Кіріспе

Англия азамат соғысының қоршауы (1644)

1644 жылғы Йорк қоршауы – Бірінші Англия азамат соғысы кезінде Шотландия келісімшіл әскері мен Солтүстік және Шығыс Ассоциацияларының парламенттік әскерлері, сондай-ақ Ньюкасл маркизі басқаратын роялистер арасындағы Йорк үшін ұзаққа созылған күрес болды. Ол 22 сәуірден 1 шілдеге дейін жалғасты, содан кейін қала Рейн князі Руперт тарапынан құтқарылды. Руперт пен Ньюкасл келесі күні шешуші Марстон-Мур шайқасында жеңіліске ұшырады, ал қоршау 16 шілдеде қала жеңіл шарттармен тапсырылғанша қайта басталды.

Азамат соғысының алғашқы жылдары

17 ғасырда Йорк көбінесе "солтүстік астанасы" деп, кейде "Англияның екінші қаласы" деп аталды (дегенмен Бристольдің халқы одан көп болған). Йорк архиепискобының резиденциясы және аймақтың көптеген сауда орталығы ретінде үлкен мәртебеге ие болды. 1642 жылы азамат соғысы басталғанда, Йоркширдегі роялистер қалада қысқа мерзімге қоршауға түсті, бірақ кейін солтүстік графтықтарынан келген әскермен Ньюкасл графы (кейін маркиз атанды) оларға көмекке келді. Келесі жылы Ньюкасл лорд Фэрфакс және оның ұлы сэр Томас Фэрфакс басқарған парламенттік солтүстік армиясын Адволтон-Мур шайқасында жеңіп, қалғандарын Халл қаласына қуды. Роялистер Халлді қоршауға алды, бірақ Парламенттің теңіз арқылы қалаға жабдықтап беруіне кедері келтіре алмады. Губернатор сэр Джон Хотемді сатып алуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Ньюкасл сондай-ақ Линкольнширге жасақтар жіберді, бірақ олар Оливер Кромвель мен сэр Томас Фэрфакс басқарған парламенттік кавалериясымен Гейнсборо және Винсби шайқастарында жеңіліске ұшырады.

1644 жылғы жорық

1643 жылдың соңында парламент Шотландиямен «Соғымды одақ және келісім» шартына қол қойды. 1644 жылдың 19 қаңтарында Левен графының басқаруымен шотланд әскері Нортумберлендке басып кірді. Ньюкасл өзінің әскерінің көп бөлігін солтүстікке, осы жаңа қауіпке қарсы күресу үшін жіберді, ал Джон Беласиз 1500 атты және 1800 жаяу әскермен Йорк губернаторы қызметін атқаратын болды. 1643 жылдың күзінен бері сэр Томас Фэрфакстың кавалериясы Чеширге көшіп, онда Нантвич шайқасына қатысты. Енді олар Пеннин таулары арқылы Йоркширге қайта орала бастады. Оларды Халлдегі лорд Фэрфакстың әскерімен қосылуына жол бермеу үшін Беласиз олардың арасында орналасқан Селби қаласын басып алды. 11 сәуірде Томас Фэрфакс және сэр Джон Мелдрум басқаратын парламенттік жаяу әскер Селбиге шабуыл жасап, Беласизді және оның әскерінің көп бөлігін тұтқынға алды. Бұл жаңалықты естіген Ньюкасл маркизі Йорк қаласына қауіп төнгенін түсінді және дереу кері шегініп, 19 сәуірде қалаға кірді. Шотланд әскері оның ізінен еріп, Фэрфакстармен бірікті. Олар қалаға жақындап, 22 сәуірде оның алдында тоқтады.

