Кіріспе

Бракхиалды плекс зақымдануы (БПЗ), сонымен қатар брахиалды плексзия зақымдануы деп те аталады, – омыртқа миынан иыққа, қолға және алақанға сигналдарды жіберетін жүйкелер желісінің зақымдануы. Бұл жүйкелер бесінші, алтыншы, жетінші және сегізінші мойын (C5–C8) және бірінші кеуде (T1) омыртқалық жүйкелерінен басталады және кеуде, иық, қол мен алақанның бұлшық еттері мен терісін қамтамасыз етеді. Бракхиалды плекс зақымдануы иық жарақатынан (мысалы, шығу), ісіктерден, қабынудан немесе босандыру кезінде туындауы мүмкін. Босандыру кезіндегі зақымдану ауыр босану кезінде иық дистоциясынан туындаған механикалық зақымдану нәтижесінде пайда болады, бұл 1000 туудың 1-іне шамамен келеді. "Бракхиалды плекс бас пен иықтың бүйіріне биіктіктен құлау кезінде зақымдануы мүмкін, онда плекстің жүйкелері күшпен созылады. Бракхиалды плекс тікелей соққы, оқ жарақаты, қолды күшпен тарту немесе иық буынының шығуын түзету әрекеттерінен де зақымдануы мүмкін". Сирек кездесетін Парсонж-Тернер синдромы көзге көрінбейтін зақымданусыз, бірақ мүгедектікке әкелетін белгілермен брахиалды плекстің қабынуын тудырады.

Механизм

Бракхиалды жүйке торының зақымдануы түрлі жағдайларда кездесуі мүмкін. Мұндай жағдайларға контактілік спорт түрлері, көлік апаттары және туу процесі жатады. Бұл тек бірнеше жиі кездесетін жағдай болғанымен, зақымдану сәтіндегі екі түрлі механизм өзгеріссіз қалады. Осы екі механизм – созу және күшті соққы.

Анатомия

Бракхиальды плекс перифериялық жүйке жүйесінің бір бөлігі болып табылатын омыртқалық жүйкелерден тұрады. Ол жоғарғы аяқ-қолдарды иннервациялайтын сезімдік және қозғалтқыш жүйкелерді қамтиды. Бракхиальды плекс соңғы төрт мойын жүйкесінен (C5-C8) және 1-ші кеуде жүйкесінен (T1) құралады. Бұл жүйкелердің әрқайсысы кішірек діңгектерге, бөлімдерге және бауларға бөлінеді. Латеральды бауға миокутандық жүйке және медиан жүйкесінің латеральды тармағы кіреді. Медиальды бауға медиан жүйкесінің медиальды тармағы мен шығанақ жүйкесі кіреді. Постериорлы бауға иық жүйкесі және радиалдық жүйке кіреді.

