Кіріспе
Француз психиатры Филипп Пинель (Pinɛl; 20 сәуір 1745 – 25 қазан 1826) – француз дәрігері, психиатрияның алға басушысы және сонымен қатар зоолог. Ол психиатриялық науқастарды күту және емдеуге психологиялық тұрғыдан гуманистік көзқарас дамытуда маңызды рөл атқарды, бұл қазіргі кезде моральдық терапия деп аталады. Ол психикалық науқастарды тізбекпен байлауды жою және жалпы алғанда, оларға қатысты емдеуді адамгершілікке жеткізу үшін күш салды. Сонымен қатар, ол психикалық ауруларды жіктеуге елеулі үлес қосты және кейбіреулер оны "қазіргі заманғы психиатрияның әкесі" деп атайды. Француз революциясынан кейін доктор Пинель психикалық ауруларға деген көзқарасты өзгертті, олардың түсінілуі және емделуі мүмкін екенін айтты ("aliénés", "бөтенгендер" деп аударуға болады). Пинельдің 1809 жылы ақылсыздық туралы оқулығының екінші басылымында жазған жағдайының сипаттамасы кейбіреулермен кейін деменция прекокс немесе шизофрения деп аталатын психикалық бұзылудың алғашқы дәлелі деп саналады, бірақ Эмиль Крейпелин оның алғашқы тұжырымдамасын жасағанмен танымал. "Қазіргі заманғы психиатрияның әкесі" деп танылған ол психикалық ауруларды алғаш рет жіктеген. Ол Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында психиатрияға және бөтенгендерге үлкен әсер етті.
Philippe Pinel (pinɛl; 20 April 1745 – 25 October 1826) was a French physician, precursor of psychiatry and incidentally a zoologist. He was instrumental in the development of a more humane psychological approach to the custody and care of psychiatric patients, referred to today as moral therapy. He worked for the abolition of the shackling of mental patients by chains and, more generally, for the humanisation of their treatment. He also made notable contributions to the classification of mental disorders and has been described by some as "the father of modern psychiatry". After the French Revolution, Dr. Pinel changed the way we look at the mentally ill (or "aliénés", "alienated" in English) by claiming that they can be understood and cured. An 1809 description of a case that Pinel recorded in the second edition of his textbook on insanity is regarded by some as the earliest evidence for the existence of the form of mental disorder later known as dementia praecox or schizophrenia, although Emil Kraepelin is generally accredited with its first conceptualisation. "Father of modern psychiatry", he was credited with the first classification of mental illnesses. He had a great influence on psychiatry and the treatment of the alienated in Europe and the United States.
Ерте өмір
Пинэль Францияның оңтүстігіндегі Джонкиерде, қазіргі Тарн департаментінде дүниеге келген. Ол дәрігерлердің ұлы және туысы еді. Тулуза медицина факультетінің дипломын алғаннан кейін, Монпелье медицина факультетінде тағы төрт жыл оқыды. 1778 жылы Парижге келді. Ол он бес жыл бойы жазушы, аудармашы және редактор болып күн көріп өтті, өйткені ескі режимнің шектеуші ережелері оған Парижде медицинамен айналысуға мүмкіндік бермеді. Факультет Тулуза сияқты провинциялық университеттің дипломын мойындамады. Оқуын жалғастыру үшін қаржы алуға мүмкіндік беретін конкурсқа екі рет қатысып, жеңіліп қалды. Екінші конкурста қазылар алқасы оның медициналық білімнің барлық салаларындағы «азапты» орташалығын атап өтті, бұл баға оның кейінгі интеллектуалдық жетістіктерімен өте үйлеспейтіндей болды, сондықтан саяси себептер де болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Көңілі тоқыған Пинэль Америкаға эмиграциялауды ойлады. 1784 жылы ол төрт беттік апталық «Gazette de santé» медициналық журналының редакторы болды. Ол сондай-ақ табиғат зерттеушілері арасында «Journal de physique» журналына тұрақты үлес қосушы ретінде танымал еді. Ол математиканы оқыды, медициналық еңбектерді француз тіліне аударды және ботаникалық экспедицияларға қатысты. Осы шамада ол психикалық ауруларды зерттеуге қызығушылық таныта бастады. Бұл жеке себептермен байланысты болды. Оның бір досы «нервтік меланхолияға» шалдығып, бұл «манияға» айналып, өзіне-өзі қол жұмсады. Пинэль бұл қате басқарудың салдарынан болған қажетсіз трагедия деп санады және бұл оны Париждегі ақыл-есті жоғалғандарды емдеуге арналған ең танымал жеке санаторийлердің бірінде жұмыс іздеуге итермеледі. Ол революцияға дейін бес жыл сол жерде жұмыс істеді, ақыл-есті жоғалту туралы байқайды жасап, оның мәні мен емдеуі туралы өз пікірлерін қалыптастыра бастады. Пинэль – идеолог, Кондильяк аббатының шәкірті. Ол сондай-ақ клиникалық тәжірибеден медициналық шындықтың шығатынына сенетін дәрігер еді. Гиппократ оның үлгісі болды. 