Салық жүктемесінің экономикалық әсері

Кіріспе

Салықтың экономикалық әсерінің өлшемі Экономикада салықтың тарихи әсері немесе салық жүктемесі – белгілі бір салықтың экономикалық игіліктерді таратуға тигізетін әсері. Экономистер салық жүктемесін ақырында көтеретін және салық бастапқыда салынатын тұлғалар арасында ажыратады. Салық жүктемесі салықтың нақты экономикалық әсерін өлшейді, бұл салық енгізілгенге дейін және кейін нақты кірістер немесе пайдалылық арасындағы айырмашылықпен өлшенеді, сондай-ақ салықтың бағалардың өзгеруіне қалай ықпал ететінін ескереді. Мысалы, егер май сатушыларға 10% салық салынса, бірақ нарықтық баға салдарынан 8% -ға өссе, салық жүктемесінің көп бөлігі сатушыларға емес, сатып алушыларға тиесілі болады. Салықтың тарихи әсері туралы ұғымды экономистерге алғаш француз физиократтары, әсіресе Франсуа Кене ұсынды, ол барлық салықтардың тарихи әсері ақырында жер иелеріне тиесілі екенін және жер жалғасының есебінен болатынын айтты. Салықтың тарихи әсері салық жүктемесін ақырында көтеретін немесе салықтан зиян көретін топқа «тиесілі» дейді. Салықтың тарихи әсерінің маңызды ұғымы (салық мөлшерінен өзгеше) – салықтың тарихи әсері немесе салық жүктемесі кірістердің қайда жиналатынына емес, сұраныстың бағаға икемділігіне және ұсыныстың бағаға икемділігіне байланысты. Жалпы саясат тұрғысынан алғанда, салықтың тарихи әсері қанағаттанарлық салық жүйесінің принциптерін, әсіресе әділдік пен ашықтықты бұзбауы керек. Салықтың тарихи әсері туралы ұғым саясаттану және социологияда әрбір әлеуметтік топтан алынатын ресурстардың деңгейін талдау үшін қолданылады, бұл салық жүктемесінің әлеуметтік топтар арасында қалай бөлінетінін сипаттауға мүмкіндік береді. Бұл салық жүйесінің прогрессивті сипаты туралы белгілі бір қорытындылар жасауға мүмкіндік береді, вертикальдық теңдік принциптеріне сәйкес. Салықтың тарихи әсері теориясының бірнеше практикалық салдары бар. Мысалы, АҚШ-тағы Әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері жұмысшы және жұмыс беруші тарапынан тең бөліседі. Алайда, кейбір экономистер жұмысшы салық жүктемесінің барлық салмағын көтереді деп санайды, өйткені жұмыс беруші салықты төмен жалақы түрінде өтейді. Осылайша, салықтың тарихи әсері жұмыскерге тиесілі болады. Алайда, кейбір жағдайларда салықтың тарихи әсері жұмыс берушіге тиесілі екенін де айтуға болады. Бұл сұраныстың бағаға икемділігі және ұсыныстың бағаға икемділігі салықтың кімге тиесілі екеніне әсер ететіндігіне байланысты. Бағаны реттеу, мысалы, ең төменгі жалақы, бағаның ең төменгі деңгейін белгілейді, ал субсидиялар немесе әлеуметтік төлемдер сияқты нарықтың бұрмалаулары талдауды қиындатады.

