Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иілгіш материалдарды тоқу арқылы үш өлшемді бұйымдар жасау. Тарихқа дейінгі мәдениет.
Weaving of pliable materials to make three dimensional artifacts
the prehistoric culture
Себет тоқу (сонымен қатар саусақ тоқу немесе себет жасау) – иілгіш материалдарды себеттер, кілемдер, торлы қаптар, тіпті жиһаз сияқты үш өлшемді бұйымдарға тоқу немесе тігу процесі. Себет жасаумен шұғылданатын шеберлер мен суретшілер себетшілер деп аталады. Себет тоқу сондай-ақ ауылдық қолөнердің бір саласы болып табылады. Себеттер әртүрлі талшықты немесе иілгіш материалдардан жасалады – яғни, бүгіліп, пішін алатын кез келген нәрсе. Мысалдарға қарағай, сабан, самырсын (әсіресе озиер), емен, глициния, форзиция, жүзімдер, сабақтар, жүн, тері, шөптер, жіптер және жұқа ағаш тілімдері жатады. Себет тоқудың қолданылу саласы кең – қарапайым кілемдерден бастап, ауа шарларының корзиналарына дейін. Көптеген жергілікті халықтар себет тоқу өнерімен әйгілі.
Basket weaving (also basketry or basket making) is the process of weaving or sewing pliable materials into three dimensional artifacts, such as baskets, mats, mesh bags or even furniture. Craftspeople and artists specialized in making baskets may be known as basket makers and basket weavers. Basket weaving is also a rural craft. Basketry is made from a variety of fibrous or pliable materials—anything that will bend and form a shape. Examples include pine, straw, willow (esp. osier), oak, wisteria, forsythia, vines, stems, fur, hide, grasses, thread, and fine wooden splints. There are many applications for basketry, from simple mats to hot air balloon gondolas. Many Indigenous peoples are renowned for their basket weaving techniques.
Тарих
Саусақ тоқу – кез келген адамзат өркениеті тарихындағы ең кең таралған қолөнердің бірі болғанымен, осы қолөнердің қаншалықты ежелгі екенін анық айту қиын. Себебі, ағаш, шөп және жануарлар қалдықтары сияқты табиғи материалдар табиғи түрде және үнемі шіриді. Осылайша, тиісті сақтау болмағандықтан, себет тоқу тарихының көп бөлігі жоғалып, тек болжамдарға негізделеді.
While basket weaving is one of the widest spread crafts in the history of any human civilization, it is hard to say just how old the craft is, because natural materials like wood, grass, and animal remains decay naturally and constantly. So without proper preservation, much of the history of basket making has been lost and is simply speculated upon.
Таяу Шығыс
Таяу Шығыста тоқыма жасау технологиясының ең алғашқы сенімді дәлелі Тель-Саби Абяд II және Чатал-Хойюк ескерткіштерінің керамикаға дейінгі неолит кезеңдерінен табылды. Нақты тоқыма бұйымдары сақталмағанмен, еден беттеріндегі және битум сынықтарындағы іздер тоқыманың сақтау және сәулеттік мақсаттарда қолданылғанын көрсетеді. Нахал Хемардың керемет сақталған ерте неолит дәуіріндегі ритуалдық үңгірінен мыңдаған бүлінбеген артефакттар табылды, олардың ішінде тоқыма контейнерлер, маталар және түрлі арқандар бар. Неолит дәуіріне жататын тоқыма іздері Телл-эс-Султан (Ерихон), Нетив-Хагдуд, Шир, Телл-Саби Абяд III, Домузтепе, Умм-Дабагия, Телл-Магжалия, Джармо және Али-Кош қалаларында да анықталды. Ең көне белгілі тоқымалар Жоғарғы Египеттегі Файюмда табылды және олардың көміртектік жасы 10 000 мен 12 000 жыл аралығында, ал керамикалық ыдыстардың археологиялық дәлелдерінен бұрынғы кезеңге жатады. Себебі, ыдыстар тым ауыр және сынғыш болғандықтан, алысқа саяхаттайтын аңшылар мен жинаушыларға ыңғайлы болмаған. Таяу Шығыстағы Негевте табылған ең көне және ең үлкен толық тоқыма 10 500 жылға дейін соққанда жасалған. Дегенмен, тоқымалар көбінесе бұзылатын материалдардан жасалғандықтан сирек сақталады. Тоқыма жасауды білудің ең көп кездесетін дәлелі – тоқыма қабырғаларына саз балшық жабылып, отқа пісірілген саз ыдыстар сынықтарындағы тоқыма іздері.