1780 жылдары Пинэль мадам Эльвециус салонына шақырылды. Ол француз революциясын қолдады. Революциядан кейін мадам Эльвециус салонында танысқан достары билікке келді. 1793 жылдың тамызында Пинэль Бисетр ауруханасының «ауырухана дәрігері» болып тағайындалды. Ол кезде онда төрт мыңға жуық тұтқын – қылмыскерлер, ұсақ қылмыскерлер, сифилиспен ауырғандар, зейнеткерлер және шамамен екі жүз психикалық науқас орналасқан еді. Пинэльдің демеушілері оның тағайындалуы емдеу шараларын қабылдауға әкеледі деп үміттенді. Жеке санаторийдегі тәжірибесі оны осы жұмысқа лайықты кандидат етті.
Бисетр және Сальпетриер
Бисере ауруханасына тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Пинэль 200 психикалық науқас жатқан жетінші палатаға қызығушылық танытты. Ол осы науқастар туралы есеп беруді сұрады. Бірнеше күннен кейін оған "губернатор" Жан Батист Пуссеннің пікірлері жазылған тізім келіп түсті. 1770 жылдары Пуссен Бисереде шешек ауруынан сәтті емделді; және бұрынғысынша, ол әйелі Маргарита Жюблинмен бірге хоспистің қызметкерлеріне қабылданды. Пуссеннің ерекше қабілетін бағалап, Пинэль өзін осы білімі жоқ, бірақ тәжірибелі психикалық науқастарды күтушіге шәкірт ретінде берді. Оның мақсаты – "психикалық аурулар туралы медициналық теорияны эмпирикалық тәсілмен алынған барлық түсініктермен толықтыру" еді. Ол психикалық науқастарды қатаң түрде зорлықсыз, медициналық емес жолмен емдеуді байқады, бұл кейін моральдық емдеу немесе моральдық басқару деп аталды, бірақ психологиялық термин дұрыс болуы мүмкін. Пинэль Пуссенге тиісті құрмет көрсеткенімен, Пинэльдің Бисереде ақылсыздарды тізбектерінен босатқаны туралы аңыз тарады. Бұл аңыз суреттер мен гравюраларда бейнеленді, 200 жыл бойы сақталды және оқулықтарда қайталанды. Шындығында, 1797 жылы Пинэль Сальпетриерге кеткеннен кейін, Пуссен Бисередегі темір тізбектерді (бірақ кейде тізгіштерді де) алып тастады. Пинэль үш жылдан кейін, Пуссен оған қосылғаннан кейін, Сальпетриердегі науқастардан тізбектерді алып тастады. Бисере туралы мифті Пинэльдің ұлы, доктор Сипион Пинэль және оның ең көрнекті шәкірті, доктор Эскироль қасақана жасаған деген пікір бар. Олардың "солидистер" болғаны айтылады, яғни ми ауруларына баса назар аударатын биологиялық психиатрияға ұқсас көзқарас ұстанған, және Пинэльдің психологиялық процестерге назар аударғанынан ұялды. Сонымен қатар, Филипптен өзгеше, олар екеуі де монархистер болды. Бисереде болған кезде Пинэль қан тарту, ішек тазалау және күйдіру сияқты емдеулерді тоқтатып, науқастармен жақын қарым-қатынас жасап, оларды мұқият бақылайтын терапияны қолданды. Пинэль әр науқасқа күніне бірнеше рет барып, екі жыл бойы мұқият жазбалар жасады. Ол олармен ұзақ әңгімелесті. Оның мақсаты – науқастың ауруының толыққанды және табиғи тарихын жинақтау еді. 1795 жылы Пинэль Хоспис де ла Сальпетриердің бас дәрігері болды және осы лауазымды өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Сол кезде Сальпетриер үлкен ауыл сияқты болды, онда жеті мың қарт, кедей және ауырып жатқан әйелдер, қатаң бюрократия, көлемді базар және үлкен жатақханалар орналасқан еді. Пинэль Пуссенді сағынып, 1802 жылы оның Сальпетриерге ауысуын қамтамасыз етті. Сондай-ақ, Сальпетриерде күнделікті күтім мен науқастарды түсінудің көп бөлігін католик медбикелер ордені жүзеге асырғаны және кейде Пинэль мен медбикелер арасында билік үшін күрес болғаны айтылады. Пинэль 1799 жылы Сальпетриерде егу клиникасын құрды, ал Парижде алғашқы вакцинация 1800 жылдың сәуір айында жасалды. 1795 жылы Пинэль медициналық патология профессоры болып тағайындалды және осы лауазымды жиырма жыл бойы иеленді. Ол 1822 жылы саяси либерализмге күдікпен қараған он профессормен бірге осы қызметтен уақытша босатылды, бірақ көп ұзамай құрметті профессор ретінде қайта тағайындалды. Қазір Сальпетриердің сыртында Пинэльдің құрметіне мүсін орнатылған.
