Кіріспе

Осман империясының 1731–1732 жылдардағы Ұлы визирі, 20 ғасырдағы Осман милициясының басшысы Топал Осман паша (1663–1733) – Осман әскерінің офицері және әкімшісі. Ол 24 жасында бейлербей шеніне көтеріліп, венециялықтар мен Габсбург монархиясына қарсы генерал ретінде, сондай-ақ бірнеше провинцияның губернаторы болып қызмет етті. Оның мансабы оны 1731–32 жылдары Ұлы визир лауазымына жеткізді. Лауазымынан босатылғаннан кейін провинциялық губернаторлыққа жіберілді, бірақ көп ұзамай 1730–35 жылдардағы Осман-Парсы соғысында Осман әскерін басқаруға қайта шақырылды. Ол 1732 жылы Надир шаһты жеңіп, Бағдадты сақтап қалды, бірақ келесі жылы Надирмен екінші рет қақтығысып, 1733 жылғы Киркук шайқасында жеңіліске ұшырады, сол шайқаста қаза тапты.

Өмір

Осман шамамен 1663 жылы Морея (Пелопоннес) түбегінде түрік ата-аналарынан дүниеге келді. Оның отбасы түпнұсқада Анатолиядағы Конья қаласынан шыққан. Жастығынан ол солтанның қызметіне қабылданып, козбекчилер, кейіннен пандурлар корпусына енді. 24 жасқа келгенде бейлербей шеніне көтерілді. Мысырдың губернаторына жіберілгенде, кемесі испандық қарақшылардың шабуылына ұшырады. Осман шайқаста тұтқындалды, нәтижесінде бір аяғына салған жарасы өмір бойы тоңқаққа айналды, соның салдарынан "Топал" (түрікше "тоңқақ") деген лақап атты. Алғаш Мальтаға жеткізілген ол, тез арада құны төленді және Стамбулға қайтарылды (оны тұтқындауы кейінірек "Les Indes galantes" операсындағы бір эпизодқа шабыттандырды). Содан кейін ол 1710-11 жылдардағы Прут өзені жорығына қатысып, құрметті капичбашы лауазымына тағайындалды, сосын Румели еялетіне жіберілді, онда христиандық жалдамалы әскерлердің, арматолоилердің басшысы болды. Осы қызметінде ол 1715 жылғы Мореяны венециялықтардан қайтарып алу жорығында көзге түсіп, екі ат құйрықты паша дәрежесіне көтеріліп, Тирхала санджағының губернаторы болып тағайындалды. 1716-18 жылдардағы Аустрия-Түрік соғысының бастапқы кезеңдерінде ол әскерді жабдықтаумен айналысты, бірақ көп ұзамай Мореяға (1716 жылдың соңында) үш ат құйрықты (жоғарғы шен) паша және Морея еялетінің серраскері (бас қолбасшысы) ретінде оралды, жергілікті көтерілістерді басу және венециялықтардың провинцияны қайтару әрекеттерін болдырмау үшін. 1720 жылы Босния губернаторы болып тағайындалды, ал келесі жылы Румелиге ауыстырылды. Ол бұл лауазымда 1727 жылға дейін қызмет етті, содан кейін екі жылға Боснияға оралды. 1729 жылы Румелиге қайта тағайындалды, 1730 жылы Боснияға қайта ауыстырылды, ал 1731 жылы тағы да Румелиге ауыстырылды. Осы кезеңде ол батыс Балқанда, әсіресе Албанияда паналаған көтерілісші Патрона Халилдің қалған жақтастарын талқандады. 1731 жылдың 10 қыркүйегінде солтан Махмуд I оны Ұлы визир етіп тағайындады. Тек алты ай ғана Ұлы визир болып қызмет еткенімен, ол астанадағы, Стамбулдағы тұрақсыз жағдайды бағаларды тұрақтандыру, тәртіпті қалпына келтіру және қаланың азық-түлікпен қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету арқылы бекітуге бағытталған реформалар жасауға тырысты. Ол француз армиясының офицері Клод Александр де Бонневалдың батыс үлгілеріндегі гумбараджы артиллерия корпусын реформалаудағы күш-жігерін де қолдады. Қызметтен босатылғаннан кейін Топал Осман қысқа уақытқа Трапезунд еялетінің және Тифлис губернаторы болып тағайындалды. Кейін қайта шақырылып, империяның ең тәжірибелі сарбазы ретінде 1730-35 жылдардағы Осман-Парсы соғысында Анатолияның серраскері болып тағайындалды. 1733 жылдың шілдесінде ол Бағдадтың солтүстігінде болған қаһарлы шайқаста Надир шахтың басшылығымен Иракқа басып кірген және Бағдадты қоршаған парсыларды жеңді. Топал Османның тапқыр стратегиясының арқасында османдықтар Надир шахтың армиясына 30 000-ға жуық адам шығын келтірді және оларды кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ өздері де 20 000 сарбазын жоғалтты. Бұл Надир шахтың соғыста алғашқы және жалғыз жеңілісі болды. Бірақ келесі жылы Надир шах шабуылын қайталады. Топал Османның Киркуктегі армиясы Осман үкіметімен әлсіретілген, тәжірибелі сарбаздар батысқа ауыстырылып, нашар сапалы жалдамалы әскерлермен алмастырылған, бірақ ол парсыларға қарағанда сандық артықшылықты сақтап қалды. Киркук маңындағы шайқаста Топал Осман қаза тауып, армиясы жеңілді. Парсы сарбазы Топал Османның басын кесіп, Надир шахқа жеткізді, ол қарсыласының мәйітін табуға бұйрық бергеннен кейін, оның сүйегін османдықтарға қайтарды, оған лайықты деп санаған қарсыласына құрмет көрсетті. Олар Киркуктегі Имам Қасым мешітінде салтанатты түрде жерленді.

Отбасы

Оның ұлы Ахмет Ратип паша, Сұлтан Ахмет III-нің қызы Айше Сұлтанға үйленген. Оның ұлы немересі белгілі жазушы және «Жас Османдықтар» саяси қозғалысының белсендісі Намик Кемал болды.