Қоршау Сәуірден маусымға дейін

Ньюкасл өзінің ат әскерінің көп бөлігін қаладан шығарып, басқа роялистік әскерлерге қосылуға жіберді. Қатаң қудалауға ұшырағанына қарамастан, олар қашып құтылды. Ньюкаслдың ат генерал-лейтенанты лорд Горингтің басшылығымен олар оңтүстікке қарай Дербиширге, содан кейін Пеннин тауларын кесіп Ланкаширге өтті. 800 атты және 5000 жаяу әскерден тұратын гарнизон Ньюкасл мен оның жаяу әскері генерал-лейтенанты лорд Эйтиннің басшылығымен Йорк қаласында қалды. Йорк Оуз және кішірек Фосс өзендерінің қосылған жерінде орналасқан, және сол кезде ол Селби мен Боробридж арасындағы Оуз өзенінің үстіндегі жалғыз көпірлерге ие болды, бұл оны қоршауды қиындатты. Шотландтар қаланың батыс жағын, Фэрфакстар шығыс жағын басып алды. Нормандтар басып алғаннан кейін көп ұзамай Фосс өзені Оуз өзеніне құятын жерге жақын бөгеттелді, нәтижесінде өзен артында қаланың солтүстік-шығыс жағынан қорғайтын үлкен көл пайда болды. Алайда, 17 ғасырға қарай көлдің түбі толып, жаяу өту мүмкіншілігі туды. Парламентарийлер Йорктан бірнеше шақырым оңтүстікке қарай Акастер Малбисте Оуз өзенінен қайық көпірін салып, екі армия арасында байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Оуз және Фосс өзендері арасындағы солтүстік жақ ашық қалды, тек кездейсоқ күзетулер болды, гарнизон хабаршыларды оңай жіберіп-алыстырып, тіпті осы күзетілмеген жақтан азық-түлік ала алды. Осы кезеңдегі іс-қимылдың көп бөлігін гарнизон жасады, олар жақын маңдағы Акомб ауылында (сол замандағы жазбаларда Акхам деп жазылған) бірнеше үйді өртеп, қоршаушыларға паналау мүмкіндігін жойды және басқа да шабуылдар жасады. Қоршаушылардың осы кезеңдегі басты мәселесі – Халлмен байланыс жолдарын сақтау болды, олар арқылы жабдықтар, әсіресе оқ-дәрілер жеткізілді.

Қоршау маусым

Осы уақытқа дейін Манчестер графының қол астындағы Шығыс қауымдастығының парламенттік әскері соғыста аз ғана шабуылдық рөл атқарды. 6 мамырда олар Линкольнді шабуылдап, аймақтағы соңғы роялистер гарнизонын жойды, бұл оларға одан әрі әрекет етуге мүмкіндік берді. 3 маусымда Йорк қамалын қоршауға алғандарға қосылып, Оуз және Фосс өзендері арасындағы солтүстік бөлікті басып алды. Оузе өзені арқылы Попплтон қаласында тағы бір қайық көпірі салынды, бұл оларға басқа әскерлермен байланыс орнатуға көмектесті. Солтүстік бөлік қауіпсіз болғаннан кейін, парламенттік атты әскердің көп бөлігі қала маңындағы аймақты тазалауға жұмсалды. Жақын жердегі бірнеше шағын роялистер гарнизондары, мысалы Крейк қамалы, жаулап алынды. Қамауға алынушылар белсенді шабуылға кірісті. Қаланың ішкі қорғаныс жүйесі ортағасырлық қала қабырғаларынан тұрды. Сонымен қатар, қабырғалардан алшақта орналасқан бірнеше "сконц" (кішкентай, жеке далалық бекіністер, әрқайсысында шамамен бір взвод жаяу әскер және екі-үш зеңбірек болған) сыртқы сақинасы да болды. 6 маусымда шотландтар батыс бөлігіндегі екеуін шабуылдады, бірақ Миклегейт есігінен жарты миль қашықтықтағы Тау бекінісін жаулап ала алмады, себебі есіктен қосымша күштер шығып, бекіністі қорғады. (Бұл бекініс көптен бері жойылған және орнына қонақүйлер мен кеңселер салынған, бірақ Таудағы бекініс өте кең көріс бұрышын қамтамасыз еткен). Содан кейін роялистер қалған сыртқы бекіністерді тастап кетті. Қамауға алынушылар гарнизонға капитуляциялау туралы ресми талап қойды. Ньюкасл келісім шарты бойынша келіссөздер бастады, бірақ ол, әдетте, уақытты сатып алуға тырысқан. 8-15 маусым аралығында өткен келіссөздер кезінде екі тарап та адалдық танытпаған көрінеді. 10 маусымда роялистердің атты әскері қаладан шығып кетуге немесе қашуға тырысты, бірақ Йоркке кері қайтарылды. Осы уақытта қамауға алынушылар бекіністер салып, миналар қазып жатты. Англия Парламентінің Екі Корольдық Комиссиясы сер Генри Вэйн кішіні (Комиссия құжаттарында "Екі Корольдық Армия" деп аталған) Йорк алдындағы одақтас әскерлерге комиссар ретінде жіберді. Вэйн Йорктегі генералдарға Рейн князі Руперттің басқаруындағы роялистерге қарсы күш жөнелту туралы нұсқаулар жеткізді, олар Ланкаширдегі парламенттік графтық жерді басып алумен қауіптендірді. Левен және оның қолбасшылары бұған қарсылық көрсетті, ал 9 маусымда Вэйн келген кезде, Йоркты жаулап алуға деген ниеттерін сақтап қалды, күштерін жартылай жұмсаудың қажеті жоқ деп есептеді. Вэйн (сонымен қатар одақтас басшылардың Карл патшаны тақтан түсіру керек пе, жоқ па деген пікірлерін білуге тапсырылған) ақырында генералдардың стратегиясымен келісті.