Жарияланымдар
1794 жылы Пинель өзінің «Ақымақ туралы естелік» атты мақаласын жариялады, ол қазіргі психиатрияның негізгі мәтіні деп есептеледі. Онда Пинель уақыт өте келе жеке тұлғаларды мұқият психологиялық тұрғыдан зерттеу қажеттігін айтады, ақылсыздық әрқашан да үзіліссіз бола бермейтінін көрсетіп, гуманитарлық көзқараспен психиатриялық мекемелердегі емдеуді жақсартуға шақырады. 1798 жылы Пинель «Nosographie philosophique ou méthode de l'analyse appliquée à la médecine» еңбегінде аурулардың толық жіктемесін ұсынады. Ол психиатрияның негізін қалаушылардың бірі саналғанымен, бұл кітап оны XVIII ғасырдың соңғы ірі нозологы ретінде де бекітеді. «Нозография» бүгінде көне болғанымен, сол кезде өте танымал болды және бастапқы басылымынан 1818 жылға дейін алты рет қайта басылды. Пинель нозологиясын Уильям Калленнің идеяларына негіздеп, биологиялық шабыттанған «туыстар» және «түрлер» терминологиясын қолданды. Пинельдің психикалық бұзылыстар жіктемесі Калленнің «невроздарын» төрт негізгі психикалық бұзылыс түріне дейін қарапайымдастырды: меланхолия, мания (ақылсыздық), деменция және идиотизм. Кейінгі басылымдарда тек сезімдерге әсер ететін «жартылай ақылсыздық» түрлері қосылды, ал ойлау қабілеті бұзылмады. Алғашқы психикалық бұзылу меланхолия деп аталады. Оның белгілері: үнсіздік, ойлы-толқынды мінез, көңіл көтерілмейтін күй, жалғыздыққа құштарлық. Тиберий мен Людовик XI осы темпераментке ұшыраған. Людовикке ашу мен құштарлық, қайғы, жалғыздықты сүю және өнерге деген құмарлық арасындағы теңгерімсіздік тән болды. Алайда, Людовик пен Тиберийдің ортақ ерекшелігі – екеуі де алдамашы болған және әскери нысандарға қиялға берілген саяхатты жоспарлаған. Нәтижесінде екеуі де жер аударылды, біреуі Родос аралына, екіншісі Бельгияның бір провинциясына. Жалпы, меланхолиямен ауыратын адамдар көбінесе зорлық-зомбылық көрсетпейді, бірақ олардың қиялы өте жарқын болуы мүмкін. Депрессия мен алаңдаушылық жиі кездеседі, сондай-ақ мінездің көңілсіздігі де байқалады. Деменцияның ерекшелігі – бағалау қабілетінің жоқтығы және идеялардың байланыссыз, өзінен пайда болатыны. Бұл топқа жататын адамдардың көпшілігі сөйлеу қабілетінен айырылған немесе тек түсініксіз дыбыстарды ғана шығара алады. Олардың сөздері эмоциясыз, сезімдері шаршаңқы, қозғалыстары механикалық. Ауруханалардағы емделушілердің ең көп саны – ақымақтар. Жедел сезімталдығы бар адамдар мидың барлық қызметін тоқтатуға немесе толығымен жоюға жеткілікті күшті шокқа ұшырауы мүмкін. Күтпеген қуаныш пен шектен тыс қорқыныш та күшті шоқтың салдарынан туындауы мүмкін. Пинель психологиялық бағытталған тәсілін талқылайды. Бұл кітап 1806 жылы Д. Д. Дэвис тарапынан ағылшын тіліне «Аңғалдық туралы трактат» деп аударылды, бірақ Дэвис Пинельдің кіріспесін өзінің кіріспесімен алмастырып, басқа нәрселермен қатар Пинельдің Александр Криттонды жоғары бағалауын жойды. Пинельдің кітабы XIX ғасырда француз және ағылшын-американ психиатрларына зор әсер етті. Ол «бейтаныс» терминімен науқастың «саналы» әлемге жат сезінетінін білдірді. Мұндай әлемде өмір сүретін мейірімді терапевт науқастың тәжірибесіне еніп, «бейтаныс» жағдайын түсініп, олардың тілін үйреніп, оларды қоғамға қайта оралуға көмектесе алады.