The earliest reliable evidence for basket weaving technology in the Middle East comes from the Pre Pottery Neolithic phases of Tell Sabi Abyad II and Çatalhöyük. Although no actual basketry remains were recovered, impressions on floor surfaces and on fragments of bitumen suggest that basketry objects were used for storage and architectural purposes. The extremely well preserved Early Neolithic ritual cave site of Nahal Hemar yielded thousands of intact perishable artefacts, including basketry containers, fabrics, and various types of cordage. Additional Neolithic basketry impressions have been uncovered at Tell es Sultan (Jericho), Netiv HaGdud, Shir, Tell Sabi Abyad III, Domuztepe, Umm Dabaghiyah, Tell Maghzaliyah, Jarmo, and Ali Kosh. The oldest known baskets were discovered in Faiyum in upper Egypt and have been carbon dated to between 10,000 and 12,000 years old, earlier than any established dates for archaeological evidence of pottery vessels, which were too heavy and fragile to suit far ranging hunter gatherers. The oldest and largest complete basket, discovered in the Negev in the Middle East, dates to 10,500 years old. However, baskets seldom survive, as they are made from perishable materials. The most common evidence of a knowledge of basketry is an imprint of the weave on fragments of clay pots, formed by packing clay on the walls of the basket and firing.
Өнеркәсіптік революция
Өнеркәсіптік революция кезінде себеттер зауыттарда, орамдау және тасымалдау үшін қолданылды. Виктория дәуірінде тоқудан жасалған жиһаз әдетке айналды.
During the Industrial Revolution, baskets were used in factories and for packing and deliveries. Wicker furniture became fashionable in Victorian society.
Дүниежүзілік соғыстар
Дүниежүзілік соғыстар барысында, кейбір панниер себеттері әскерлерге оқ-дәрі және азық-түлік тастау үшін қолданылды.
During the World Wars some pannier baskets were used for dropping supplies of ammunition and food to the troops.
Жүзім бұтасы
Жүзім бұталары тоқушылар үшін әрқашан қолжетімді және көп болғандықтан, себет тоқуға жиі қолданылады. Жүгірлері жүзім сабақтарынан артық, себебі олар көбінесе түзу болады. Кудзу сияқты иілгіш материалдардан бастап, ащы тәтті, жүзім, балқарағай, вистерия және түтін жүзімі сияқты қатты, ағаш тәрізді жүзімдер себет тоқуға жақсы материалдар болып табылады. Көптеген жүзім бұталарының пішіні мен мөлшері біркелкі болмаса да, оларды дәстүрлі және заманауи себет тоқу үшін пайдалануға ыңғайлы ету үшін өңдеуге болады. Көптеген жүзімдерді бөліп кептіріп, қолдануға дейін сақтауға болады. Жүзімдерді пайдалануға дайын болғаннан кейін, оларды суға малып немесе қайнатып, иілгіштігін арттыруға болады.
Because vines have always been readily accessible and plentiful for weavers, they have been a common choice for basketry purposes. The runners are preferable to the vine stems because they tend to be straighter. Pliable materials like kudzu vine to more rigid, woody vines like bittersweet, grapevine, honeysuckle, wisteria and smokevine are good basket weaving materials. Although many vines are not uniform in shape and size, they can be manipulated and prepared in a way that makes them easily used in traditional and contemporary basketry. Most vines can be split and dried to store until use. Once vines are ready to be used, they can be soaked or boiled to increase pliability.
Жібек
Қамыс пайдаланылатын себеттердің түрі көбінесе "викер" себеттері деп аталады, алайда "жұптау" деп аталатын тағы бір танымал тоқу техникасы да көптеген викер себеттерде қолданылады.
The type of baskets that reed is used for are most often referred to as "wicker" baskets, though another popular type of weaving known as "twining" is also a technique used in most wicker baskets.