Measure of the economic effect of a tax

In economics, tax incidence or tax burden is the effect of a particular tax on the distribution of economic welfare. Economists distinguish between the entities who ultimately bear the tax burden and those on whom the tax is initially imposed. The tax burden measures the true economic effect of the tax, measured by the difference between real incomes or utilities before and after imposing the tax, and taking into account how the tax causes prices to change. For example, if a 10% tax is imposed on sellers of butter, but the market price rises 8% as a result, most of the tax burden is on buyers, not sellers. The concept of tax incidence was initially brought to economists' attention by the French Physiocrats, in particular François Quesnay, who argued that the incidence of all taxation falls ultimately on landowners and is at the expense of land rent. Tax incidence is said to "fall" upon the group that ultimately bears the burden of, or ultimately suffers a loss from, the tax. The key concept of tax incidence (as opposed to the magnitude of the tax) is that the tax incidence or tax burden does not depend on where the revenue is collected, but on the price elasticity of demand and price elasticity of supply. As a general policy matter, the tax incidence should not violate the principles of a desirable tax system, especially fairness and transparency. The concept of tax incidence is used in political science and sociology to analyze the level of resources extracted from each income social stratum in order to describe how the tax burden is distributed among social classes. That allows one to derive some inferences about the progressive nature of the tax system, according to principles of vertical equity. The theory of tax incidence has a number of practical results. For example, United States Social Security payroll taxes are paid half by the employee and half by the employer. However, some economists think that the worker bears almost the entire burden of the tax because the employer passes the tax on in the form of lower wages. The tax incidence is thus said to fall on the employee. However, it could equally well be argued that in some cases the incidence of the tax falls on the employer. This is because both the price elasticity of demand and price elasticity of supply effect upon whom the incidence of the tax falls. Price controls such as the minimum wage which sets a price floor and market distortions such as subsidies or welfare payments also complicate the analysis.

Сауда нарықтарындағы салықтық әсер

Бәсекелі нарықтарда фирмалар өнімнің мөлшерін тауар бағасының шекті шығынға тең деңгейге дейін жеткізеді (сұраныс қисығы мен шекті шығын қисығы арасында ешқандай айырмашылық жоқ). Егер белгілі бір тауар немесе қызметті өндірушілерге акциз салығы (сатылатын тауарға салынатын салық) салынса, шекті шығындардың өсуіне байланысты ұсыныс қисығы солға қарай ығысады. Салық мөлшері бастапқы деңгейге қарағанда төмендеген жаңа ұсынылатын мөлшерді анықтайды. 1-суретте осы бәсекелі нарық мысалына сұраныс қисығы қосылған. Сұраныс қисығы мен ығысқан ұсыныс қисығы жаңа тепе-теңдік құрайды, ол салықпен жүктелген. Жаңа тепе-теңдік (бастапқы тепе-теңдікке қарағанда жоғары баға және төмен мөлшер) тұтынушылардың берілген тауар мөлшері үшін төлейтін бағаны көрсетеді, бұл баға салықтың үлесімен арттырылған. Салықтан кейін тауар мөлшеріне қатысты бастапқы ұсыныс қисығындағы нүкте – өндірушілердің берілген мөлшерде алатын бағасын (салықтың олардың үлесі алынғаннан кейін) көрсетеді. Бұл жағдайда салық жүктемесін өндірушілер мен тұтынушылар тең бөліседі. Мысалы, егер тауардың бастапқы бағасы 2 доллар болса және өндіріске салынған салық 0,40 доллар болса, тұтынушылар тауарды 2,20 долларға сатып ала алады, ал өндірушілер 1,80 доллар алады. Егер салық тұтынушылардан алынатын болса, қандай жағдайды қарастырайық. Өндірушілерге салық салынған кезден айырмашылығы, сұраныс қисығы бастапқы ұсыныс (шекті шығын) қисығымен жаңа тепе-теңдік құру үшін солға қарай ығысады. Жаңа тепе-теңдік (төмен баға және төмен мөлшер) салықтан кейін өндірушілерге берілетін бағаны көрсетеді, ал салықтан кейін тауар мөлшеріне қатысты бастапқы сұраныс қисығындағы нүкте тұтынушылардың салықтан кейін төлейтін бағасын көрсетеді. Осылайша, салық тұтынушыларға немесе өндірушілерге салынса, бұл маңызды емес. Сонымен қатар, салық бағаның проценттік үлесі ретінде (мысалы, құн салығы) немесе бірлікке белгіленген сома ретінде (мысалы, нақты салық) алынса да маңызды емес. Екеуі де графикалық түрде сұраныс қисығының солға қарай ығысуы ретінде көрсетіледі. Нақты салықпен ығысқан сұраныс қисығы бастапқы қисыққа параллель болса, құн салығымен ығысқан сұраныс қисығы баға нөлге тең болғанда бастапқы қисыққа жанасады және баға өскенде одан ауысады. Алайда, нарықтағы тепе-теңдікте екі қисық қиылысады.