Тракция

Тартылу күшті қозғалыс кезінде пайда болады және жүйкелердің тартылуын немесе кернеуін тудырады. Тартылудың екі түрі бар: төменге қарай және жоғарыға қарай. Төменге қарай тартылғанда, қолдың тартылуы мойын мен иықтың бұрышын кеңейтуге мәжбүрлейді. Бұл кернеу күшпен туындайды және ол қолқа плексінің жоғарғы түбірлері мен омыртқасын зақымдауы мүмкін. Жүйелік тамырдың үзілуінің екі механизмі бар: шеткі және орталық. Шеткі механизмде тартылу күші тамыршаға беріледі, бірақ қатал қабық тамыршаның зақымданбауымен бірге жыртылады, себебі қатал қабық тамыршадан гөрі аз серпімді. Жатыр мойнының миелографиясында псевдоменингоцеле көрініс беруі мүмкін. Ал орталық механизм арқылы бас пен мойын, сондай-ақ қолқа плексінің омыртқа түбірлері денедің қарсы жағына итеріледі, бұл жүйке түбірінің тікелей зақымдануына алып келеді, бірақ қатал қабық бұзылмайды. Мұндай жағдайда алдыңғы тамырлар артқы тамырларға қарағанда үзілуге бейім, сондықтан C8 және T1 жүйке тамырлары зақымдануға көбірек ұшырайды. Жүйелік тамырдың үзілуі зақымдану орнына қарай: пре- және постганглиондық зақымдануларға бөлінеді. Преганглиондық зақымдану кезінде сезім талшығы сезімдік ганглийдің жасушалық денесіне жалғасып тұрады, сондықтан сезім талшығының Валлер дегенерациясы болмайды, демек, омыртқалық жүйкенің дистальді бөлігінде сезімдік әрекет потенциалын анықтауға болады. Алайда, мұндай зақымдануға ұшырағандар зақымдалған жүйке тамырларының сезімін жоғалтады. Бұл жағдайда зақымдануды хирургиялық жолмен қалпына келтіру мүмкін емес, себебі жақын орналасқан жүйке тіндері тігуге тым қысқа. Постганглиондық зақымдануда сезімдік ганглийдің жасушалық денесі омыртқа жүйкесінен ажыратылады, бұл сезім талшығының Валлер дегенерациясына алып келеді. Осылайша, омыртқа жүйкесінің дистальді бөлігінде әрекет потенциалы анықталмайды. Алайда, хирургиялық жолмен жөндеуге болады, себебі жақын орналасқан жүйке тіндерінің тігуге жеткілікті ұзындығы бар. Бұл басқа анықталған қолқа плексі зақымдануларымен салыстырғанда өте сирек кездеседі. Осылайша, шеткі жүйке МРТ-нің болашағы (қолқа плексі зақымдануларын бейнелеуді қоса алғанда) диффузиялық салмақталған бейнелеуге, мысалы, диффузиялық тензорлық техникаларға негізделуі мүмкін, олардың клиникалық пайдасы зор және омыртқа миы мен қолқа плексінің 3D реконструкциясын жасауға мүмкіндік береді. Қолқа плексі зақымдануынан кейін бірнеше апта/ай өткен соң ЭМГ зерттеуі бұлшық еттің деиннервацияланғанын анықтауға қосымша ақпарат бере алады. Бұл зерттеулер ауыр, пайдаланушыға тәуелді және қалыпты мәндері жоқ, сондықтан оларға толығымен сенім артуға болмайды.

Жіктеу

Бракхиалды тікенектің зақымдануының ауырлығы жүйке зақымдануының түріне байланысты анықталады. Нейропраксия: жүйке зақымдануының ең жеңіл түрі. Бұл аксонның үздіксіздігін жоғалтпай, жүйке өткізгіштігін үзуді қамтиды. Қалпына келтіру Валлериандық дегенерациясыз жүзеге асады. Аксонометез: аксондардың дегенерациясын қамтиды, аксондардың бір-біріне байланысты жалғастығы мен миелин қабығы жоғалады, бірақ жүйкенің дәнекер тінінің құрылымы сақталады (капсулалық тіндер, эпиневрий және периневрий сақталады). Нейромезис: жүйке зақымдануының ең ауыр түрі, онда жүйке соққы, тартылу немесе жарақаттан толығымен үзіледі. Аксон ғана емес, оны қоршап тұрған байланыстық тіндер де үздіксіздігін жоғалтады. Нейротемзистің ең ауыр дәрежесі – толық үзілу, бірақ көптеген нейрометик жарақаттар жүйкенің толық үзілуіне әкелмейді, керісінше, периневрий және эндонеурийді, сондай-ақ аксондарды және олардың қабығын қамтитын жүйке құрылымының ішкі бұзылуын тудырады. Ол хирургиялық араласуды талап етеді, бірақ қалпына келу нәтижесі болжай алмайды. Соңғы кездегі және жиі қолданылатын жүйе, марқұм Сэр Сидней Сандерленд сипаттағандай, жүйке зақымдануын бес дәрежеге бөледі: бірінші дәреже – нейропраксия, Седдоннан кейін, онда миелин деп аталатын жүйке айналасындағы оқшаулау зақымданады, бірақ жүйкенің өзі сақталады, екіншіден бесінші дәрежеге дейін – зақымданудың ауырлығы артады. Бесінші дәрежелі жарақатта жүйке толығымен екіге бөлінеді. Жоғарыда аталған жаттығуларды жеңіл жарақаттан кейін қалпына келтіруге көмектесу үшін жасауға болады. Алайда, брахиалды тікенектің ауыр зақымдану жағдайында хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Жүйкелерді жөндеу, алмастыру және зақымды тудырған ісікті алып тастау арқылы функцияны қалпына келтіруге болады. Тағы бір маңызды фактор – психологиялық проблемалар науқастың мотивациясының төмендеуіне байланысты реабилитация процесін қиындатады. Денелік жағдайды өмір бойы жақсартумен қатар, науқастың психологиялық жағдайын да ескеру маңызды. Бұл депрессияға немесе бас жарақаттарының асқынуына әкелуі мүмкін.

