Кіріспе

Исламдағы құлдыққа қатысты көзқарастар – ислами ойдың күрделі және көп қырлы жиынтығын құрайды. Тарих барысында әртүрлі ислами топтар мен ойшылдар осы мәселе бойынша өте әртүрлі пікірлер білдірген. Исламға дейінгі Арабия және оған жақын жерлерде құлдық – өмірдің маңызды бір бөлігі болған. Ерте ислами дін ұстанымдары ислам қоғамының еркін мүшелеріне, соның ішінде мұсылман емес адамдарға құлдыққа салуға тыйым салған және адам құлдығының жағдайын реттеуге, жақсартуға ұмтылған. Ислам заңы бойынша, құлдар деп тек ислами билік шегінен тыс жерлерде тұтқындалған немесе сатып алынған мұсылман емес адамдарды, сондай-ақ, бұрыннан құлдықта болғандардың ұлдары мен қыздарын ғана есептеген. Исламдағы құлдар көбінесе қызмет саласында жұмыс істеген, оларға кәнизактар, аспаздар, жүкті көтерушілер кірген. Кейбіреулері әскери дайындықтан өтіп, ислам дінін қабылдағаннан кейін сарбаз ретінде босатылған. Мысалы, мамлюктер өздерінің мұсылман билеушілерін, Әйюбилерді құлатып, билікті өз қолдарына алған. Кей жағдайларда құлдарға қатысты қаталдық Занж көтерілісі сияқты ірі көтерілістерге әкелген. Бернард Льюис пікірінше, кейінгі уақыттарда үй құлдары тұтқындалғаннан бастап соңғы мекеніне жеткенге дейін қорқынышты жағдайларға ұшырағанымен, отбасыға орналасқаннан кейін және үйдің мүшесі ретінде қабылданғаннан кейін олармен жақсы қарым-қатынас жасалған сияқты. Мұсылман құл саудасы Батыс Азия, Шығыс Еуропа және Сахара төңірегіндегі Африкада ең белсенді болған. Мұсылман саудагерлері Үнді мұхитының жағалауына, Таяу Шығысқа және Солтүстік Африкаға шамамен 17 миллион құлды әкелген. 19 ғасырда құлдыққа қарсы қозғалыс күшейді. 1846 жылы Тунис – құлдықты тыйым салған алғашқы мұсылман мемлекеті болды. 19 және 20 ғасырлардың басында барлық ірі мұсылман елдері, тәуелсіз болсын немесе отаршылдыққа бағынған болсын, құл саудасына және/немесе құлдыққа тыйым салды. Голландиялық Шығыс Индия 1860 жылы, ал Британдық Индия 1862 жылы құлдықты жойды. Осман империясы 1857 жылы Африка құл саудасына, 1908 жылы черкес құл саудасына тыйым салса, Мысыр 1895 жылы, Ауғанстан 1921 жылы, Парсы 1929 жылы құлдықты жойды. Арабия түбегіндегі және Африкадағы кейбір мұсылман елдерінде құлдық 20 ғасырдың екінші жартысында жойылды: Сауд Арабиясы мен Йеменде – 1962 жылы, Оманда – 1970 жылы, Мавританияда – 1981 жылы. Дегенмен, құлдыққа қатысты деректер соңғы жылдары Африкадағы мұсылман көпшілігі тұратын елдерде, соның ішінде Чад, Мавритания, Нигер, Мали және Суданда тіркелді, бірақ ол заңсыз. Исламды алғаш қабылдағандардың көпшілігі кедейлер мен бұрынғы құлдар болған. Бір көрнекті мысал – Билал ибн Рабах әл-Хабаши.