Процесс
Себеттің бөліктері – негізі, бүйір қабырғалары және жиегі. Себеттің қақпағы, тұтқасы немесе әшекейлері де болуы мүмкін. Көптеген себеттер негізден басталады. Негіз қамыс немесе ағаштан тоқылуы мүмкін. Ағаш негіздің түрлі пішіндері себеттердің алуан түрін жасауға мүмкіндік береді. Жұмыстың "тұрақты" бөліктері бірінші болып салынады. Дөңгелек себетте оларды "спицалар" дейді, ал басқа пішіндерде – "қауырсын" немесе "қалқалар" деп атайды. Содан кейін себеттің қабырғаларын толтыру үшін "тоқушылар" қолданылады. Тоқу стилінің мөлшерін, түсін немесе орналасуын өзгерту арқылы әртүрлі өрнектер жасауға болады. Көп түсті эффект алу үшін абориген суретшілері алдымен жіпті бояп, содан кейін оны күрделі өрнектермен тоқиды.
The parts of a basket are the base, the side walls, and the rim. A basket may also have a lid, handle, or embellishments. Most baskets begin with a base. The base can either be woven with reed or wooden. A wooden base can come in many shapes to make a wide variety of shapes of baskets. The "static" pieces of the work are laid down first. In a round basket, they are referred to as "spokes"; in other shapes, they are called "stakes" or "staves". Then the "weavers" are used to fill in the sides of a basket. A wide variety of patterns can be made by changing the size, colour, or placement of a certain style of weave. To achieve a multi coloured effect, aboriginal artists first dye the twine and then weave the twines together in complex patterns.
Оңтүстік Азия
Баскетрия бүкіл Үндістан субконтинентінде кездеседі. Пальмалар оңтүстікте өсетіндіктен, Тамил Наду және көршілес штаттарда осы материалдан себет тоқудың ұзақ тарихы бар.
Basketry exists throughout the Indian subcontinent. Since palms are found in the south, basket weaving with this material has a long tradition in Tamil Nadu and surrounding states.
Шығыс Азия
Қытай бамбук тоқуы, Тайвань бамбук тоқуы, Жапон бамбук тоқуы және Корея бамбук тоқуы ғасырлар бойына созылып келеді. Бамбук – барлық түрлі себеттер жасау үшін басты материал, себебі ол қолжетімді және себет тоқуға ең қолайлы материал болып табылады. Ратан және қымыз пальмасы да қолданылуы мүмкін. Жапонияда бамбук тоқу – дәстүрлі жапон қолөнері (工芸) ретінде тіркелген, әсем және сәндік өнердің бір саласы.
Chinese bamboo weaving, Taiwanese bamboo weaving, Japanese bamboo weaving and Korean bamboo weaving go back centuries. Bamboo is the prime material for making all sorts of baskets, since it is the main material that is available and suitable for basketry. Other materials that may be used are ratan and hemp palm. In Japan, bamboo weaving is registered as a traditional Japanese craft (工芸) with a range of fine and decorative arts.
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азияда мыңдаған өте күрделі жергілікті тоқу өнімдері бар, олардың көптегені этникалық, тек осы аймаққа тән техникаларды қолданады. Қолданылатын материалдар этностық топқа және жасалатын себет өнеріне қарай әртүрлі болады. Бамбук, шөп, банан, қамыс және ағаш жиі қолданылады.
Southeast Asia has thousands of sophisticated forms of indigenous basketry produce, many of which use ethnic endemic techniques. Materials used vary considerably, depending on the ethnic group and the basket art intended to be made. Bamboo, grass, banana, reeds, and trees are common mediums.
Полинезия
Полинезия аралдарында сабадан тоқу – дәстүрлі өнер. Онда панданус, кокос талшығы, гибискус талшығы және Жаңа Зеландия зығырсы сияқты табиғи материалдар жергілікті әдет-ғұрыптарға сәйкес қолданылады. Сабадан тоқылған заттар азық-түлік пен түрлі заттарды сақтауға, жеке мүліктерді тасымалдауға және балық аулауға пайдаланылады.
