Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орыс физигі және математигі (1846–1915)
Russian physicist and mathematician (1846–1915)
Николай Алексеевич У́мов (Никола́й Алексе́евич У́мов; 23 қаңтар 1846 – 15 қаңтар 1915) – Умов-Пойнтинг векторы және Умов эффектісін ашқандығымен танымал орыс физигі және математигі.
Nikolay Alekseevich Umov (Никола́й Алексе́евич У́мов; January 23, 1846 – January 15, 1915) was a Russian physicist and mathematician known for discovering the concept of Umov Poynting vector and Umov effect.
Өмірбаян
Умов 1846 жылы Симбирскте (қазіргі Ульяновск) әскери дәрігердің отбасында дүниеге келді. 1867 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің физика-математика факультетін бітіріп, 1875 жылы физика профессоры атанды. Ол Габриэль Ламе, Клебш және Клаузиус еңбектерін оқып теориялық физиканы зерттеді, бұл оның физикадағы кейінгі ойларының түпнұсқалығына зор әсер етті. 1896 жылы Александр Столетов қайтыс болғаннан кейін Умов Мәскеу мемлекеттік университетінің (ММУ) физика кафедрасын басқарды. Петр Лебедевпен бірге Умов МГУ-да Физика институтын құруға белсенді қатысты. Ол бірнеше білім беру қоғамдарын ұйымдастырды. 17 жыл бойы Мәскеу табиғат зерттеушілер қоғамының президенті болды. Ол салыстырмалылық теориясының маңыздылығын мойындаған алғашқы орыс ғалымдарының қатарында болды. 1911 жылы жетекші профессорлар тобымен бірге үкіметтің реакциялық әрекеттеріне наразылық білдіріп, Мәскеу университетінен кетіп қалды. Умов 1915 жылы Мәскеуде қайтыс болды.
Umov was born in 1846 in Simbirsk (present day Ulyanovsk) in the family of a military doctor. He graduated from the Physics and Mathematics department of Moscow State University in 1867 and became a Professor of Physics in 1875. He studied theoretical physics by reading works of Gabriel Lamé, Clebsch and Clausius, that made a significant impact on the originality of his later ideas in physics. Umov became the head of the Physics department of Moscow State University (MSU) after Aleksandr Stoletov died in 1896. Together with Pyotr Lebedev, Umov actively participated in founding the Physical Institute at the MSU. He organized several educational societies. He was the president of the Moscow Society of Nature Explorers for 17 years. He was among the first Russian scientists who acknowledged the importance of the theory of relativity. In 1911, along with a group of leading professors, he left Moscow University in protest of reactionary actions of the government. Umov died in 1915 in Moscow.
Физикаға қосқан үлесі
Умов физикаға энергия қозғалысының жылдамдығы мен бағыты сияқты негізгі ұғымдарды алғаш рет енгізді, бұл ұғымдар қазір Умов-Пойнтинг векторы және кеңістіктің берілген нүктесіндегі энергия тығыздығымен байланысты. 1873-1874 жылдары Одессада жұмыс істеген кезінде Умов энергия қозғалысының маңызды идеяларын қамтитын алғашқы еңбектерін жариялады. Осы кезеңдегі алғашқы жұмыстарында Умов потенциалдық энергияны кейбір орталардың "біз үшін көрінбейтін" кинетикалық энергиясы деп қарастырды. Осы гипотезадан ол мынадай қорытынды жасады: энергия қай жерде екенін анықтау әрқашан мүмкін. Сондықтан энергияның қозғалысы туралы сұрақ туындайды. Келесі еңбектерінде Умов өзін потенциалдық энергияның табиғаты туралы бұл гипотезамен шектемеді, тек энергия сақталу принципімен басшылыққа алды. Тығыздық және энергия қозғалысы туралы ұғымды қалыптастырғаннан кейін, ол серпімді ортада және сұйықтықта энергия қозғалысы үшін дифференциалдық теңдеулер құрды. Математикалық ғылымдар энциклопедиясында былай делінеді:
Umov was the first who introduced in physics such basic concepts as speed and direction of movement of energy, which are now associated with Umov Poynting vector, and density of energy in a given point of space. During his work in Odessa from 1873 to 1874, Umov published first papers containing the major ideas of energy movement. In his first works of this period, Umov considered potential energy as kinetic energy of some environments "imperceptible for us". From this hypothesis, he made a conclusion: it is always possible to specify a place where the energy is in. Therefore, it is natural to raise the question about movement of energy. In his following works, Umov did not bind himself to this hypothesis about the nature of potential energy, but was guided by the principle of energy conservation only. After formulating the concept of density and movement of energy, he wrote differential equations for energy movement in the elastic media and in the fluid. The authoritative Encyklopädie der mathematischen Wissenschaften states:
Ол 1873 жылы E = kmc2 формуласын, 0,5 ≤ k ≤ 1 шартымен, масса мен энергияның байланысын көрсеткен алғашқы ғалым болды. 1875 жылы Умов кез келген түріндегі өткізгіш беттерде электр тогының таралуының жалпы мәселесін шешті. 1888-1891 жылдары ол су ерітінділеріндегі диффузияны, мөлдір емес ортадағы жарықтың поляризациясын тәжірибелік түрде зерттеді және жарықтың хроматикалық деполяризациясының әсерін ашты. 1900 жылы ол Жердің магнит өрісіне қатысты көптеген Гаусс формулаларын жан-жақты талдады, бұл Жердің магнит өрісінің ғасырлық өзгерістерін анықтауға мүмкіндік берді.
He was the first scientist to indicate interrelation between mass and energy proposing the formula E = kmc2 with 0,5 ≤ k ≤ 1 as early as in 1873. In 1875, Umov solved a general problem of distribution of electric currents in conducting surfaces of any kind. Between 1888 and 1891, he investigated experimentally the diffusion in water solutions, the polarization of light in opaque media, and discovered the effect of chromatic depolarization of light. In 1900, he conducted a thorough analysis of many Gauss formulae regarding terrestrial magnetism, which allowed the definition of secular changes of the Earth's magnetic field.