In competitive markets firms supply quantity of the product equals to the level at which the price of the good equals marginal cost (supply curve and marginal cost curve are indifferent). If an excise tax (a tax on the goods being sold) is imposed on producers of the particular good or service, the supply curve shifts to the left because of the increase of marginal cost. The tax size predicts the new level of quantity supplied, which is reduced in comparison to the initial level. In Figure 1 – a demand curve is added into this instance of competitive market. The demand curve and shifted supply curve create a new equilibrium, which is burdened by the tax. The new equilibrium (with higher price and lower quantity than initial equilibrium) represents the price that consumers will pay for a given quantity of good extended by the part of the tax

The point on the initial supply curve with respect to quantity of the good after taxation represents the price (from which the part of the tax is subtracted that producers will receive at given quantity. In this case, the tax burden is borne equally by the producers and consumers. For example, if the initial price of the good is $2, and the tax levied on the production is $.40, consumers will be able to buy the good for $2.20, while producers will receive $1.80. Consider the case when the tax is levied on consumers. Unlike when tax is imposed on producers, the demand curve shifts to the left to create new equilibrium with initial supply (marginal cost) curve. The new equilibrium (at a lower price and lower quantity) represents the price that producers will receive after taxation and the point on the initial demand curve with respect to quantity of the good after taxation represents the price that consumers will pay due to the tax. Thus, it does not matter whether the tax is levied on consumers or producers. It also does not matter whether the tax is levied as a percentage of the price (say ad valorem tax) or as a fixed sum per unit (say specific tax). Both are graphically expressed as a shift of the demand curve to the left. While the demand curve moved by specific tax is parallel to the initial, the demand curve shifted by ad valorem tax is touching the initial, when the price is zero and deviating from it when the price is growing. However, in the market equilibrium both curves cross.

Салықтық әсердің мысалы

Алма өндірушінің өндірген әрбір барреліне 1 доллар салық салынатынын көзге елестетіңіз. Егер өндіруші бағаны 1 долларға көтеріп, салықтың барлық ауыртпалығын тұтынушыларға жүктесе алса, онда өнім (алма) тұтынушы үшін бағаға икемсіз болады. Бұл мысалда тұтынушылар салықтың барлық ауыртпалығын көтереді – салықтың салдары тұтынушыларға тиеді. Ал егер алма өндіруші өнімнің бағасын көтере алмаса, себебі өнім бағаға икемді, онда ол салық ауыртпалығын көтереді немесе кірісі азаяды – салықтың салдары өндірушіге тиеді. Егер алма өсіруші бағаны 1 доллардан кем көтере алса, онда тұтынушылар мен өндіруші салық жүктемесін бөліседі. Салық ауыртпалығы өндірушіге тиген жағдайда, бұл жүктеме өндіріс факторларының иелеріне, соның ішінде ауыл шаруашылығы жерлеріне және қызметкерлердің жалақысына кері қайтарылады. Салықтың салдарының қысқа мерзімде қалай тиесілігі сұраныстың бағаға икемділігі мен ұсыныстың бағаға икемділігіне байланысты. Салықтың салдары көбінесе бағаға ең аз өзгеріс жасайтын топқа тиеді (баға мен көлем қисығының ең икемсіз қисығына ие топ). Егер сұраныс қисығы ұсыныс қисығына қарағанда икемсіз болса, салықты сатып алушы көбірек төлейді, сатушы емес. Егер сұраныс қисығы ұсыныс қисығына қарағанда икемді болса, салықты сатушы көбірек төлейді. Егер PED = PES болса, салық жүктемесі сатып алушы мен сатушыға тең бөлінеді. Салықтың салдары үзіліс коэффициенті арқылы есептелуі мүмкін. Сатып алушылар үшін үзіліс коэффициенті:

