Кіріспе
Норвегиялық филолог, лексикограф, драматург және ақын Ивар Андреас Асен (5 тамыз 1813 – 23 қыркүйек 1896) – норвегиялық филолог, лексикограф, драматург және ақын. Ол норвег тілінің екі ресми жазба түрінің бірі – нюнорск тілін түрлі диалекттерден жинап жасағанымен танымал. Он сегіз жасында ол туған ауылында бастауыш мектеп ашты. 1833 жылы ол көрнекті жазушы Магдалена Торесеннің күйеуі Ханс Конрад Торесеннің үйіне, Херойға (бұрынғы Херой) қызметке кірді және сол жерде латын тілінің негіздерін үйренді. Шамалы уақыттан кейін, шексіз шыдамдылық пен зейін қоюдың нәтижесінде, жас шаруа көптеген тілдерді меңгеріп, олардың құрылымын ғылыми тұрғыдан зерттеуге кірісті. Ивар Норвегия үшін жаңа "әдеби" тілді дербес жасады.
Ivar Andreas Aasen (; 5 August 1813 – 23 September 1896) was a Norwegian philologist, lexicographer, playwright, and poet. He is best known for having assembled one of the two official written versions of the Norwegian language, Nynorsk, from various dialects. When he was eighteen, he opened an elementary school in his native parish. In 1833 he entered the household of Hans Conrad Thoresen, the husband of the eminent writer Magdalene Thoresen, in Herøy (then Herø), and there he picked up the elements of Latin. Gradually, and by dint of infinite patience and concentration, the young peasant mastered many languages, and began the scientific study of their structure. Ivar single handedly created a new language for Norway to become the "literary" language.
Мансап
1846 жылы ол өзін қол еңбегінің ауыртпалығынан толық азат етіп, туған жері Саннмор өңірінің диалектісімен айналыса алды; алғашқы жарияланымдары 1843 жылы Саннмор диалектісіндегі халық әндерінің кішкентай жинағы болды. Оның ерекше қабілеттері көпшіліктің назарына ілігіп, оқуын кедеріссіз жалғастыруға көмектесті. Оның «Норвегия диалектілерінің грамматикасы» (Det Norske Folkesprogs Grammatik, 1848) – көп еңбектің және елдің түкпір-түкпіріне жасалған саяхаттардың нәтижесі болды. Асеннің танымал «Норвегия диалектілерінің сөздігі» (Ordbog over det Norske Folkesprog) 1850 жылы алғаш рет жарық көрді, және осы басылымнан бастап норвегиялық халық тілінің кеңінен дамуы басталды, себебі Асен қолдағы әртүрлі материалдардан Норвегия үшін халықтық тіл, нақты «фольке маалды» (халық тілі) құрастырды. 1853 жылы ол жаңа тілін қолдану ережесін жасады, оны «Landsmaal» – яғни, ауыл тілі деп атады. жұмыс істейтін мектептердің шамамен 17%-ы. Бұл тіл бауырлас тілідей кең таралмаса да, оны қолдануға болатын тіл ретінде қарастыру қажет, өйткені норвегиялықтардың көп бөлігі оны негізгі тіл ретінде пайдаланады, соның ішінде көптеген ғалымдар мен жазушылар да бар. Асен осы жиынтық диалектте қалай қолдануға болатынын көрсету үшін өлеңдер мен пьесалар жазды; осы пьесалардың бірі – «Мұрагер» (1855) жиі қойылып, 1800 жылдардың соңғы жартысында Виньеден Гарборгқа дейінгі диалект әдебиетінің алға басушысы саналды. 1856 жылы ол норвегиялық мақал-мәтелдерге арналған «Norske Ordsprog» атты еңбегін жариялады. Асен өз грамматикасын және сөздігін үнемі кеңейтіп, жетілдіріп отырды. Ол Ослода (бұрынғы Кристиания) қарапайым жатақханада өмір сүрді, кітаптарымен қоршалған күйде, жариялылықтан қашып, бірақ оның идеялары шаруалар тілі туралы болғандықтан, халықтық партияның басты ұранына айналып, саяси беделі арта түсті. 1864 жылы ол «Нынорск тілінің толық грамматикасын» жариялады, ал 1873 жылы толық сөздікті шығарды. Карьерасының басында, 1842 жылы, ол филологиялық зерттеулеріне толыққанды көңіл бөлгені үшін грант алды; ал Норвегия парламенті (Стортинг), оның жұмысының ұлттық маңыздылығын сезіне отырып, оның жасы ұлғайған сайын оған одан да жомарт қарады. Ол зерттеулерін өмірінің соңына дейін жалғастырды, бірақ 1873 жылғы сөздігінің жаңа басылымынан кейін (жаңа атаумен:
Ивар Асен орталығы
2000 жылы маусым айында нюнорск тіліне арналған Ивар Аасен үйі институты ашылды. Орстадағы ғимаратты норвегиялық сәулетші Сверре Фен жобалаған. Олардың веб-сайтында Аасеннің көптеген мәтіндері, нюнорск әдебиетінің көптеген басқа да мысалдары (Nettbiblioteket, Интернет-кітапханада), сондай-ақ Норвегиядағы тіл тарихы туралы бірнеше мақала, оның ішінде ағылшын тілінде де бар.
2013 тіл жылы
2013 жылы Språkåret (Тіл жылы 2013) Ивар Асеннің 200 жылдығын және Det Norske Teateret-тің 100 жылдығын тойлады. Аталған жылдың басты мақсаты Норвегиядағы тілдік әртүрлілікті атап өту болды. Мерекеге орай жарияланған сауалнама нәтижесінде норвегиялықтардың 56%-ы Асенге жағымды пікір білдірсе, 7%-ы керісінше жағымсыз пікір білдірген. Асеннің 200 жылдығына арналған 2013 жылғы 5 тамызда, әдетте негізінен бокмол тілінде жарық көретін Bergens Tidende газеті Асенді еске алу үшін толығымен нюнорск тілінде басылым шығарды.