Кіріспе
Америка инженері және тарихшысы Хирам Мартин Читтенден (25 қазан 1858 – 9 қазан 1917) – американдық инженер және тарихшы. Вест-Пойнт академиясын бітірген ол 1906-1908 жылдары Армия инженерлік корпусының Сиэтл аудандық инженері болды. Читтенден Сиэтл портының алғашқы үш сайланған порт комиссарының бірі еді. Ол сондай-ақ 1913 жылы кейіннен Тынық мұхит порттары қауымдастығы ретінде белгілі болған Тынық мұхит жағалауы порты органдарының қауымдастығын құруға көмектесті. Сиэтлдегі Хирам М. Читтенден шлюздары оның құрметіне аталған. Тарихшы ретінде ол Америка батысы, әсіресе тері саудасы туралы еңбектерімен танымал болды. Тарихшы Гордон Б. Доддс былай деді: «Оның Йеллоустоун, тері саудасы және Миссури өзеніндегі кеме жүргізу туралы жұмыстары ұзақ жылдар бойы шешуші деп есептелді». Оның еңбектерінде көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер кездеседі. Ол Америка тарихының прогрессивті дәуіріне тән болды, оның прогреске деген мызғымас сенімі және «англосаксонның қасиетті миссиясы» болды. Читтенден Миссури өзеніндегі ерте бу кемелерін жүргізу тарихы: Джозеф Ла Барджтың өмірі мен оқиғалары туралы еңбекті де жазды.
Hiram Martin Chittenden (October 25, 1858 – October 9, 1917) was an American engineer and historian. A graduate of West Point, he was the Seattle district engineer for the Army Corps of Engineers from 1906 to 1908). Chittenden was one of the first three elected Port Commissioners at the Port of Seattle. He also helped found the Pacific Coast Association of Port Authorities, later known as the Association of Pacific Ports in 1913. The Hiram M. Chittenden Locks in Seattle are named in his honor. As a historian he was noted for his work on the American West, especially the fur trade. Historian Gordon B. Dodds stated, His works on the Yellowstone, the fur trade, and on Missouri River steamboating were long recognized as definitive His style was formal, clear, and undramatic. His works contain a mass of detail. He was typical of the Progressive era of American history in his strong belief in progress and in 'the divine mission of the Anglo Saxon.' Chittenden also wrote the noted work History of early steamboat navigation on the Missouri River: life and adventures of Joseph La Barge.
Ерте өмір
Хирам Мартин Читтенден 1858 жылғы 25 қазанда Нью-Йорк штатының Йоркшир қалашығында, Буффалоға жақын жерде дүниеге келді. Ол Уильям Флетчер Читтенден (1835–1923) және Мэри Джейн Уилер Читтенден (1836–1924) – ферма иелерінің үлкен баласы болды. Читтенденнің Клайд (1860–1953) деген інісі және Ида (1864–1954) деген әпкесі болды. 1878 жылы Читтенден Корнелл университетінен стипендия алып, сондай-ақ конгрессменнің ұсынысымен АҚШ Әскери академиясына Вест-Пойнтқа қабылданды. Корнеллде екі семестр оқығаннан кейін, ол 1880 жылы Вест-Пойнтқа ауысудан бұрын Итака, Нью-Йорк қаласында әдебиет, тілдер және тарихты қысқаша оқыды. «Виббард» кемесімен Хадсон өзенімен саяхаттап, Читтенден Вест-Пойнттағы АҚШ Әскери академиясына жетті. Ол мұндағы атмосфераны Корнеллдегіден мүлдем өзгеше деп тапты: қатаң кесте, тәртіпке берілгендік және үздіксіз жаттығулар. Читтенден 1884 жылғы 15 маусымда тәртіп саласында сыныбында бірінші, жалпы есеп бойынша үшінші орын алып бітірді. Бітіргеннен кейін көп ұзамай Читтенден Инженерлер корпусына 2-ші лейтенант болып тағайындалды. 1884 жылдың қыркүйегінде ол Нью-Йорк қаласындағы Виллетс Пойнт университетінде, Инженерлер корпусына қызмет ететін инженерлік мектепте білімін жалғастырды. 1884 жылғы 30 желтоқсанда ол Нетиге Аркадеде, оның туған қаласында үйленді. Олардың некесінен екі ұл мен бір қыз дүниеге келді. Білімін аяқтағаннан кейін ол негізінен Батыста қызмет етті, оның ішінде Йеллоустоун паркінде екі рет (1891–1893, 1899–1904) қызмет етті. Йеллоустондағы қызметі оның тарихқа және табиғатты қорғауға өмір бойына деген қызығушылығын оятуға себеп болды.