Оңалту

Бракхиалды тіртік зақымдалған адамдарда қалпына келтіру процесін жеңілдету үшін көптеген емдеулер бар. Жақсарулар баяу болады және оңалту процесі көп жылға созылуы мүмкін. Қалпына келу уақытын бағалау кезінде жарақаттың бастапқы диагнозы, жарақаттың ауырлығы және қолданылған емдеу түрлері сияқты көптеген факторларды ескеру қажет. Емдеудің кейбір түрлері: жүйке трансплантациясы, дәрі-дәрмектер, хирургиялық декомпрессия, жүйке ауыстыру, физиотерапия және еңбек терапиясы. Сонымен қатар, зерттеулер брахиалды тіртік зақымдалғаннан кейін жоғарғы аяқ-қолдың сезімді-қимылдық жетіспеушілігі тік күйдегі дене тепе-теңдігіне әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Тексерілген пациенттерде Берг тепе-теңдік шкаласы бойынша төмен балл, бір минут бойы бір аяқпен тұруда қиындықтар және дене салмағының таралуы зақымдалған жаққа қарай ығысқан. Пациенттерде де бағыттық тұрақтылық индексімен бағаланған дененің қозғалысындағы өзгергіштік жоғары болды. Бұл нәтижелер клиникалық қауымдастықты осы жағдайдың екіншік салдарының алдын алу және емдеу қажеттілігі туралы ескертеді. Модификацияланған шектеулі қозғалыс терапиясының (MCIMT) қосымша әсерінің тиімділігі туралы зерттеулерде MCIMT қозғалыс диапазонын және иық функциясын жақсартуға көмектесетіні және брахиалды тіртік зақымдалған балаларға функционалдық пайда әкелуге ​​мүмкіндігі бар екені анықталды.

Эпидемиология

Бракхиалды плекс зақымдануы балалар мен ересектерде де кездеседі, бірақ балалардағы және ересектердегі БПИ-дің арасында айырмашылықтар бар.

Ересектер

Солтүстік Америкада 1900 жылдары қолдың қозғалысын бақылайтын жүйке торының (брахиальды тікеме) зақымдану жиілігі шамамен 1,2% болды.

Балалар

OBPP, сондай-ақ акушерлік брахиальды плекс шалдығы деп аталады, көбінесе жас балаларда кездеседі, әлемнің әртүрлі аймақтарындағы күтім деңгейі мен нәрестелердің орташа салмағына байланысты 1000 тірі туған нәрестеге шамамен 0,38-ден 1,56-ға дейін болады. Жаңа туған нәрестелерде брахиальды плекс зақымдануының қаупі туған кездегі салмақтың артуымен, вакуум көмегімен босанғанда және глюкозаны өңдей алмаумен байланысты.

Травматикалық жарақаттар

БПИ мотоцикл апаттары, спортпен айналысу немесе жұмыс орындаларында болған жарақаттар сияқты жарақаттардың 44%-дан 70%-ға дейін кездеседі. Мотоцикл апаттары сияқты ауыр жарақаттарда омыртқа миының түбірінен ажырау (авульсия) ең көп таралған жарақат түрі болып табылады (кем дегенде 1 түбірдің ажырауының көрсеткіші 72% шамасында). Көптеген жабық инфраклавикулярлы жарақаттар, әсіресе ішкі жауырылудан туындаған жарақаттар бастапқыда консервативті еммен шешіледі, бірақ деректер көрсетіп тұрғандай, көпшілігі сезімталдық функциясын қалпына келтіре алмайды, бірақ қозғалыс функциясының бір бөлігін қалпына келтіреді. Шамалы жарақаттарда, шеміршек тінінің қалыптасуында және нейропраксияда жақсару мүмкіндігі әртүрлі, бірақ спонтанды қалпына келуге байланысты жақсы болжам бар, функцияның 90-100% қалпына келеді.