Кіріспе

Психология тарихының уақыт жобасы. Бұл мақала психологияның жалпы тарихын көрсетеді.

XIX ғасыр

1800 ж. Франц Иозеф Галл бас сүйегін өлшеу арқылы адамның психологиялық ерекшеліктерін анықтау әдісін жасады, бұл кейіннен френология деп аталды; қазір бұл әдіс ғылыми тұрғыдан дұрыс емес деп саналады. 1807 жылы Георг Вильгельм Фридрих Гегель "Рух феноменологиясын" (Жан) жариялады, онда оның тезис-антитезис-синтез диалектикалық әдісі сипатталған, оған сәйкес білім үлкен нақтылыққа қарай және, ақырында, ноумендік әлемді тануға қарай дамиды. 1808 жылы Иоганн Кристиан Рейль "психиатрия" терминін енгізді.

1810-шы жылдар

1812 жылы Бенджамин Раш «Медициналық зерттеулер мен психикалық ауруларға қатысты бақылаулар» атты психиатрия бойынша алғашқы американдық оқулығын жариялап, психикалық аурулармен күресте гуманистік көзқарасқа қолдау көрсетушілердің бірі болды.

1820-шы жылдар

1829 жылы Джон Стюарт Миллдің әкесі Джеймс Милл "Адам санасы құбылыстарын талдау" (2 томдық) еңбегін жариялады.

1850-ші жылдар

1852 жылы Герман Лотце «Медициналық психология немесе жан физиологиясы» атты еңбегін жариялады. 1856 жылы Герман Лотце өзінің 3 томдық «Микрокосмос» (1856–64) атты еңбегін жариялай бастады, онда жансыз заттардың табиғи заңдары адамның санасы мен денесіне де қатысты екенін, бірақ олардың қызметі бізді құдай белгілеген құндылықтарға ұмтылуға және эстетикалық сезімдерге орын беруге мүмкіндік беретінін дәлелдеді. 1859 жылы Пьер Брике «Гистерия: Клиникалық және емдік оқулық» атты еңбегін жариялады.

1860 жылдар

1860 жылдар – Франсискус Дондерс адамның реакция уақытын алғаш рет қолданып, оның арқасында когнитивтік процестердегі айырмашылықтарды болжады. 1860 жылы Густав Теодор Фехнер «Психофизика элементтері» атты еңбегін жариялап, психофизика ғылымын қалады. 1861 жылы Пол Брока сөйлеуді қамтамасыз ететін сол жарты шардың бір аймағын ашты, қазір ол Брока аймағы деп аталады, осылайша нейропсихологияның негізін салды. 1869 жылы Фрэнсис Гальтон евгеника идеясын қолдап, «Тұқым қуалайтын гениальдық» еңбегін жариялады. Одан кейін ол психометрияны, ерекше психологияны және тұлғалық лексикалық гипотезаны құрды.

1870 жылдар

1872 жылы Дуглас Сполдинг психологиялық импринтингтің ашылуын жариялады. 1874 жылы Вильгельм Вундт «Физиологиялық психологияның негіздері» (Grundzüge der physiologischen Psychologie) атты эксперименталды психологияның алғашқы оқулығын жариялады. 1878 жылы Г. Стэнли Холл Гарвард университетінен психологиялық тақырып бойынша алғашқы философия докторлығын қорғады. 1879 жылы Вильгельм Вундт Германияның Лейпциг университетінде алғашқы эксперименталды психология лабораториясын ашты.