Инженерлік жобалар
Армия инженерлік корпусымен бірге Читтенден АҚШ-тағы көптеген маңызды жобаларға жауапты болды. 1899 жылы испан-американ соғысынан кейін ол қайтадан Йеллоустоун ұлттық паркіне жіберілді және жол жұмыстарымен және жалпы жақсартулармен, солтүстік кіреберісіндегі базальт аркасымен және Йеллоустоун өзені арқылы салынған Читтенден ескерткіш көпірімен (бұрынғы Мелан аркалық көпірі) жеке басқарды. Читтенден 1891–1892 және 1899–1906 жылдары Йеллоустоун ұлттық паркінде екі рет инженер болып қызмет етті. 1891 жылы ол жол құрылысын басқаратын офицердің көмекшісі болып тағайындалды. 1899 жылдан 1906 жылға дейін Читтенден бірнеше лауазымды бір уақытта атқарды және оны әртүрлі аймақтарға жіберген көптеген жобаларға тағайындалды, соңында ол алыс батыстағы Йосемити ұлттық паркіне жетті. Йосемити ұлттық паркінің шекарасын ресми түрде белгілеу қажет болды, өйткені ұлттық парк кезең-кезеңмен, бөліп-бөліп құрылған. Читтенденге ішкі істер министрі Итан А. Хичкок мұндай мәселелердегі тәжірибесіне орай шекаралық өзгерістерді анықтау жұмысын тапсырды. Үкімет үшін ең маңызды мәселе – парк пен оның айналасындағы жеке меншік жерлерге қатысты талаптардың болуы еді. Хичкок Читтенденді осы тапсырманы орындауға және Йосемити аймағын зерттеу комиссиясының аға мүшесі болуға шақырды. Инженерлер басшысы Читтенденді таңдауды мақұлдады, оның мол тәжірибесі болғандықтан, оның "қызметі кез келген басқа офицерден артық болады" деді. Читтенденмен бірге комиссия құрамына АҚШ Жер басқармасынан топограф Р. Б. Маршалл және Фрэнк Бонд та кірді. 1906 жылдың көктемінде Читтенден Вашингтон штатының Сиэтл қаласына көшіп келді. Сол жылы әзірлеуші Джеймс А. Мур Вашингтон көлі, Юнион көлі және Салмон шығанағын байланыстыратын арнаны жарты миллион долларға аяқтауды ұсынды. Мұндай жоба туралы ұсыныстар жылдар бойы дайындалып келген. Федералды үкімет кеме жүретін суларға билік ететіндіктен, жобаны бастау үшін Конгрестің мақұлдауы қажет болды, бұл Читтенденнің қатысуын талап ететін еді. 1906 жылдың мамырында Читтенденге Мурдың канал жоспарын қарау тапсырылды. Ол оны жеткіліксіз деп тапқандықтан, 26 мамырда өз қорытындысын ұсынды. Бірақ 11 маусымда президент Тафт Мурдың ұсынысын мақұлдаған заңға қол қойды. Көңілі қалған Читтенден арнаны аяқтаудың қалай жүзеге асырылуы туралы кеңейтілген есеп дайындады. Ол Мурдың жоспарына өзгерістер енгізуді көздейтін бірнеше ұсыныстарды ұсынды, олардың кейбіреулері құлыптардың қажетті саны мен олардың орналасуы туралы сұрақтар тудырып, дау тудырды. Читтенденді бастан-ақ мазалаған мәселе – Салмон шығанағындағы құлыптардың орналасуы болды; егер қай орналасқан жер болса да, ол тұрғындар, диірмен иелері және бу кемелерінің иелері сияқты әртүрлі тараптардың мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін еді. Ол үлкен және кішкентай құлыпты қамтитын ұсыныс жасады, олар Салмон шығанағының батыс жағындағы тар жерде біріне жақын орналасқан бетон және тас жұмыстарынан салынуы керек еді, Мурдың шығанақтың басында ағаштан жасалған бір құлыпты салу туралы ұсынысын пайдаланбау үшін. Читтенден өзін қиын жағдайға тапты және қиын шешім қабылдау жауапкершілігін мойнына алғысы келмеді. Соңында ол шешімдерді жұмыс үшін қажетті қаржыны қамтамасыз ететін жергілікті мүдделер қабылдауы керек деп мәлімдеді. 1907 жылдың 18 наурызында Вашингтон заң шығарушы органы Салмон шығанағының батыс жағында құлыптар салуға рұқсат беретін заң қабылдады. Читтенден бас инженерге қазіргі канал туралы толық есеп ұсынды, егер жоспар мен оны қаржыландыруды халық қолдаса, ол 1909 жылдың қысына дейін каналды аяқтай алатынын білді. Читтенден 1910 жылдың 5 ақпанында бригадир-генерал шеніне жетті және бес күннен кейін зейнетке шықты. Читтенденнің қызметінің соңғы жылдарындағы көзқарасы президент Теодор Рузвельт шығарған бұйрықтан өзгерді, ол өзінің әйгілі кавалерия ветераны болғандықтан, жыл сайынғы медициналық тексеруде әр офицер ат үстінде елу мильдік сынақтан өтуін немесе зейнетке шығуын талап етті. Читтенден сынақтан қорқыды, өйткені оның денсаулығы ауыр қызметінің нәтижесінде нашар болды, оған қауіп-қатерлер, соның ішінде ішек қызбасы, аяқтарының біртіндеп сал болуы және жүйкелік шаршау шабуылдары кірді. 49 жасында ол сынақтан өтуі керек еді, әйтпесе зейнетке кетуге мәжбүр болады, тек әйелі мен балаларын асырау үшін шағын зейнетақыға ие болады. Оны дайындау үшін ол жаттығу сапарларын бастады. 1907 жылы туған күнінде Читтенденді әскери дәрігерлер тексерді, олар оның осал физикалық жағдайын анықтады. Денсаулық сақтау кеңесіндегі үш офицердің екеуі оған ұзақ сапар жасауға рұқсат бермеді. Алдағы салдарлардан алаңдаған Читтенден кеңеске қайта қарастыруға және сапар жасауға рұқсат беруді өтінді. Кеңес кейін мәселені аға офицер, генерал Адольфус В. Грилиге жіберді, ол шешімді Читтенденге қалдырды. Сынақтан кейін ол аяқтарындағы жартылай сал болуға себеп болған күшті физикалық соққыға ұшырады.
Тарихшы
1902 жылы жазылған Читтенденнің тері саудасы тарихы Батыс тарихшыларына зор әсер етті. Оның алғашқы маңызды еңбегі және жарияланымы – «Йеллоустоун ұлттық паркі: тарихи және сипаттамалық» (1895) кітабы, оны ол Йеллоустонда жұмыс істеген алғашқы жылдары жазған. Ол сондай-ақ Джозеф ЛаБардждың өміріне арналған екі томдық кітаптың авторы, ол Миссури өзенінде тері саудагері және бу кемесінің капитаны болған. 1896 жылы Читтенден Миссури өзеніндегі бу кемелерінің апаттары туралы есеп жазуға бел буды, бұл кеме қатынасын жақсарту үшін қандай шаралар қажет екенін анықтау мақсатында жасалды. Ақпарат іздеу кезінде ол зейнеткер Джозеф ЛаБарджпен кездесті, ол Миссури өзеніндегі бу кемелерінің тарихын жақсы білген және көптеген деректерді өз көзімен көрген. ЛаБардж ешқандай төлем алмауға дайын болғанымен, Читтенден оны көмекші ретінде жұмысқа алды. ЛаБарджбен жұмыс істеген кезде Читтенден оның Миссури өзенінің тарихына қаншалықты құштар екенін және оның білімін анықтады, содан кейін одан өзен кемесінің капитаны ретіндегі мансабына қатысты құжаттар мен естеліктерін жинауды сұрады. Жұмыс 1898 жылғы испан-американ соғысы кезінде Читтенденнің шақырылуына байланысты тоқтап қалды. Алабама штатындағы Хантсвилл қаласында тұрғанда ол Сент-Луис қаласынан ЛаБарджтың ауыр сырқатқа шалдыққанын естіді. Читтенден дереу ЛаБарджтың ұлына телеграмма жіберіп, одан ЛаБарджға «Мен оның жұмысын адал түрде аяқтаймын. Бұл көп уақытты қажет етеді, бірақ мен міндетті түрде орындаймын» деген сенімді жеткізуін өтінді. Читтенденнің телеграмы ЛаБарджға қайтыс болғанға дейін бір жарым сағат бұрын жетті. Тарихшы Гордон Доббс Читтенденге дейін де, одан кейін де ешбір тарихшының Америкалық тері компаниясының «жартылай вагонға толы» құжаттары мен қолжазбаларын зерттемегенін мәлімдейді. 1917 жылдың 9 қазанында Читтенден 58 жасында Сиэтл қаласында түн ортасынан кейін қайтыс болды. Екі күннен кейін азалау рәсімі өтті, оны пастор Марк Мэтьюс жүргізді. Ел соғыс уақытында болғандықтан, әскери қызмет өткізілмеді. Читтенденнің тілегіне сәйкес, рәсім қарапайым дұға мен екі әнмен аяқталды.
Шығармалары
(Читтенден өмірден өткенге дейін осы кітаптың бірнеше нұсқасын жариялады. Маңызды түзетулер 1912 және 1915 жылдары жарық көрді). (1-том, 2-том, 3-том 1902 жылғы басылымда қолжетімді емес.)