Шабуылға ұмтылу

Таудағы шұңқыр әлі де роялистердің қолында болғандықтан, қоршау салғандар шабуылдарын басқа екі бағытқа шоғырландырды. Уолмгейт Барға шабуыл үшін олар жақын маңдағы Ламел төбесіне артиллериялық батареяны орналастырып, сонымен қатар Уолмгейт Бар барбиканының астына мина қазыды. Оқтар барда бүгінге дейін көрінетін іздер қалдырды, Сент-Лоуренс шіркеуін, ескі госпиталь шіркеуін (қайта салынбаған) және аймақтағы көптеген тұрғын үйлерді қиратты. Бір дезертир роялистерді мина туралы ескертті, олар қарсы мина арқылы оны сәтті суға батырып жіберді. Осы уақытта Сент-Мэри мұнарасында (Бутхэм Бардың сыртында, бұрынғы Сент-Мэри аббаттығының қабырғасының солтүстік-батыс бұрышында) Манчестердің әскерлері тағы бір мина қазыды. 16 маусымда мина жарылып, мұнараны қиратты. Бір полк бұзылған жерге шабуыл жасады, бірақ күшейте түсуге мүмкіндік болмады. Роялистердің бір бөлігі аббаттықтың есігінен өзен жағалауына шығып, шабуылшыларды қоршап алып, бұзылған жерді қайтарып алды. Парламент тарапынан 300 адам қаза тапты. Манчестердің генерал-майоры Лоренс Кроуфорд сәтсіздікке әкелген асығыс әрекеттері үшін кінәландырылды. Бұзылған жер шабуылшылар мен гарнизон арасындағы дау-жанжал ошағы болды (Манчестер графы жазғандай, "Біз енді оларға тым жақынбыз, сондықтан бір-бірімізге жақсы көрші болмаймыз"), бірақ парламентарийлер шабуылды қайта жаңартпады.