Исламға дейінгі Арабиядағы құлдық

Құлдық исламға дейінгі Арабияда, сондай-ақ көне және ерте ортағасырлық әлемнің басқа да бөліктерінде кеңінен таралған. Аз саны – шетелдік тегі бар ақ құлдар, олар араб керуеншілерімен (немесе бедуиндердің тұтқындауынан) библиялық дәуірлерге дейін әкелінген болуы мүмкін. Жергілікті араб құлдары да болған, олардың жарқын мысалы – Зейд ибн Харита, кейіннен Мұхаммедтің асырап алған ұлы болды. Алайда, араб құлдары көбінесе тұтқын ретінде алынып, көшпелі тайпалар арасында құны төленген. Балаларды тастап кету салдарынан (нәресте өлтіруге де қараңыз) және кішкентай балаларды ұрлау немесе кейде сату арқылы құлдардың саны артты. Бруншвигтің айтуынша, қарыз үшін құлдыққа салу немесе отбасылар балаларын сату туралы нақты дәлелдер жоқ; мұндай оқиғалар туралы кейінгі және сирек мәліметтер оларды ерекше жағдай ретінде көрсетеді. Исламның алғашқы жылдарындағы тарихи жазбаларда «мұсылман емес қожайындарының құлдары қатыгез жазаға ұшыраған. Сумайя бинт Хаят – Исламның алғашқы шейіті ретінде танымал, ол өз дінінен бас тартудан бас тартқандықтан Әбу Жахлдың найзасымен өлтірілген. Әбу Бәкір, оның қожайыны Умайя ибн Халаф, оны дінін өзгертуге мәжбүрлеу үшін кеудесіне ауыр тас қойғанда Билалды босатып алған». Ислам сонымен қатар исламға дейінгі тарихта кең таралған әйел құлдарды жыныстық қызметке пайдалануға тыйым салады. Брокопп Құранның сол кезде құлдыққа қатысты прогрессивті заңнама болғанын айтады, себебі ол дұрыс қарауға шақырады. Басқалар исламның құлдыққа қатысты тарихы әртүрлі болғанын, Арабияда прогрессивті болғанын, бірақ мұсылман әскерлері Африка, Еуропа және Азиядағы халықтарға шабуыл жасағанда құлдық көбейіп, зұлымдық күшейгенін айтады. Мюррей Құранның құлдық институтын және оның бұзылуларын қасиетті деп санағанын, бірақ оның еңбегі құлдың мәртебесін тоқтатпағанын және құл исламға өткен жағдайда босатуға мүмкіндік бергенін атап өтеді.