1890 жылдар

1890 жылы Кристиан фон Эрнфельс «Форманың қасиеттері туралы» еңбегін жариялап, гештальт психологиясын негіздеді. 1890 жылы Уильям Джеймс «Психология қағидалары» атты еңбегін жариялады. 1890 жылы Джеймс Хейден Тафтс Мичиган университетінде АҚШ-тың 9-шы эксперименталды психология зертханасын құрды. 1890 жылы Г. Т. В. Патрик Айова университетінде АҚШ-тың 10-шы эксперименталды психология зертханасын құрды. 1890 жылы Джеймс Маккин Кэттел Пенсильваниядан Колумбия университетіне көшіп, АҚШ-тың 11-ші эксперименталды психология зертханасын құрды. 1890 жылы Джеймс Марк Болдуин Торонто университетінде Британ империясындағы алғашқы тұрақты эксперименталды психология зертханасын құрды. 1891 жылы Фрэнк Ангел Корнелл университетінде АҚШ-тың 12-ші эксперименталды психология зертханасын құрды. 1891 жылы Эдвард Вестермарк Вестермарк эффектісін сипаттады, онда ерте жасында жақын туыстармен бірге өскен адамдар кейін сексуалдық тартылысқа бейімделеді, инцест табуы туралы теорияларды көтерді. 1892 жылы G. Stanley Hall және тағы басқалар Америка Психологиялық қауымдастығын (APA) құрды. 1892 жылы Эдвард Брэдфорд Титченер Стэнфорд университетіне кеткен Фрэнк Ангелдің орнына Корнелл университетінде профессорлық қызметке кірісті. 1892 жылы Эдвард Уилер Йель университетінде эксперименталды психология зертханасын құрды, ол АҚШ-тағы 19-шы зертхана болды. 1892–1893 жылдары Чарльз А. Стронг Чикаго университетінде эксперименталды психология зертханасын ашты, ол АҚШ-тағы 20-шы зертхана еді, онда Джеймс Роуленд Ангел 1896 жылы функционализмнің алғашқы эксперименттерін жүргізді. 1894 жылы Маргарет Флой Уошберн Корнелл университетінде Е. Б. Титченердің жетекшілігімен оқығаннан кейін психология ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алған алғашқы әйел болды. 1894 жылы Джеймс Маккин Кэттелл мен Джеймс Марк Болдуин Холлдың «Американдық психология журналымен» бәсекелесу үшін «Психологиялық шолуды» құрды. 1895 жылы Густав Ле Бон «Көпшілік: Халықтың ой-пікірін зерттеу» атты еңбегін жариялады. 1896 жылы Джон Дьюи «Психологиядағы рефлекс доғасы» атты мақаласын жариялап, функционализмді негіздеді. 1896 жылы Лайтнер Витмер Пенсильвания университетінде алғашқы психологиялық клиниканы ашты; көбінесе клиникалық психологияның тууы деп тойланатын болғанымен, ол негізінен білім беру мәселелеріне бағытталған еді. 1896 жылы Вильгельм Вундттың шәкірті және «структурализм» және «функционализм» терминдерін енгізген Эдвард Б. Титченер «Психологияның жоспары» атты еңбегін жариялады. 1897 жылы Хавелок Эллис «Сексуалдық инверсия» еңбегін жариялады. 1898 жылы Борис Сидис «Ұсыныстың психологиясы: Адам мен қоғамның санасыз табиғаты туралы зерттеу» атты еңбегін жариялады. 1899 жылы 4 қарашада Зигмунд Фрейд «Түстердің түсіндірілуі» (Die Traumdeutung) атты еңбегін жариялады, бұл Эдип кешенін қарастыруға тырысатын психоанализдің басталуын белгіледі.