Егер алманың PED -0,4 және PES 0,5 болса, сатып алушыға үзіліс коэффициенті келесідей есептеледі:

Демек, салықтың 56% -ын сатып алушы «төлейді»; 44% -ын сатушы «төлейді». Сатушының тұрғысынан қарағанда, формула мынадай:

Эластикалық және салықтық әсері

Бұрынғы құбылыстармен салыстырғанда, сұраныс пен ұсыныс қисығының серпімділігі салық салу кезінде тұтынушылар мен өндірушілерге қаншалықты салмақ түсетінін болжайтын маңызды ерекшелік болып табылады. Жалпы ереже бойынша, сұраныс қисығы неғұрлым тік болса және ұсыныс қисығы неғұрлым тегіс болса, тұтынушылар салықтың көбін төлейді. Ал сұраныс қисығы неғұрлым тегіс болса және ұсыныс қисығы неғұрлым тік болса, өндірушілер салықтың көбін төлейді.

Сұраныстың икемсіздігі, сұраныстың икемділігі

Өндірушінің серпімділігі төмен болғандықтан, ол бағасына қарамастан бірдей көлемде өнім шығарады. Ал тұтынушының серпімділігі жоғары болғандықтан, бағаға өте сезімтал. Бағаның шамалы өсуі сұраныстың күрт төмендеуіне алып келеді. Салық енгізілуі нәтижесінде нарықтық баға салықсыз P-ден салықпен P-ге дейін өседі, ал сұраныс көлемі салықсыз Q-дан салықпен Q-ға дейін төмендейді. Тұтынушының серпімділігі жоғары болғандықтан, көлемдегі өзгеріс маңызды. Өндірушінің серпімділігі төмен болғандықтан, баға көбінесе өзгермейді. Өндіруші салықты тұтынушыға аудара алмайды, сондықтан салық жүктемесі өндірушіге тиеді. Осы мысалда салық өндірушіден жиналады және салық жүктемесін өндіруші көтереді. Бұл кері ауысу деп аталады.

Эластикалық сұраныс, эластикалық емес сұраныс

Егер, бұрынғы мысалға қарағанда, тұтынушының сұранымы икемсіз болса, онда бағасына қарамастан, олар бірдей көлемді талап етеді. Өндірушінің сұранымы икемді болғандықтан, ол бағаға өте сезімтал. Бағаның аз ғана төмендеуі өндірілген тауар көлемінің күрт азаюына алып келеді. Салық енгізілуі нәтижесінде нарықтық баға салықсыз P-ден салықпен P-ге дейін өседі, ал сұраныс көлемі салықсыз Q-дан салықпен Q-ға дейін төмендейді. Тұтынушының сұранымы икемсіз болғандықтан, көлем көп өзгермейді. Тұтынушы икемсіз, ал өндіруші икемді болғандықтан, баға күрт өзгереді. Бағаның өзгеруі өте зор. Өндіруші салықтың құнының басым бөлігін (қысқа мерзімде) тұтынушыға аудара алады. Салық өндірушіден жиналса да, салық жүйесінің салмағы тұтынушыға тиеді. Салықтың ауыртпалығы тұтынушыға түсіп жатыр, бұл алға жылжу деп аталады.