Көңіл көтеру

Сол кезде екі әскер жақындап келді. Руперт Ланкаширде үлкен роялист әскерін жинап, Йорк қаласын құтқаруға дайындалды. Мелдрум мен Денбиг графы басқарудағы Мидленд аймағынан қоршауға алғандарға күшейтеру келсе де, олар Рупертті тоқтатуға үлкермейтін еді. 28 маусымда қоршауға алғандар Руперттің Скиптон қаласында соңғы жиын өткізіп, "жарақтарын түзетіп" жатқанын білді. 30 маусымда олар уақытша қоршаудан бас тартып, Марстон Мурға оған қарсы тұру үшін аттанды. Алғашқыда гарнизон қоршауға алғандардың кетіп қалғанын білмеді, бірақ күзетшілер кейіннен олардың шотланд және парламенттік қарсыластары әдеттегідей шақыруларға жауап бермей, сөкпестен үнсіз қалғанын хабарлады. Қаладан барлаушылар жіберілді, олар қоршауға алғандардың кетіп қалғанын анықтады. (Бұл барлаушылар мен Фулфордтағы парламенттік артық күштер арасында қысқаша шайқас болды). Қала тұрғындары қоршаудың алынғанын білгеннен кейін, Ньюкаслдың әскері қорғаныстан шығып, тасталған қоршау шебінен және лагерьлерден көптеген олжаны жинады, оның ішінде зеңбіректер, оқ-дәрілер және 4000 жұп аяқ киім болды. Осы уақытта Руперт шотландтар мен парламенттік әскерлерді табысты айналып өтіп, солтүстіктен қаламен байланыс орнатты. Руперт корольдің бұйрығы бойынша, Англияның оңтүстігіне қайтқанға дейін шотландтар мен парламентарийлерді шайқаста жеңуге тиіс екенін мәлімдеді және Ньюкаслға әскерін дереу шайқасқа дайындауды талап етті. Бірақ бұл мүмкін болмады, өйткені Ньюкаслдың әскерлері біраз уақыттан бері жалақы алмағандықтан, көтеріліс жасап, жалақы немесе босату талап етіп отырды. Кейбіреулері әлі де олжа іздеп жүрді, ал кейбіреулері мас еді. Ақырында, Руперт пен Ньюкасл оларға шақыру жасағаннан кейін, 3000 әскер (100 "еріктілердің" атты жасағымен бірге) қайтадан қатарға тұрып, 2 шілде күні таңертең қаладан аттанды. 1000 әскер (Белязиз, сэр Томас Глемхэм және қызыл үйдің сэр Генри Слингсби полктері) қаланы қорғау үшін қалды. Сол күні кешке роялист әскері Марстон Мур шайқасында жеңілді, ал қашқандар мен артта қалғандар Йоркке қарай бет бұрды. Сэр Генри Слингсби кейіннен өзінің "Естеліктерінде" былай деп жазды: "Біз Йоркке кеш келдік, бұл үлкен шатасуға себеп болды: барда қала тұрғындарынан басқа ешкімге кіруге рұқсат берілмеді, сондықтан бүкіл көше жараланған және мүгедек адамдармен толып, олардың арасында қайғылы айқай көтерілді".

Қоршаудың аяқталуы

Роялистердің солтүстікте әлі де басқа әскерлері мен гарнизондары болғандықтан, оларды роялистік әскерлерді қайта құру үшін қолдануға болар еді, бірақ Руперт Англияның оңтүстігіндегі корольдің негізгі "Оксфорд армиясымен" бірге болуын қажет деп ойлады. Сондықтан 4 шілдеде ол қаланың шығысындағы Монк-Бар арқылы жиналған әскерлерін (5,000 атты және бірнеше жүз жаяу әскер) алып шықты. Ньюкасл жағдайдың үмітсіз екенін түсінді және Скарбородан аға офицерлерімен бірге континентке жер аударып кетті. Сэр Томас Глемхэм қаланың губернаторы болып қалды. Шотланд және парламенттік әскерлер (қазір Мелдрум мен Денбиг күштерімен нығайтылған) 5 шілдеде қоршауды қайта бастады. Глемхемде бар болғаны 1,000 әскер болды (Руперт 1 шілдеде роялистердің иеленген бірнеше пушкаларын қалдырған болса да), енді көмекке үміт болмады. Глемхем тек қана құрметті түрде тапсыру шарттарын келісе алатын еді. 16 шілдеде оның әскері қару-жарақтары мен туларымен қаладан шығып, Ричмонд және Карлайлға бет алды. Көптеген әскерлер бірнеше күн ішінде дезертирлік жасады. Лорд Фэрфакс Парламент шешімімен Йорк қаласының губернаторы болып тағайындалды. Ол жеңіске жеткен шотланд және парламенттік әскерлеріндегі діни фанатиктерге көптеген шіркеулерді (соның ішінде Йорк соборының) қиратуға рұқсат бермегені үшін қала халқының алғысын алды.