1900-жылдар

1900 жылы Зигмунд Фрейд «Күнделікті өмірдің психопатологиясы» атты еңбегін жариялады. 1903 жылы Джон Б. Уотсон Чикаго университетін бітірді; оның егеуқырлардың мінез-құлқы туралы диссертациясы психология тарихшысы Дональд Дьюсберидің «даму психобиологиясының классикасы» деп сипатталған. 1903 жылы Хелен Томпсон Вулли «Жыныстың психикалық ерекшеліктері» атты докторлық диссертациясын жариялады, онда ол жыныстық айырмашылықтарды тәжірибелік түрде алғаш рет зерттеді. 1904 жылы Иван Павлов шартты рефлекстерді зерттегені үшін Нобель сыйлығын алды. Бұл психологтардың зерттеулері үшін берілген алғашқы сыйлық болды. 1904 жылы Чарльз Спирман «Американ психология журналында» «Жалпы интеллект» мақаласын жариялап, интеллекттің g-факторы теориясын енгізді. 1905 жылы Мэри Калкинс Америка психологиялық қауымдастығының президенті болып сайланған алғашқы әйел болды. 1905 жылы Альфред Бине мен Теодор Саймон артық көмекке мұқтаж студенттерді анықтау үшін Бине-Саймон шкаласын жасады, бұл стандартталған психологиялық тестілеудің басталуын белгіледі. 1905 жылы Эдвард Торндайк әсер заңы туралы жариялады. 1905 жылы Зигмунд Фрейд «Сексуалдық теория бойынша үш эссе» атты еңбегін жариялады. 1906 жылы Мортон Принс «Аб нормальды психология журналын» құрды, оның редакторларының бірі Борис Сидис болды және ол маңызды үлес қосты. 1908 жылы Зигмунд Фрейд «Балалардың сексуалдық теориялары туралы» мақаласын жариялап, пениске қызғану концепциясын енгізді; сондай-ақ ол «Цивилизацияланған» сексуалдық мораль және қазіргі заманғы жүйке аурулары» атты мақаласын жариялады. 1908 жылы Уилфред Троттер отарлық инстинктті түсіндіретін алғашқы мақаласын жариялады. 1909 жылы Зигмунд Фрейд Кларк университетінде лекция оқып, АҚШ қауымдастығының ықпалына енді.

1920-шы жылдар

1920 жылы Джон Б. Уотсон және оның көмекшісі Розали Рейнер кішкентай Альберт экспериментін жүргізді, жас баланың ақ егешқұйрықтан қорқуы үшін классикалық шарттауды пайдаланды. 1921 жылы Зигмунд Фрейд «Топтық психология және Эго талдауы» еңбегін жариялады. 1921 жылы Якоб Л. Морено Венадағы Комеденхауста алғашқы ірі ауқымды қоғамдық психодрама сессиясын өткізді; ол 1925 жылы Нью-Йоркке көшті. 1921 жылы Мелани Клейн балаларды талдау әдістемесін дамытуға кірісті. 1922 жылы Карен Хорни Фрейдтің әйелдер туралы теорияларын сауалдаған 14 мақаладан тұратын сериясын жариялай бастады (соңғысы 1937 жылы), феминистік психологияның негізін қалады. 1922 жылы Борис Сидис «Жүйке аурулары: олардың себебі және емделуі» еңбегін жариялады, бұл оның санастың терең қабаттары және психопатиялық ауруларды емдеу туралы жұмыстарын кеңінен таныстырды. 1923 жылы Зигмунд Фрейд «Эго және Ол» еңбегін жариялады. 1924 жылы Якоб Роберт Кантор Джон Дьюидің психологиясы мен Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясына негізделген мінез-құлықтық психологияны құрды. 1924 жылы Отто Ранк «Туу травмасы» еңбегін жариялап, «Эдипке дейінгі» терминін енгізді. Фрейд бастапқыда оны осы үшін мақтаған, бірақ кейін пікірін өзгертті, бұл олардың арасындағы жарысқа себеп болды. 1926 жылы Отто Ранк «Объект қатынастарының пайда болуы» лекциясын оқыды, объект қатынастары теориясының негізін салды. 1927 жылы Иван Павлов өзінің классикалық шарттау теориясын қамтитын «Шартты рефлекстер» еңбегін жариялады. 1928 жылы Жан Пиаже «Баладағы сот және ойлау» еңбегін жариялады. 1928 жылы Шома Морита «Морита терапиясы: Шинкейшицудың нағыз табиғаты» (Қорқынышқа негізделген бұзылыстар) еңбегін жариялады, онда оның сананың перифериялық теориясы, сондай-ақ Фрейдтің санасыздық теориясы бар. (А. Кондо аудармасы, 1998 жылы П. Левин редакциялаған, SUNY Press) 1929 жылы Эдвин Боринг эксперименталды психология тарихын, психология тарихының алғашқы зерттеушісі ретінде жариялады. 1929 жылы Лев Выготский мәдени-тарихи психологияны құрды.