Basketry is a traditional practice across the Pacific islands of Polynesia. It uses natural materials like pandanus, coconut fibre, hibiscus fibre, and New Zealand flax according to local custom. Baskets are used for food and general storage, carrying personal goods, and fishing.
Австралия
Баскет-трипті көптеген Австралияның абориген халықтарының әйелдері ғасырлар бойы дәстүрлі түрде қолданып келген. Оңтүстік Австралияның оңтүстігіндегі Нгарринджери әйелдері Мюррей өзенінің сағасы мен көлдерінің жанында өсетін қамыс шөптерін пайдаланып, оралмалы себеттер жасау дәстүріне ие. Гундитжмара халқының талшықты себеттері мәдени дәстүр ретінде Австралияның батыс Викториядағы Будж Бим мәдени ландшафтының ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Бұл себеттер халықтың кең ауқымды аквакультура жүйесінде өсірген қысқа жүзбеқанатты балықтарды тасымалдау үшін қолданылған.
Basketry has been traditionally practised by the women of many Aboriginal Australian peoples across the continent for centuries. The Ngarrindjeri women of southern South Australia have a tradition of coiled basketry, using the sedge grasses growing near the lakes and mouth of the Murray River. The fibre basketry of the Gunditjmara people is noted as a cultural tradition, in the World Heritage Listing of the Budj Bim Cultural Landscape in western Victoria, Australia, used for carrying the short finned eels that were farmed by the people in an extensive aquaculture system.
Американың түпкүлдіктері себеттерін жасау
Американың түпкілікті халықтары дәстүрлі түрде себеттерін жергілікті материалдардан тоқиды.
Native Americans traditionally make their baskets from the materials available locally.
Арктика және Субарктика
Арктикалық және Субарктикалық тайпалар себет өру үшін теңіз шөптерін пайдаланады. 20-шы ғасырдың басында Инупиак ерлері кит қаңқасынан алынатын балиеннен себет тоқуды бастады және морж сүйегі мен кит сүйегін себет өріміне енгізді.
Arctic and Subarctic tribes use sea grasses for basketry. At the dawn of the 20th century, Inupiaq men began weaving baskets from baleen, a substance derived from whale jaws, and incorporating walrus ivory and whale bone in basketry.
Еуропа
Грекияда Афон тауының шөлгеш монахтары себет тоқумен айналысады.
In Greece, basket weaving is practiced by the anchorite monks of Mount Athos.
Сенегал
Волоф себеттері – Сенегалдың волоф тайпасы тоқыған орамды себеттер. Бұл себеттер әйелдердің қолөнері саналады және ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Волоф себеттері дәстүрлі түрде пальма жапырақтарының жіңішке кесінділерімен және "нжодакс" деп аталатын қалың шөптен жасалған; алайда, қазіргі заманғы волоф себеттерінде пальма жапырақтарының орнына пластик немесе қолданылған дұға кілемдерінің материалдарын пайдалану жиі кездеседі. Оңтүстік Африкада тұратын швед министрі Кьель Лофрот жергілікті қолөнердің төмендегенін байқады. Квазулу-Натал провинциясындағы құрғақшылықтан кейін ол жалғыз әйелдер мен олардың отбасыларын қаржылық тұрғыдан қолдау мақсатында "Вукани" өнер қауымдастығын (ағылш. "оянып, жұмысқа кіріс") құрды. Бұл себеттер көбінесе жарқын түстермен жасалады және жергілікті шөптердің орнына телефон сымынан (кейде қайта өңделген) тоқылады.
Wolof baskets are a coil basket created by the Wolof tribe of Senegal. These baskets is considered a women's craft, which have been passed across generations. The Wolof baskets were traditionally made by using thin cuts of palm frond and a thick grass called njodax; however contemporary Wolof baskets often incorporate plastic as a replacement for the palm fronds and/or re use of discarded prayer mat materials. Kjell Lofroth, a Swedish minister living in South Africa, noticed a decline in the local crafts, and after a drought in the KwaZulu Natal province and he formed the Vukani Arts Association (English: wake up and get going) to financially support single women and their families. These are often brightly colored baskets and made with telephone wire (sometimes from a recycled source), which is a substitute for native grasses.