It is noted that Tiberius and Louis XI were subjected to this temperament. Louis was characterized by the imbalance between the state of bitterness and passion, gloom, love of solitude, and the embarrassment of artistic talents. However, Louis and Tiberius were similar in that they both were deceitful and planned a delusional trip to military sites. Eventually both were exiled, one to the Isle of Rhodes and the other to a province of Belgium. Overall individuals with melancholia generally do not display acts of violence, though they may find it wildly fanciful. Depression and anxiety occurs habitually as well as frequent moroseness of character. The characteristic properties of dementia are that there is no judgment value and the ideas are spontaneous with no connection. Most people who belong in this group are either deficient in speech or limited to the inarticulate utterances of sounds. Their expressions are emotionless, senses are dazed and motions are mechanical. Idiots also constitute the largest number of patients at hospitals. Individuals who have acute responsiveness can experience a violent shock to the extreme that all the activities of the brain can either be arrested in an action or eradicated completely. Unexpected happiness and exaggerated fear may likely occur as a result of a violent shock. Pinel discusses his psychologically oriented approach. This book was translated into English by D. D. Davis as a Treatise on Insanity in 1806, although Davis substituted Pinel's introduction for his own, leaving out among other things Pinel's strong praise for Alexander Crichton. Pinel's book had an enormous influence on both French and Anglo American psychiatrists during the nineteenth century. He meant by alienation that the patient feels like a stranger (alienus) to the world of the 'sane'. A sympathetic therapist living in that world might be able to journey into the patient's experience, understand the 'alienated', their language, and possibly lead them back into society.
Психологиялық түсінік
Пинельдің этиологияға (себептерді зерттеуге) және емдеуге қатысты көзқарасының орталық және кең таралған тақырыбы "моральдық" болды, яғни эмоционалды немесе психологиялық, этикалық емес. Ол адам тәжірибесі мен мінез-құлқының күрделігін және нюанстарын бақылап, жазды, адамды қиялы бар әлеуметтік жануар ретінде қарастырды. Мысалы, Пинель былай деді: "Құрметке ие болу, ар-намыс, қадір-қасиет, байлық, атақ-даңқ, олар шын болмаса да, әрқашан мазасыздық тудырады және сирек толық қанағаттандырады, көбінесе ақылды жоғалтуға әкеледі". Ол ашкөздік, мақтан, достық, фанатизм, беделге, жеңіске ұмтылыс және жалған мақтаныш туралы айтты. Ол махаббат күйінің ашу-ыза мен отырықсыздыққа айналуы мүмкін екенін, ал өмірдегі күрт өзгерістер, мысалы "жетістікке жеткен қуаныштан сәтсіздікке ұшырау сезіміне, лайықты жағдайдан – немесе осындай жағдайда екендігіне сенуден – ар-ұятқа түсіп, ұмытылуға дейін" манияға немесе "ақылдан адасуға" себеп болуы мүмкін екенін атап өтті. Ол басқа да психоәлеуметтік факторларды анықтады, мысалы, бақытсыз махаббат, отбасылық қайғы, фанатизмге дейін баратын идеяға берілгендік, діни қорқыныш, революция оқиғалары, зорлық-зомбылық пен бақытсыз құштарлықтар, даңққа ұмтылыс, қаржылық қиындықтар, діни шабыт және патриоттық құштарлықтың күшті көрінісі. Сондай-ақ, ол жүйкелік жағдайдың алдын алу және рецидивтің алдын алу үшін лаксативтерді қолдануды ұсынды. Пинель көбінесе психикалық күйлерді дененің физиологиялық күйлерімен байланыстырды және шын мәнінде психосоматикалық медицинаны қолданды деуге болады. Жалпы, Пинель органикалық себептерді мидың дисфункциясынан гөрі асқазан-ішек жүйесімен және шеткі жүйке жүйесімен байланыстырды. Бұл психиатриялық науқастардың өлімінен кейін жасалған тексерулерде мидың патологиясын сирек табуымен және егер мұндай нәтижелер хабарланса, олар себеп-салдар емес, байланыс болуы мүмкін деген пікірімен сәйкес келді.