1950 жылдар

1950 жылы Карен Хорни өзінің идеяларын «Нейроз және адам өсуі: Өзін-өзі тануға деген күрес» атты басты еңбегінде жинақтады. 1950 жылы Эрик Эриксон «Балалық шақ және қоғам» еңбегін жариялады, онда психоәлеуметтік даму сатылары туралы теориясын және жекелік дағдарыс тұжырымын ұсынды. 1950 жылы Ролло Мэй «Қорқыныштың мағынасы» атты еңбегін жариялады. 1951 жылы Соломон Аш Аш сәйкестік эксперименттерін жариялады, осылайша топтарда сәйкестіктің күшін көрсетті. 1951 жылы Мортон Дойч «Тұрғын үйлердің нәсілдік бөлінуі: Әлеуметтік эксперименттің психологиялық бағалауы» еңбегін жариялады, нәсілдік бөлінудің зиянды әсерлерінің ғылыми дәлелдерін ұсынып, АҚШ-та оны тоқтатуға көмектесті. 1951 жылы Карл Роджерс өзінің «Клиентке бағытталған терапия» атты magnum opus еңбегін жариялады. 1951 жылы Ли Кронбах сенімділік өлшемін жариялады, ол қазір Кронбахтың альфасы деп аталады. 1952 жылы Американдық психиатриялық қауымдастық (АПА) «Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығын» (DSM) жариялады, бұл қазіргі заманғы психикалық ауруларды жіктеудің басталуын белгіледі; ол 1968, 1980–87, 1994, 2000 және 2013 жылдары қайта қарастырылды. 1952 жылы Ханс Эйзенк психотерапияның тиімділігі жоқ екенін, ал психоанализдің кері әсері бар екенін айтып, психотерапия туралы пікір таласын бастады. 1953 жылы Альфред Кинси «Адамның жыныстық мінез-құлқы» атты еңбегін жариялады. 1953 жылы Чикаго университетінің студенті Натаниел Клейтман жылдам көз қозғалысымен ұйқыны (REM) ашты, осылайша қазіргі заманғы ұйқы зерттеулеріне негіз салды. 1953 жылы Дэвид МакКлелланд қажеттіліктер теориясын ұсынды. 1953 жылы Б. Ф. Скиннер әдебиеттердегі зерттеулер арқылы мінез-құлық психологиясын қолдап, мінез-құлық терапиясын сипаттады. 1953 жылы Америка психологиялық қауымдастығы (АПА) психологтардың этикалық кодексін жариялады. 1953 жылы Гарри Стэк Салливан «Психиатрияның тұлғааралық теориясы» атты еңбегін жариялады. 1954 жылы Абрахам Маслоу гуманистік психологияны құруға көмектесті, кейіннен Маслоудың қажеттіліктер иерархиясын жасады. 1954 жылы Пол Э. Мель деректерді біріктірудің механикалық (формалды алгоритмдік) әдістері мінез-құлықты болжауда клиникалық (субъективті бейресми) әдістерден артық екенін мәлімдеген мақала жариялады. 1954 жылы Макгилл университетінің Джеймс Олдс пен Питер Милнер мидың сыйақы жүйесін, мидың ләззат орталығын ашты. 1954 жылы Джулиан Роттер әлеуметтік оқыту теориясын негізге ала отырып, «Әлеуметтік оқыту және клиникалық психология» еңбегін жариялады. 