Кіріспе

Пай (пай, Бирма: ပါယ်) – Тайландтың солтүстігіндегі Мей Хонг Сон провинциясындағы шағын қала, Мьянма шекарасына жақын, Чианг Майдан солтүстік-батысқа қарай 146 км (91 миль) жерде, Мей Хонг Сонға қарайтын солтүстік бағытында орналасқан. Қала Пай өзенінің жағасында жатыр. Қаланың мәртебесі – сабан тамбон, және Пай ауданының Вианг Тай тамбонының бір бөлігін қамтиды. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 2284 адамды құрады.

Қол жеткізу

Пай 1095-ші тас жолда орналасқан, ол Мае Хонг Сонды Чианг Маймен байланыстырады. 20 жыл бойы қолданыстан шығарылған Пай әуежайы 2005-2006 жылдары жаңартылып, жаңадан асфальтталды, ал 2007 жылдың 1 ақпанында «Сиам Генерал Эйвиэйшн» Чианг Май халықаралық әуежайына және одан күнделікті жолаушылар тасымалын бастады, ол 2014 жылға дейін созылды. Кейін, 2017 жылға дейін «Kan Air» компаниясы Cessna 208 ұшағымен сол бағыт бойынша рейстер жасады. Екі әуе компаниясы да жұмысын тоқтатты.