Ықпал
Пинельді көбінесе "ақылсыздық" тұжырымдамасын қамқорлық пен түсінікке мұқтаж науқастардың тұжырымдамасына айналдырған дәрігер ретінде қарастырады, бұл кейін психиатрия деп аталатын саланың қалыптасуына әкелді. Оның мұрасы – емдеу орындарының жағдайын жақсарту; кең ауқымда психосоциалдық (оның ішінде ортаның) терапиялық тәсілдерді дамыту; науқастың анамнезін алу; нозография (синдромдарды сипаттау ғылымы); аурудың барысы мен емге жауаптың сандық бағалануы.
Пинель сонымен қатар "делерийсіз" (сандық ауытқу, қате пікірлер немесе галлюцинацияларсыз) көрінетін ақылсыздық түрлерін диагностикалау тенденциясын бастады. Пинель оны Manie sans délire, Folie raisonnante немесе Folie lucide raisonnante деп атады. Ол инстинктивті ашу-ызаға берілген, бірақ саналы болып көрінетін жағдайларды сипаттады. Бұл 19 ғасырдың екінші жартысында қабылданған диагнозға айналған моральдық ақылсыздық тұжырымдамасына ықпал етті. Пинельдің психиатриядағы негізгі ізбасары Эскирол Пинельдің жұмысын дамытып, мономанияның әртүрлі тұжырымдамаларын танымал етті. Дегенмен, Пинель де сынға ұшырады және кейбір топтар тарапынан қабылданбады. Жаңа буын патологиялық анатомияға басымдық берді, психикалық бұзылуларды ми зақымдануларында іздеуге тырысты. Пинель бас сүйектерінің мөлшерін салыстырып, физиологиялық негіздерін қарастырды.
Сонымен қатар, 20 ғасырдың ортасында Фуконың ықпалды кітабы "Ақылсыздық және өркениет: Ақыл дәуіріндегі ақылсыздық тарихы", сондай-ақ "Ақыл тарихы" деп белгілі, физикалық қысымнан психикалық қысымға көшудегі қозғаушы күш ретінде Тукемен бірге Пинельге назар аударды. Фуко бұл тәсіл науқастарды елемеуге және ауызша оқшаулауға әкелді, олар бұрынғыдан да жағдайы нашарлады деп мәлімдеді. Олар басқаларда, содан кейін өздерінде ақылсыздық көрді, нәтижесінде кінә мен өкініш сезімдеріне ие болды. Дәрігердің негізгі процестер туралы медициналық білімі болмаса да, оның толық билігі болды және ол ақылсыздықты анықтады. Фуко сондай-ақ Бисетрдегі науқастардың құқықтарына назар аударудың себебі, революциялық алаңдаушылықтардың нәтижесі болуы мүмкін екенін айтты, олар саяси биліктің құрбандарын баспанаға алып, тізгіндейтін немесе революцияға қарсы күдіктілерге пана бергісі келді, сондай-ақ "ақылсыздықтан" құтылуға тырысқандарға да көмектесуі мүмкін. Скалл "Тюке мен Пинелдің манипуляциялары мен екіұшты "мейірімділігі" бұрынғы ұрпақтардың қатал мәжбүрлеуі мен физикалық "емдеулерінен" артық болуы мүмкін" десе де, оның "кем игіліктік аспектілерін және репрессивті формаға айналуының жасырын әлеуетін" мойындайды. Кейбір адамдар 20 ғасырда жүзеге асырылған институционалдық емес емдеу процесін сынға алып, Пинельдің тәсіліне қайта оралуға шақырды, психикалық аурулармен күресіп жүрген адамдардың қорғау мен күтімге қажеттіліктерін бағаламау үшін.