Жеткізу мен сұраныстың да осындай икемділігі

Көптеген нарықтар осы екі шектің арасында орналасқан, және салықтың салмағы соңында өндірушілер мен тұтынушылар арасында түрлі пропорцияларда бөліседі. Осы мысалда тұтынушылар өндірушілерден көбірек төлейді, бірақ салықтың барлығын емес. Тұтынушылар төлейтін бөлік теңгерім бағасының өзгеруі арқылы анық көрінеді (салықсыз P және салықпен P арасында); ал қалғаны, жаңа баға мен осы көлемдегі өндіріс құны арасындағы айырмашылық, өндірушілердің үлесіне тиеді.

Ерекше жағдайлар

Егер ұсыныс қисығы толық икемді (горизонталь) немесе сұраныс қисығы толық икемсіз (вертикаль) болса, салықтың барлық салмағы тұтынушыларға жүктеледі. Шағын елдердің немесе кәсіпкерлердің капиталы нарығы толық икемді ұсыныс қисығының мысалы болып табылады. Егер сұраныс толық икемді немесе ұсыныс толық икемсіз болса, баға өзгермейді және салықтың барлық салмағы өндірушілерге жүктеледі. Толық икемсіз ұсыныс қисығының мысалы – жақсартуларсыз жер (жерді және оған жасалған жақсартуларды ажырату қажет) немесе шикі мұнай. Осылайша, салықтың барлық салмағы жер және мұнай иелерінің үстіне түседі.

Бюджеттік әсері

Жабық экономика моделінде мемлекет жинаған салықты тауарлар сатып алуға немесе шаруашылықтар мен кәсіпорындарға трансферттер төлеуге жұмсайды. Салықтық түсімдер мемлекеттік шығындармен үйлесімді болады. Сондықтан, талдау кезінде салық төлемдері ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік шығындармен байланысты жеке сектордың алатын пайдасы да ескерілуі тиіс. Бұл бюджеттік әсер деп аталады. Бюджеттік әсер мемлекеттік кірістер мен мемлекеттік шығыстардың күшін білдіреді. Оларды есептегенде мемлекеттік бюджеттің шектеулері әрқашан қолданылады; барлық салықтық түсімдер мемлекеттік тауарлар сатып алуға немесе трансферттік төлемдерге жұмсалады. Салық салу теориясында, алайда, мемлекеттік шығындармен байланысты қоғамдық игіліктердің пайдасы ескерілмейді; ең көп дегенде жеке секторға ақша ағыны кірістің айналымын көрсету үшін модеделденеді. Салық салдарынан туындаған пайданың жоғалуын және қоғамдық игіліктер мен трансферттерден алынған пайданы салыстыру, яғни мемлекеттік қызметтің оптималды деңгейі саяси экономика мен мемлекеттік қаржының пәні болып табылады. Кейбір жағдайларда бюджеттік әсерді түсіндіру мақсаты тым жоғары болып, олар белгілі бір әсерге ғана назар аударады. Сондықтан салықтың нақты салмағын салықтық түсімдердің қалай пайдаланылатынын білмей дұрыс бағалау мүмкін емес. Егер салықтық түсімдер өндірушілер мен тұтынушыларға қарағанда меншік иелеріне көбірек пайда әкелетін болса, онда салықтың ауыртпалығы өндірушілер мен тұтынушыларға тиеді. Егер салықтан түскен қаражат өндірушілер мен тұтынушыларға пайда әкелетін болса, онда меншік иелері салық жүктемесін көтереді. Бұл шығындарды бөлудегі таптық айырмашылықтар және олар қазіргі салық салу модельдерінде қарастырылмайды. АҚШ әскері шетелде өндіріс жүргізетін меншік иелеріне үлкен пайда әкеледі. Бірақ осы мақсатқа қолдау көрсету үшін салық ең алдымен американдық өндірушілер мен тұтынушыларға түседі. Корпорациялар салық салудан шығып кетеді, бірақ олардың табысының негізін құрайтын меншік құқығын қорғауды алады.

