Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджидегі қытай диаспорасы – қазіргі Фиджи құрайтын көпұлтты қоғамдағы шағын, бірақ ықпалды қауым. 2000 жылдардың басында олардың саны шамамен 6000-ға жуық, яғни Фиджи халқының бір пайызынан аспайтын жартысынан сәл артық деп есептелді. Соңғы бағалау бойынша, Фиджиде 7500 адам тұрады, бұл Фиджидегі қытайлардың шоғырлануын шамамен бір пайызға жеткізеді. Фиджидегі қытайлардың 80 пайызы кантон тілінде, ал 16 пайызы шанхай тілінде сөйлейді. Фиджидегі қытайлар жергілікті фиджи тілінде де сөйлейді. Сондай-ақ, қытайлықтар мен жергілікті фиджиліктер арасындағы некелерден тараған, қытай тегі бар фиджиліктердің де саны көп. Сайлау мақсатында қытайлар бұрын жалпы сайлаушылар тізіміне енгізілетін, Фиджи азаматтарының жергілікті, үнді немесе ротумандық емес тегін көрсететін универсалды санаты ретінде есептелді, оларға 71 мүшеден тұратын Өкілдер палатасында үш орын берілді. Алайда, 2013 жылғы Конституция парламенттегі этникалық өкілдікті жойғаннан кейін бұл жіктеу қажетсіз болып қалды.
The Chinese diaspora in Fiji is a small but influential community in the multiracial society that makes up modern day Fiji. In the early 2000s their numbers were estimated at around 6,000, or a little over half of one percent of Fiji's population. The most recent estimation puts the population at 7,500 making the concentration of Chinese in Fiji at around one percent. Around 80% of Chinese in Fiji speak Cantonese and around 16% speak Shanghainese as their native language. Chinese in Fiji also speak the local Fijian language. There are also a considerable number of Fijians who are of partial Chinese extraction, being descended from marriages between Chinese and indigenous Fijians. For electoral purposes, Chinese people used to be counted as General Electors, an omnibus category for Fijian citizens not of indigenous, Indian, or Rotuman descent, who were allocated three seats in the 71 member House of Representatives. This classification became redundant with the 2013 Constitution, which abolished ethnic representation in Parliament.
Тарих
Фиджидегі қытай халқының тарихы 1855 жылы Мой Ба Линг, сондай-ақ Хоунг Ли деп танылатын, Австралиядан желкенді қайықпен Фиджиге келіп, Левукада қоныстанғаннан басталады. Кейін ол Қытайға оралды, бірақ одан кейін туыстарын және басқаларды алтын іздеумен байланысты Фиджиге қоныстандыру үшін қайта келді. Соңынан сандал ағашы және теңіз қияғы (beche de mer) іздеп келгендер де болды. Фиджидегі қытай қауымдастығының президенті Диксон Ситоның 2000-шы жылдар басындағы айтуынша, Фиджидің ауылдық аймақтарындағы алғашқы дүкендерді қытай саудагерлері ашқан. Қытай халқы 1964 жылы алғаш рет сайлау құқығына ие болды. Бұрынғы еуропалық тізілім қайта қаралып, басқа азшылық топтарын қамтитын «Жалпы сайлаушылар тізілімі» деп өзгертілді. