Кіріспе

Чарльз Тилли (1929 жылдың 27 мамырында дүниеге келген, 2008 жылдың 29 сәуірінде қайтыс болған) – американдық әлеуметтанушы, саясаттанушы және тарихшы, саясат пен қоғам арасындағы қатынастар туралы жазған. 1969 жылдан 1984 жылға дейін ол Мичиган университетінде тарих, социология және әлеуметтік ғылымдар профессоры болды, содан кейін Колумбия университетінде Джозеф Л. Буттенвайзер әлеуметтік ғылымдар профессоры атанды. Ол "21 ғасырдың әлеуметтануының негізін қалаушы әкесі" деп сипатталған. Ол қалалық әлеуметтану, мемлекет құру, демократия, әлеуметтік қозғалыстар, еңбек және теңсіздік сияқты тақырыптар бойынша кеңінен жариялаған. Ол ірі ауқымды тарихи әлеуметтік ғылымдар зерттеулерінің белсенді жақтаушысы болды. Тиллидің 1984 жылғы "Ірі құрылымдар, үлкен процестер, зор салыстырулар" атты кітабының атауы оның әлеуметтік ғылымдар зерттеуіне тән ерекше көзқарасын көрсетеді.

Ерте өмір және білім

Тилли Иллинойс штатының Ломбард қаласында (Чикаго маңында) дүниеге келген. Оның ата-анасы Ненет және Отто Тилли болды, олар Уэльс неміс иммигранттары. Тилли Питирим Сорокиннің оқытушысының көмекшісі болды, оны Талкотт Парсонс және Джордж С. Хоманспен бірге көптеген мамандар әлемдегі жетекші әлеуметтанушылардың бірі деп санайды. Бірақ Сорокин Тиллидің идеяларын естіген сайын "Өте қызықты, мырза Тилли, бірақ менің ойымша Платон оны жақсырақ жеткізген" сияқты сөздер айтатын. Тилли ақырында диссертациясын жетекшілік ету үшін Баррингтон Мур кіші және Джордж С. Хомансқа жүгінді. Дегенмен Тилли Сорокиннің ұлы тұлға екенін мойындаудан ешқашан жалықпады (тіпті Тилли тарихтың ұлы тұлғалар теориясын қабылдамаса да). Өмірі бойында Тилли 600-дан астам мақала, 51 кітап және монография жазды. Оның ең көп сілтемеленген кітаптары: "Батыс Еуропадағы ұлттық мемлекеттердің қалыптасуы" (1975), "Жұмылдырудан революцияға" (1978), "Қорықтыру, капитал және Еуропа мемлекеттері, 990-1990 жылдары" (1990), "Тұрақты теңсіздік" (1998) және "Қарсыласу динамикасы" (2001).

Академиялық жұмыс

Тиллидің академиялық жұмысы әлеуметтік ғылымдардағы көптеген тақырыптарды қамтыды және тарих, саясаттану сияқты әлеуметтанудан тыс салалардағы ғылыми еңбектерге әсер етті. Ол тарихи әлеуметтанудың дамуында, тарихи талдауда сандық әдістерді ерте пайдалануда, оқиғаларды тізімдеу әдістемесінде, қарым-қатынастық және әлеуметтік желілік зерттеулерге көшуде, процеске және механизмге негізделген талдауды жетілдіруде, сондай-ақ келесілерді зерттеуде маңызды рөл атқарды: даулы саясат, әлеуметтік қозғалыстар, еңбек тарихы, мемлекет құру, төңкерістер, демократиялану, теңсіздік және қалалық әлеуметтану. Колумбия университетінде Харрисон Уайтпен бірге Тилли Нью-Йорк қарым-қатынастық әлеуметтану мектебінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. 1968 жылы Тилли еуропалық ұжымдық зорлық-зомбылық туралы есебін Эйзенхауэр комиссиясына ұсынды, бұл комиссия Азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде қалалық тәртіпсіздікті бағалау үшін Джонсон әкімшілігі тарапынан құрылған болатын. Есеп «Violence in America» жинағының 1-томына енді, бұл жинақты комиссия қызметкерлері болған ғалымдар редакциялаған. 19 ғасырдағы Еуропадағы даулы саясат және АҚШ-тағы қазіргі зорлық-зомбылықты зерттеулерінің нәтижесінде, қалалар мен қауымдастықтарға деген қызығушылығы әлеуметтік қозғалыстар мен ұжымдық зорлық-зомбылықты зерттеуге деген құштарлығымен тығыз байланысты болды.

Әлеуметтік қозғалыстар мен саяси даулар

Тиллидің көптеген еңбектерінің бірі – статус-квоға қарсы топтардың ұжымдық әрекеттері. Тилли Франция және Ұлыбританияға арналған екі кітабында осы тақырыпты зерттеді: «Тәрекелі француздар. Халықтық күрестің төрт ғасыры» (1986) және «Ұлыбританиядағы халықтық наразылық, 1758–1834» (1995). Кейін ол Даг МакАдам және Сидни Тарроумен бірлесіп әлеуметтік қозғалыстар туралы екі ықпалды кітап жазды: «Наразылық динамикасы» (2001) және Сидни Тарроупен бірге «Наразылық саясаты» (2006). Тилли сондай-ақ «Әлеуметтік қозғалыстар, 1768–2004» (2004) жинағында әлеуметтік қозғалыстардың 18-ғасырдан бастап 21-ғасырдың басына дейінгі дамуын қарастырды. Тилли әлеуметтік қозғалыстардың 19-ғасырдың ортасында Батыста пайда болған жаңа құбылыс екенін және олардың үш ерекшелігі бар екенін айтады: (1) науқан – мемлекеттік биліктен ұжымдық талаптарды қоюға бағытталған «ұзаққа созылған, ұйымдастырылған қоғамдық күш-жігер»; (2) наразылық репертуары – қоғамдық жиналыстар, демонстрациялар және т.б. сияқты әртүрлі әрекет түрлерін қолдану; (3) лайықтылық, бірлік, сандық көрсеткіштер және міндеттемелер (WUNC) сияқты белгілі бір қасиеттерді жария ету. МакАдам және Тарроупен бірлескен жұмыстарында Тилли әлеуметтік қозғалыстарды зерттеудің жаңа бағытын ұсынуға тырысады. Біріншіден, ол және оның авторлары революциялар, этникалық жұмылдыру, демократиялану сияқты наразылық саясатының әртүрлі формаларын бір-бірімен байланыстыру қажет екенін мәлімдейді. Екіншіден, ол себептік механизмдерге баса назар аударатын талдауды ұсынды және зерттеудің мақсаты «қайталанатын механизмдер мен процестерді» анықтау болуы керек деді. Атап айтқанда, «Наразылық динамикасы» кітабында Тилли және оның авторлары делдалдық, категория құру және элиталардың ығысуы сияқты механизмдерге назар аударды.

Өлім

Чарльз Тилли 2008 жылғы 29 сәуірде Бронксте лимфомадан қайтыс болды. Ауруханада жан тәсілім еткенде, ол ерте студенті Барри Веллманға ерекше сөздерін жеткізді: "Жағдай өте күрделі". Тиллидің қазасынан кейін Колумбия университетінің президенті Ли Боллинджер Тиллидің "саяси тарихтың даулы динамикасы және этнографиялық негіздері туралы кітапты шынымен жазды" деді. Мичиган университетінің профессоры Адам Эшфорт Тиллиді "21 ғасыр әлеуметтану ғылымының негізін салған" деп сипаттады.