Кіріспе
Ескірген сипаттағыш сөз, бұлжыған адамға берілген.
Бұлжыған адам – психикалық ауру, қауіпті, ақымақ немесе естен шыққан деп есептелетін адамды білдіретін термин. Бұл жағдай бұрын "бұлжығандыққа" байланыстырылып келген. Сөздің түбі "lunaticus" деген сөзден шыққан, яғни "айға қатысты" немесе "айдың әсеріне түскен" деген мағынаны білдіреді.
Тарих
"Айсырау" термині латын сөзі "лунатиктан" шыққан, ол бастапқыда эпилепсия мен ақылсыздық сияқты, айдың әсерінен туады деп саналған ауруларды білдіретін. "Киелі кітаптың" Кинг Джеймс нұсқасында Матай ішінде "айсырған" деген сөз қолданылған, бұл эпилепсияға сілтеме ретінде түсіндірілген. Плиний Үлкені толық айдың миға түнгі шықтың әсеріне ұқсас әсер ететінін, соның салдарынан адамдардың ақыл-есінен айырылып, эпилепсияға шалдығуын айтқан. Кем дегенде 1700 жылға дейін айдың қызбаға, ревматизмге, эпилепсияға және басқа да ауруларға әсер етеді деген кең таралған сенім болды. Сонымен қатар, грек мифологиясында Луна атты құдай бар.
Заңнамада "ауру" терминін қолдану
Англия мен Уэльстің құзырында 1774 жылғы «Ақылсыз үйлер» заңы, кейіннен 1828 жылғы «Ақылсыз үйлер» заңы бойынша Метрополитендік ақыл-сақалық комиссарларының құрылуына бастама берді. 1890–1922 жылдарға қарайғы «Ақыл-сақалық заңдары» «ақылсыз» деген терминді қолданды, бірақ 1930 жылғы «Психикалық емдеу» заңы осы құқықтық терминді «ақыл-ойы дұрыс емес адам» деп өзгертті, ал бұл тіркес 1959 жылғы «Психикалық денсаулық» заңымен «психикалық ауру» деп алмастырылды. «Ақыл-ойы дұрыс емес адам» термині 1950 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның ағылшын тіліндегі нұсқасында сот процесі арқылы бостандығынан айырылуға жататын адамдардың бір түрі ретінде қолданылды. 1930 жылғы заң сондай-ақ «беделі» терминін «психикалық аурухана» деп өзгертті. 1946 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау қызметі туралы заңға сәйкес, 1948 жылы қылмыстық ақыл-сақалықтан зардап шеккендер Бродмур пациенттері атанды. 2012 жылдың 5 желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасы АҚШ Сенаты бұрын мақұлдаған заң жобасын қабылдады, ол АҚШ-тың барлық федералды заңдарынан «ақылсыз» деген сөзді алып тастады, және бұл заң 2012 жылдың 28 желтоқсанында күшіне енді. «Ақыл-ойы дұрыс емес» немесе *non compos mentis* – 19 ғасырдың соңында заңда ақылсыздық үшін қолданылған «ақылсыз» терминінің баламасы.
Айға дейінгі қашықтық
"Айбақ" термині кейде бойлықты анықтаудың сенімді әдісін табуға тырысқандарды сипаттау үшін қолданылған (Джон Харрисон теңіз хронометрі арқылы бойлықты анықтау әдісін ойлап тапқанға дейін, басты теория – Астроном Королі Невил Маскелин ұсынған Ай қашықтығы әдісі еді). Суретші Уильям Хогарт 1733 жылы "Дөңгелекшінің жолы" атты туындысының сегізінші көрінісінде "бойлыққа есі дұрыс емес адамды" бейнелеген. Бірақ жиырма жыл өткен соң, Хогарт Джон Харрисонның H1 хронометрін "көшпенділер жасаған ең тамаша механизмдердің бірі" деп атады. Көшелерде жарық аз болған дәуірде, қоғам толық айдың түнінде немесе оған жақын күндері жиналатын.