Кіріспе

Еупатридтер /j//uː/'/p//æ//t//r//ɪ//d//iː/ (сөзбе-сөз "жақсы әкеден тараған", яғни "асыл әкелердің ұрпақтары" немесе "тумысынан ақсүйектер") – Грек аймағы Аттиканың ежелгі ақсүйектері.

Шығу тегі

Дәстүр бойынша, Тесейге, сондай-ақ Афинаның саяси орталығы ретінде Аттиканың бірігуінің (синоэцизм) авторы деп есептеледі, Аттика халқының үш топқа бөлінуі: Eupatridae, Geomori және Demiurgi. Лексикографтар Eupatridae-дің ерекшеліктері ретінде олардың жергілікті тұрғындар, қалалық тұрғындар, патшалық рудан тарағандар екенін көрсетеді. Филомелдің ұлы, Паяниялық Филиппид Аттика ақсүйектерінен шыққан және Афинаның Ликург заманындағы ең бай афиналықтардың бірі болды. Ұсынылғандай, синоэцизмнен кейін бұрын тәуелсіз қауымдастықтарды басқарған ақсүйектер үкімет орны болған Афинада тұруға міндеттелген; ал Афина тарихының бастапқы кезеңінде ақсүйек рулары саяси құқықтарға монополия құрған топты құрайды. Бәлкім, ерте заманда Эупатридалар Афинаның толық құқықты азаматтары болған; себебі дәлелдер олардың ғана фратрияларға жатқандығын көрсетеді, ал фратрияларға бөліну барлық азаматтарды қамтыған болуы керек. Мүмкін, бұл термин бастапқыда рудың нағыз мүшесін білдірген, өйткені фратрияға мүшелік әрбір рудың айрықша белгісі болды. Эупатридтер әулеттерінің барлығы, тіпті осы терминнің кең мағынасында да, жергілікті болған деу қиын. Бірі, әрине, қалғандары онда көп бұрын қоныстанған кезде Аттикаға көшіп келген. Көшпендердің ескі тұрғындармен бірігуінің іздері фратрияның ежелгі құдайлары ретінде Зевс Геркей мен Аполлон Патростың үйлесімінде байқалады.

Басқа сыныптармен қатынасы

Еупатридтердің қалған екі топқа қатысты нақты байланысы талас тудырған мәселе. Еупатридтер басқарушы топ, мойындалған жалғыз ақсүйектер, Геоморлар – барлық санаттағы елді мекен тұрғындары, ал Демиургтер – саудагерлер мен қолөнершілерден құралған топ болды деп есептеледі. Тесейге жатқызылатын бұл бөлініс ежелгі авторлардың айтуынша, тұтас халықты құраған; алайда Георг Бусольт бұл үш топтың аттикалық ақсүйектердің үш құрамын – қалалық ақсүйектерді, жер иеленуші ақсүйектерді және сауда ақсүйектерін бейнелейтінін, ал халықтың көп бөлігін мүлдем ескермейтінін айтқан. Дегенмен, Афинаның алғашқы конституциялық тарихы туралы біз білетіні шектеулі болғасымен, Еупатридтердің ерте заманда саяси құқыққа ие болған жалғыз ақсүйектер екендігі анық көрінеді.

Саяси тарих

Еупатридтердің саяси тарихы – ерекшеліктердің біртіндеп қысқаруы. Олар монархияның шектелу кезеңінде биліктің шыңына жетті. Олар ғана екі лауазымды – полимарх пен архонтты иеленді, бұл лауазымдар б.з.д. 8 ғасырында патшалардың билігін шектеу үшін құрылған. Б.з.д. 712 жылы патша лауазымы барлық еупатридтерге ашылды. Осылайша, олар мемлекеттік басқарудың толық бақылауын қолына алып, әділеттіліктің жалғыз өкілдері болды. Бұл кейінгі ерекшелік, мүмкін, еупатридтер билігінің ең берік тірегі болды, б.з.д. 621 жыл шамасында Драконның қылмыстық кодексін жариялау арқылы ауыр соққыға ұшырады, содан кейін Солонның (б.з.д. 594 жыл шамасында) егжей-тегжейлі және тұрақты кодексі арқылы, ол белгілі бір мөлшерде жер иелігіне ие кез келген азаматқа жоғары лауазымдарды ашты, осылайша еупатридтердің саяси ықпалға деген талаптары барлық топтардың бай азаматтарының талаптарымен теңестірілді. Сол кезде ең ізделісті лауазым базилей емес, Римдегі рекс сакрум сияқты, діни биліктен басқа барлық билігінен айырылған, бірақ архонт лауазымы болды. Солонның заңдарынан кейін көп ұзамай, еупатридтер мен басқа екі топтың жетекші мүшелері арасындағы осы лауазым үшін қайта-қайта болатын күрес уақытша өзгеріске әкелді. Он архонт тағайындалды, олардың бесеуі еупатридтер, үшеуі агроектер (яғни геоморлар) және екеуі демиургтер (Аристотель, Ат. Пол. xiii.2) болды. Бұл келісім қысқа ғасырға созылса да, еупатридтердің саяси ықпалының әлсіреуінің куәсі және олар тіпті іс жүзінде үкіметке нақты бақылау жасады деп айтуға болмайды. Б.з.д. 6 ғасырдың ортасына қарай, тектің саяси ықпалы аяқталды. Еупатридтер атауы тарихи дәуірде сақталды, бірақ еупатридтер Афинадағы Семеналар культінен шеттетілді, сондай-ақ кісі өлтіруден тазарумен байланысты заңды түсіндірушінің мұрагерлік лауазымын атқарды. Осы екі ерекшеліктің үйлесуі Орест туралы аңызбен байланысты болуы мүмкін. Изократ (xvi.25) Алькибиадтың әкесі еупатрид, ал әжесі Алкмеонид болғанын айтады, бұл б.з.д. 5 ғасырында еупатридтер Алкмеонидтер сияқты бір ру болғанын және атау жаңа мағынаға ие болғанын көрсетеді. Осы екі ұсынысты зерттеу осы еупатрид руының шығу тегін Орестке байланыстырып, атын әкесіне адал болған батырдан алғанын көрсетеді. Бұл сөз Софоклдың (Электра, 162, 859) Орестке қатысты қолданған екі жерінде де осы мағынаны жақсы бейнелейді. Ескі еупатридтер саяси бірлестік ретінде жойылғаннан кейін, атау басқа мағынада қабылданғанымен, ескі мағынаға тән мәртебеге талап етуді тоқтатпаған, ең көне рулардың бірі болды.