Құран

Құранда құлдықты реттеуге және оның жағымсыз әсерін азайтуға бағытталған бірқатар аяттар бар. Ол құлдарды азат етуге шақырады. Көптеген мұсылмандар Құранды құлдықты біртіндеп жою жолы ретінде түсіндіреді, сондай-ақ күнәларды кешіру үшін құлдарды азат етуді қарастырады. Құран құлдардың өз бостандығын бөліп-бөліп сатып алуға мүмкіндік беретін азат ету шартын белгілейді. Исламның бес тірегінің бірі – зекеттің мақсатының бірі – құлдарды азат етуге жұмсау болып табылады. Құран құлдарға мейірімділікпен қарауды бұйырады. Құран құлдарды еркін адамдармен моральдық және рухани жағынан тең деп мойындайды. Алла (Тағала) соңғы өмірде мәңгілік өмірді уәде етеді, сонымен қатар қожайын мен құлға қатысты бірдей сөз қолданады. Дегенмен, Құран құлдықты толығымен жоймайды. Бұл себептің бірі – құлдық VII ғасырдағы әлеуметтік-экономикалық жүйенің маңызды бөлігі болғандықтан, оны бірден жою іс жүзінде қиын болған. «’Абд» (құл) сөзі сирек қолданылады, оның орнына көбінесе «ма малакат айманукум» («оң қолыңыздың иелігіндегілер») сияқты тікелей айтылмаған сөздер қолданылады. Алайда, осы терминнің мағынасы мен аудармасы туралы пікірталас бар. Ғұлам Ахмет Первез бұл термин Құранда өткен шақта қолданылғанын, яғни Исламның басында құл болған адамдарды ғана білдіретінін айтады. Бұл шақтың өзгеруі маңызды, себебі ол Первезге Құранның бұйрықтарымен құлдық үйлеспейтінін және Құран заңы бойынша заңсыз екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді. Құрандағы және көршілес мәдениеттердегі құлдық институтының арасында көптеген ортақ белгілер бар. Алайда, Құрандық институттың өзгеше жаңа ерекшеліктері де бар. Брокопптың айтуынша, құлдарды азат ету үшін садақаны пайдалану идеясы Құранға тән, егер аяттардың дәстүрлі түсіндірілуі дұрыс болса. Сол сияқты, құлдарды белгілі бір күнәлардың құнын өтеу үшін азат ету практикасы да Құранмен енгізілген сияқты (бірақ Шығу кітабы 21:26-ны салыстырыңыз). Мюррей Гордон бұл тыйымның «маңыздылығы жоқ емес» екенін атап көрсетеді. Брокопп былай деп жазады: «Басқа мәдениеттерде қожайынның құлына зиян келтіру құқығы шектеледі, бірақ қожайындарды құлдарына мейірімділікпен қарауға шақыратындары аз, ал құлдарды қоғамның қорғауға мұқтаж әлсіз мүшелерімен бірге қарастыру Құраннан тыс мәдениеттерде кездеспейді. Құранның ерекшелігі – құлдың қоғамдағы орнына және қоғамның құлға деген жауапкершілігіне баса назар аударуында, бұл сол замандағы құлдыққа қатысты ең прогрессивті заңнама болуы мүмкін». Қысқаша айтқанда, бұл «оң қолыңыздың иелігіндегілер» дегенді білдіреді. Бұл термин Құранның 15 аятында кездеседі, демек, бұл термин Құранның жаңашылдығы болып табылады. Бұл терминді құрметтеу белгісі ретінде қарастыруға болады, себебі араб және ислам мәдениетінде «оң қолмен» ұсталу – құрметке ие болуды білдіреді, бұл Құранда жұмаққа кіретіндерді «оң қолдың серіктері» деп атаған аяттарында көрінеді. Ғұлам Ахмет Первез және Әмір Әли «ма малакат айманукум» сөздерін өткен шақта дұрыс оқу керек екенін, яғни ол Құран түсірілген кезде құлдықта болған адамдарға ғана қатысты екенін айтқан.

Пайғамбардың салт-дәстүрлері

Мұхаммедке қатысты хадистер жинағы, құлдық туралы Құранның жалпы ұстанымдарымен үндеседі және құлдарға мейірімділікпен қарауға шақыратын көптеген хабарларды қамтиды. Кейбір қазіргі заманғы мұсылман авторлары бұл туралы Мұхаммедтің құлдықты біртіндеп жоюды көздегендігінің белгісі деп түсіндірсе, Мюррей Гордон Мұхаммедтің құлдыққа қатысты ұстанымын революциялық емес, реформаторлық деп сипаттайды. Ол құлдықты жоюды көздемеген, бірақ оның жағдайын жақсартуға тырысқан. Ол өзінің ізбасарларына құлдарға адал болуды және күнәларын жуу үшін оларды босатуды ұсынған. Сахих (сенімді) хадистерге сәйкес, Мұхаммед құлдарды сыйға берудің, оларды босатудан артық екенін айтқан. Гордон Мұхаммед құлдықтың Исламдағы заңдылығын оған моральдық беделін беру арқылы бекіткенін мәлімдейді. Оның құлдыққа деген көзқарасының себептері сол кездегі яһуди және христиан діндерінің дәстүрлерімен қатар, тұрмыстық қажеттіліктермен де байланысты болуы мүмкін. Мұхаммедтің ең танымал құлдары: Сафийя бинт Хуаййи, оны босатып үйленген; Мария әл-Кибтия, Сасанид шенеунігі Мұхаммедке сыйлаған, одан Ибрахим ұлы дүниеге келген және босатылған. Марияның қарындасы Сирин, оны босатып, ақын Хасан ибн Табитқа үйлендірген, сондай-ақ Зейд ибн Харита, оны босатып, ұлы ретінде қабылдаған.