In a closed economy model, the state uses the taxes it collects to buy goods or pay transfers to households and businesses. Tax revenue is in line with government spending. Consequently, not only tax payments should be taken into account in the analysis, but also at the same time the gains of utility for the private sector associated with government spending. That is called budget incidence. Budget incidence represents the combined burden effects of government revenue and government spending. The government budget constraint always applies when deriving them; all tax revenue covers government purchases of goods or transfer payments. In the theory of taxation, however, the benefits of public goods associated with government spending are not taken into account; at most, cash flows back to the private sector are modeled to illustrate the circular flow of income. The comparative analysis of the tax induced loss of utility and the utility gains generated by public goods and transfers—i. e. the question of the optimum scale of government activity—is the subject of political economy and public finance. In some cases, the goal of explanation pursued with budget incidence is too ambitious, and one restricts oneself to a so called specific incidence. Hence, the true burden of the tax cannot be properly assessed without knowing the use of the tax revenues. If the tax proceeds are employed in a manner that benefits owners more than producers and consumers then the burden of the tax will fall on producers and consumers. If the proceeds of the tax are used in a way that benefits producers and consumers, then owners suffer the tax burden. These are class distinctions concerning the distribution of costs and are not addressed in current tax incidence models. The US military offers major benefit to owners who produce offshore. Yet the tax levy to support this effort falls primarily on American producers and consumers. Corporations simply move out of the tax jurisdiction but still receive the property rights enforcement that is the mainstay of their income.

Дифференциалдық жиілігі

Бюджеттік инцидент және дифференциалдық инцидент логикалық тұрғыдан бір деңгейде орналасады. Бұл екі техниканың арасындағы жалғыз айырмашылық – олардың қоятын сұрақтарында. Ал ерекше инцидент, бюджеттік инцидентті зерттеуге дайындық кезеңі болып табылады, және мұнда алынған нәтижелерге сақ болу керек. Дифференциалдық инцидентті зерттегенде мемлекеттік шығындар өзгеріссіз ұсталады, ал бір салық есебінен екінші салық көтеріледі немесе төмендетіледі. Дифференциалдық инцидент салық реформаларының әсерін зерттеуде ерекше пайдалы. Мысалы, табыс салығын төмендетумен бірге, кірістерді өзгертпеу шартында сату салығын көтерудің қандай әсері күтілуде? Бюджеттік инцидент сияқты, дифференциалдық инцидентті де мемлекеттік бюджет шектеулері әрқашан орындалатын жабық модельде зерттеуге болады.

Салықтық жүктемеге қатысты басқа да ескертулер

Импортқа салынатын 7% салықты барлық импортқа (мұнай, автокөліктер, гула-руптар және тежегіш дискілер; болат, астық, барлығына) теңдей қолдануды және жиналған түсімнің әр тиынын табыс салығын төлейтін әрбір адамға тікелей, теңгерімді "азаматтық дивиденд" түрінде қайтаруды қарастырайық. Импорттық салық (тариф) әлемдік бағамен салыстырғанда, барлық ішкі тұтынушылар үшін тауарлардың бағасын қымбаттатуға әкеледі. Тауар бағасының өсуі екі түрлі зиянға (deadweight loss) алып келеді: бірі – отандық өндірушілерді халықаралық деңгейде тиімдірек өндірілетін тауарларды өндіруге итермелеумен байланысты, ал екіншісі – тарифтің (импорттық салықтың) бағаны жасанды түрде көтеріп тастамағанда сатып алатын тауарлар нарығынан отандық тұтынушыларды шығаруға мәжбүрлеумен байланысты. Салықтың нақты құны, тұтынушылар отандық немесе шетелдік тауарларды сатып алуына және өндірушілер тауарын қайда өндіргеніне қарамастан, сұранысы аз икемді болатын тарапқа (өндірушілер немесе тұтынушылар) жүктеледі (бұрынғы бөлімде салыстырмалы икемділік туралы қараңыз).