Тарих

Қазіргі Пай ауданы 5 мың жылдан бері қоныстанған жер. Шамамен 2000 жыл бұрын Луа (немесе Лава) тайпасы қазіргі Солтүстік Таиландтың барлық аймақтарында үстемдік құрған этностық топ болды, ал олардың кейбір ұрпақтары бүгінде Пайдан шамамен 20 км қашықтықтағы ауылдарда тұрады. Аймақтың жазба тарихы шамамен 800 жыл бұрын, қазіргі Пайдан солтүстікке қарай 3 км жердегі қонысқа (қазір Бан Вианг Нуэа деп аталады) негіз салумен басталады. Бан Вианг Нуэа 1251 жылы қазіргі Мьянманың солтүстік аймағынан келген Шан иммигранттарымен құрылды. Бұл аймақтың шалғай орналасқандығы мен оқшауланғандығына байланысты, сол кездегі адамдар сыртқы әлем жаңалықтарынан көбінесе хабарсыз болды және Ланна мен Таиландтың қалған бөлігінің саясатына көп көңіл бөлмеді. Бұл 14- және 15-ғасырларда, Чиангмайдан алғашқы қоныс аударушылар келген кезде күрт өзгерді. Сол кездегі Ланна саясатының бір бөлігі – Ланна тағына адал азаматтарды империяның шет аймақтарына жіберіп, Ланнаның аумақтық билігін нығайту және бекіту болды. Соның салдарынан Пай аймағындағы аумақтық үстемдік үшін бірқатар соғыстарға әкелген қақтығыс туды. 1481 жылы Ланна әскері Шан әскерін жеңіп, оларды Мьянма аумағына қайтаруға мәжбүр етті. Шан отбасылары ұзақ жылдар бойы осы аймақта тұрып, үйлер салған, жерлерін өңдеген және отбасын өсірген. Ланна ханзадасы оларға Ланна патшалығының заңдары мен билігі аясында белгілі бір дәрежеде мәдени және әлеуметтік автономиямен бірге қалуға рұқсат берді. Соның нәтижесінде Бан Вианг Нуэа қабырғамен екіге бөлінген, «Шандық» және «Ланналық» бөліктерге ие болған ауылға айналды. 19-ғасырдың екінші жартысында Вьетнам, Камбоджа, Лаос және Бирмада өз ықпалын орнатып алған Франция және Англия отаршыл державалары қазіргі Таиланд аймағына үлкен қызығушылық танытты. Сиамның солтүстік шекара аймағындағы ықпалын және билігін нығайту үшін патша үйі Пяяо, Ламфун және Нан сияқты провинциялардан солтүстік тайларды осы аймақтарға көшіруге шақырды. Соның нәтижесінде тағы да қақтығыс туды: Бан Вианг Нуэадағы Ланна тайлары мен Шан арасындағы соңғы шайқас 1869 жылы болды, онда Ланна сарбаздары ақыры ауылды толығымен қиратумен аяқталған шайқаста Шан қарсыластарын жеңді. Бүкіл ауыл өртеніп кетті. Бүгінде Бан Вианг Нуэада тұрған барлық құрылыстар ауыл тұрғындарының кейіннен салған нысандарының нәтижесі болып табылады. 19-ғасырдың соңында Чиангмайдан Пайға дейін (оның үстіне бір аптаға дейін сапарға кететін) «жол» болды. Бұл елді мекен Бан Вианг Тай деп аталды және ол қазіргі Пай қаласына айналды. Жаңа қоныс аударушылардың көпшілігі Мае Хонг Сонға жалғасатын жолдар желісі бойындағы аймаққа қоныстанды. 1943 жылы жапондықтар Таиланд пен Мьянма арасында әскерлер мен жабдықтарды тиімді тасымалдау үшін бірнеше жобаны бастады, бұл Имфал мен Кохимаға жоспарланған шабуылдарын қолдауға арналған. Бұл жобалардың бірі – Канчанабури арқылы өтетін «Өлім теміржолымен» қатар, Чиангмайдан Пайға дейінгі жолды жақсарту және Мае Хонг Сонға дейінгі жолдарды жөндеу болды. Пай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жердегі Пай өзенін кесіп өту әдісі қазіргі уақытта расталмаған. Соғыстан кейін сол жерде көпір салынды және ол қате түрде «Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткіш көпірі» деп аталды. Ол, көрінеу, Тайланд үкіметінің жолдарды жақсарту жобалары барысында салынды (содан кейін екі рет кеңейтілді). Жапондықтардың Чиангмай мен Пай арасындағы және Мае Хонг Сонға дейінгі жол байланысын дамыту әрекеті 1944 жылдың басында, Имфалға жоспарланған шабуылға дейін жақсарту жұмыстары уақытында аяқталмайтыны анық болған кезде тоқтатылды. Аяқталмаған жол Имфал мен Кохимадағы жапондықтардың жеңілісінен кейін олардың шегінуіне мүмкіндік берді. 1967 жылы Тай үкіметі Чиангмайдан Пай арқылы Мае Хонг Сонға дейінгі жолды дамытуға кірісті, ол бүгінде 1095-бағдарламалық жол деп белгілі, бірақ 1990 жылдардың басында-ортасында жолды толығымен асфальттауды аяқтамады. Пайдың соңғы тарихы көші-қон толқындарының бірі болып табылады: ескі Шан және Ланна иммигранттарының толқындарынан басқа, 18-шы ғасырда Карен иммигранттары келді, 20-шы ғасырдың басында Оңтүстік Қытайдың аймақтарынан Лису және Лаху халқы келді, Чиангмайдан мұсылман отбасылары 1950 жылдан бастап сауда бизнесін құру үшін келе бастады, Мао Цзэдуннан қашқан Гоминьтан тобы 1960-шы жылдардың басында Пайда қауымдастық құрды және, соңғы онжылдықта Мьянманың Шан штатынан босқындардың жаңа толқыны келді, Мьянманың әскери хунтасының тудырған қырқысынан қашып, Таиландта жұмыс істеу үшін келді.

2005 жылғы су тасқыны

Пай қаласы 2005 жылы үлкен тоған және су тасқынынан зардап шекті, оның салдарынан үйлерге, демалыс орындарына, дүкендерге және көпірлерге ауыр құрылымдық зақым келді. 2006 жылғы жазғы маусым басталған кезде қала дерлік толығымен қалпына келтірілді.