Құлдардың қайнар көзі

Дәстүрлі ислам құқығы барлық адам еркін деп есептеді, негізгі қағида – еркіндік, және құлдық – ерекше жағдай саналды. Мұсылман билігінде тұратын мұсылман емес адамдар, диммилер, құл бола алмайтын. Заңмен рұқсат етілген құлдық екі жағдаймен шектелді: соғыста тұтқынға түсіру (тұтқын мұсылман болмауы керек) немесе құлдықта туу. Ислам құқығы исламнан бұрынғы Арабиядағы құлдардың түрлерін мойындамады, оның ішінде өздері немесе басқалар құлдыққа сатқан, не құлдыққа берген, сондай-ақ қарыздары үшін құлдыққа түскендерді. Құл сатып алуға және құлдарды сыйлық ретінде алуға рұқсат болды. Көптеген ғалымдар құл сатып алуды құлдың бастапқыда "заңмен құл болып жаратылуы" шартына байланыстырды.

Құқықтық мәртебе

Ислам заңдары бойынша, құлдар діни лауазымдардан және басқаларға билік етуге қатысты кез келген қызметтен шеттестірілді. Азат етілген құлдар ислам үкіметінің кез келген лауазымын атқаруға құқылы. Тарихта осыған қатысты мысалдар ретінде Мысырды шамамен 260 жыл бойы басқарған мамлюктер мен әскери және әкімшілік лауазымдарды атқарған евнухтарды келтіруге болады. Иелерінің рұқсатымен олар неке қиюға құқылы. Ислам өркениетінің қазіргі заманғы ғалымы Аннемари Шиммель, исламдағы құлдардың мәртебесін тек соғыс тұтқыны болу арқылы алуға болатынын (бұл жақын арада қасиетті соғыста тұтқындалған кәпірлермен ғана шектелді) және Исламның құлдық шарттарын регламенттеуші реформалары жаңа құлдардың ағынын айтарлықтай қысқартты деп мәлімдейді. Исламның алғашқы кезеңдерінде, жылдам жаулау мен кеңеюдің нәтижесінде көптеген жаңа құлдар әкелінді. Бірақ шекаралар біртіндеп тұрақталған сайын, бұл ағын азайып, мардымсыз деңгейге жетті. Мұсылмандар мен христиандар арасындағы кейінгі соғыстардағы тұтқындар көбінесе құн төленіп немесе айырбасталып босатылды. Льюис айтуынша, бұл азаю құлдарды іздеген арабтардың Құрандағы шектеулерден қашу үшін басқа елдерге жүгінуіне, яғни мұсылман емес елдерден, әсіресе Африкадан құлдар импортын арттыруға себеп болды. Бұл құлдардың арасында өлім-жұлым көп болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, бос туған мұсылмандарды құл ету мүмкін емес еді, ал мұсылман емес адамды құл етудің жалғыз жолы – қасиетті соғыста тұтқынға алу болатын. (Исламның алғашқы кезеңдерінде мұсылман, христиан және яһудилерді құл етуге болмады. Құлдық мұсылман емес адамдарды исламға өткізу құралы ретінде де қарастырылды: қожайындардың міндеттерінің бірі – діни білім беру. Исламға кіру және қожайынның қоғамына сіңіп кету автоматты түрде азаттыққа әкелмейтін, бірақ әдетте жақсы қарым-қатынасқа кепілдік беретін және азаттық берудің алғышарты саналатын еді. Сүннилердің көпшілігі «Китап халқының» барлығын азат етуге келісім берді. Кейбір заңгерлер, әсіресе шииттер арасында, тек мұсылман құлдарын ғана азат ету керек деп есептеді. Іс жүзінде Африкадағы ислам дінін таратушылар, құлдар санын азайтуға әсер ететін себептерге байланысты, дінге шақыруға сақтықпен қарады.)