Еліміздің салықтық жүктемесі ЖІӨ-ге қатысты

Елдің немесе мемлекеттің салық жүктемесі, ЖІӨ-нің проценттік қатынасы ретінде, ұлттық жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) жиналған салықтардың арақатынасы болып табылады. Бұл, кез келген аймақта салық базасының қаншалықты жоғары және кең екенін көрсетудің бір жолы. Мысалы, Дания сияқты кейбір елдерде салықтың ЖІӨ-ге қатынасы жоғары (әлемдегі ең жоғары көрсеткіш – 48%). Ал Үндістан сияқты басқа елдерде бұл көрсеткіш төмен. Кейбір мемлекеттер мемлекеттік бюджет кірісіндегі тапшылықты жабу үшін салықты ЖІӨ-ге шаққанда белгілі бір пайызға арттырады. Салық түсімдері айтарлықтай өскен мемлекеттерде мемлекеттік кірістерге және сыртқы қарызға бағытталатын салық түсімдерінің үлесі кейде жоғары болады. Егер салық түсімдері елдің ЖІӨ-сінен баяу өссе, салық пен ЖІӨ арақатынасы төмендейді. Жеке тұлғалар мен корпорациялар төлейтін салықтар, әсіресе дамыған елдерде, салық түсімдерінің көп бөлігін құрайды.

Тұтынушылар мен өндірушілер табысы

Салық салудың ауыртпалығы тек төленген салық сомасы ғана емес (тікелей немесе жанама түрде), сонымен қатар жоғалған тұтынушы немесе өндірушінің пайдасының шамасы. Бұл түсініктер байланысты, бірақ әртүрлі. Мысалы, сүт литріне 1000 доллар салық салса, түсім болмайды (құқықтық сүт өндірісі тоқтатылатындықтан), бірақ бұл салық елеулі экономикалық зиян келтіреді (тұтынушының пайдасының және өндірушінің пайдасының жоғалтылуы). Салықтың кімге жүктелетінін қарастырғанда, тұтынушылар мен өндірушілердің жоғалтқан пайдасы маңызды. Толығырақ ақпарат үшін салық туралы мақаланы қараңыз.

Бюджеттік шектеулерге әсері

Бюджеттік шектеу арқылы, жалақыға салынатын бірыңғай салық пен тұтынуға салынатын бірыңғай салықтың эквивалентті әсер ететіні көрінеді. Екі салық та бюджеттік шектеуді солға қарай жылжитады. Жаңа сызық бастапқы сызықпен бірдей еңіске ие болады (параллельдік).

Бағалау

Салықтың салдарына баға беру – мемлекеттік қаржы саласындағы маңызды экономикалық тармақ. Көптеген мемлекеттік қаржы экономистері салықтың номиналдық төлеушісінің (яғни, салықты төлеу үшін чек жазған адам) салықтың нақты экономикалық салмағымен бірдей болмайтынын мойындайды, бірақ нарық күштерінің түрлі жағдайларда салықтың түрлі түрлеріне қатысты номиналдық төлеуді қаншалықты өзгертетіні туралы пікірлерде келіспейді. Салықтардың белгілі бір түрлерінің, мысалы, жылжымайтын мүлік салығының, оның экономикалық салдары, тиімділік қасиеттері және тарату нәтижелері экономистер арасында ұзақ және пікірталас тудырған мәселе болып табылады. Эмпирикалық деректер әртүрлі жағдайларда әртүрлі экономикалық модельдерді қолдайды. Мысалы, жылжымайтын мүлік салығына қатысты эмпирикалық деректер қала шетіндегі аудандарда "пайдалы салық" деп аталатын бір экономикалық модельді, ал қалалық және ауылдық аймақтарда "капитал салығы" деп аталатын басқа экономикалық модельді қолдайды. Кез келген модельде көптеген факторларды ескерудің және осы факторлардың модельді күрделендіріп, қолдануын қиындатудың, немесе қарапайым модельді пайдалану арқылы оның болжамдары эмпирикалық тұрғыдан пайдалы болатын жағдайларды шектеудің арасында қанағаттандырылмағандық бар.