1954 жылы Герман Виткин «Адамның тұлғасын қабылдау арқылы» еңбегін жариялады, онда адамның тұлғасы оның қоршаған ортаны қалай қабылдауындағы айырмашылықтар арқылы анықталады деп мәлімдеді; ол «Стандартты және кадрлық тест» (RFT) әзірледі. 1954 жылы Бронислав Малиновский «Сақыл, ғылым және дін» атты еңбегін жариялады, онда сиқырлы ойлау және діннің психологиясы зерттелген. Бұрын ол сиқыр деп аталатын ырым-жырымдарды зерттеді және оларды таза діни ырымдардан ажыратты, соңғысының мақсаты адамның түпкілікті өмірлік дағдарысымен күресу болып табылады. 1955 жылы Ли Кронбах психологиялық тестілердегі конструктивті жарамдылықты жариялап, конструктивті жарамдылық тұжырымын танымал етті. 1955 жылы Дж. П. Гилфорд «Интеллект құрылымы» (SOI) теориясын әзірледі, ол адам интеллектісін үш өлшемге – операцияларға, мазмұнға және өнімдерге – бөліп, 150 қабілетке жіктеді; ол 1990 жылдары беделсіз деп танылды. 1955 жылы Джордж Келли жеке конструкция психологиясын құрды. 1956 жылы Джордж Армитаж Миллер «Сандық қабілет – жеті, плюс немесе минус екі» атты мақаласын жариялады, онда бір уақытта жаттауға болатын ақпарат мөлшерінің шегі бар екенін көрсетті. 1956 жылы Ролло Мэй экзистенциалдық психологияны насихаттап, «Бұрынғы өмір» атты еңбегін жариялады. 1957 жылы Леон Фестингер өзінің когнитивтік диссонанс теориясын жариялады. 1957 жылы Стэнли Смит Стивенс Стивенс күш заңын жариялады. 1957 жылы Эрик Берн Транзакциялық талдауды (ТА) жасады, онда психиатрия пациенттерін әлеуметтік транзакцияларды талдау және өзгерту арқылы эмоционалдық қиындықтар үшін емдеуге болады. 1958 жылы Джон Коэн осы тақырыптағы алғашқы кітабын – «Гуманистік психологияны» жариялады. 1958 жылы Гарри Харлоу «Сүйіспеншіліктің табиғаты» атты баяндама жасап, нәресте маймылдар туралы оқшаулау зерттеулерін қорытындылады және бихевиористік және психоаналитикалық сүйіспеншілік теорияларын қабылдамады. 1958 жылы Жозеф Вольп өзара тежеу теориясын жариялады, бұл оның уайым мен фобияларға жүйелі түрде сезімталдықты жоғалту теориясына әкелді. 1959 жылы Виктор Франкл «Адамның мағына іздеуі» кітабының алғашқы ағылшынша нұсқасын жариялады [Гордон Оллпорттың алғы сөзімен], ол оның Холокост тәжірибесінің экзистенциалдық есебі және Логотерапия деп аталатын өзінің экзистенциалдық талдау жүйесінің шолуын ұсынды. 1959 жылы Ноам Хомский Б. Ф. Скиннердің «Сөздік мінез-құлқы» еңбегіне жазған рецензиясын жариялады, бұл көптеген адамдар когнитивтік революцияның басталуы деп санайды. 1959 жылы Джордж Мандлер және Уильям Кессен «Психология тілі» еңбегін жариялады. 1959 жылы Лоуренс Кольберг өзінің докторлық диссертациясын жазып, Кольбергтің моральдық даму сатыларын сипаттады.

