, сондай-ақ Жасмина мен Мирзела Изетбегович есімді екі немересі болды.