1990 жылдар

1990 жылы 17 мамырда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) гомосексуализмді психикалық ауру деп санаудан бас тартып, осымен Гомофобия мен трансфобияға қарсы халықаралық күнді белгіледі. 1990 жылы Леонард Берковиц агрессивті мінез-құлықтың когнитивтік неоассоциациялық моделін жариялады. 1991 жылы Стивен Пинкер балалардың тілді қалай меңгеретіні туралы теориясын ұсынды, кейіннен бұл теория "Тіл инстинкті" атты кітабында кеңінен танымал болды. 1991 жылы "Феминизм және психология" журналының алғашқы саны жарық көрді. 1992 жылы Америка психоаналитикалық қауымдастығы (APsaA) 1991 жылғы қаулысының (жоғарыда қараңыз) ережелерін өз филиалдарындағы оқушыларды даярлауға қатысты кеңейтті. Сондай-ақ 1998 жылы "Әсерлі нейроғылым – Адам және жануарлар эмоцияларының негізі" атты кітабын жариялады. 1992 жылы Сандра Скарр "1990-шы жылдардың даму теориялары" атты кітабын жариялады, онда гендер тәжірибені бақылап, ортаны іздеп табуға және құруға қабілетті екендігін айтты. 1992 жылы Джозеф Ледукс эмоциялар мен эмоциялық оқытудың ми механизмдері туралы зерттеулерін қорытындылап жариялады. 1992 жылы Америка психологиялық қауымдастығы (APA) мінез-құлық генетикасын психологияның өткені, қазіргі және болашағын ең жақсы бейнелейтін екі тақырыптың бірі деп таңдады. 1994 жылы Америка психиатриялық қауымдастығы (APA) DSM IV-ті жариялады. 1994 жылы Антонио Дамасио "Декарттың қатесі" атты кітабын жариялады, онда эмоционалдық процестер мінез-құлықты, әсіресе шешім қабылдауды бағыттай алатын соматикалық маркерлік гипотезаны (SMH) ұсынды. 1994 жылы Ричард Дж. Хернштейн мен Чарльз Мюррей "Қоңырау қисығы" атты еңбегін жариялады. 1994 жылы Майкл Познер мен Маркус Райхле мидың танымдық функцияларын анықтау үшін позитрон-эмиссиялық томографияны (PET) қолданып, "Ақылдың суреттері" атты кітабын жариялады. 1994 жылы Эстер Телен мен Линда Б. Смит "Динамикалық жүйелер көмегімен таным мен әрекеттің дамуы" атты кітабын жариялады, бұл кітап динамикалық жүйелерге негіделген даму үлгілерін қолдану туралы еңбек. 1994 жылы зерттеулер көрсеткендей, сиқырлы ойлау жоғары стресс жағдайында (мысалы, өлімге қатерлі жағдайларда) жиі пайда болады. 1994 жылы Гарвард университетінің психиатрия профессоры Джон Э. Мак 1994 жылғы Ариэль мектебіндегі НЛО оқиғасын көрген ондаған адамдармен сұхбаттасып, оқиға туралы әлемге хабарлады, бұл оқиғаны жаппай гистерия деп қарастыруға болмайтынын көрсетті, сондай-ақ 1994 жылдың көктемінде әлдебір шетелдіктермен ұрланғандармен телеарнада сұхбаттасқаннан кейін бұл мәлімдеме жасалды. 1995 жылы Саймон Барон Коэн аутизммен ауыратын балалардың басқалардың психикалық күйлерін дұрыс түсіре алмауының себебін "ақыл-ой соқырлығы" деп атады. 1996 жылы Джакомо Риззолатти айналы нейрондарды ашқанын жариялады. 1996 жылы Амос Тверски екіұштылықтан қашуды, яғни адамдардың екіұшты таңдауларды ұнатпауын, оны салыстырмалы білімсіздікпен байланыстырды. 1997 жылы Америка психоаналитикалық қауымдастығы (APsaA) АҚШ-тағы бір жынысты некелерді қолдаған алғашқы ұлттық психикалық денсаулық ұйымы болды. 1998 жылы Мартин Селигман Америка психологиялық қауымдастығының (APA) президенті болған кезде оң психологияны өзінің басты тақырыбы етіп белгіледі. 1999 жылы Джордж Боттерилл "Психология философиясы" атты кітабын жариялады, онда қазіргі когнитивтік ғылымның біздің жалпы түсінігімізге қалай қарсы келетіні туралы жазылған.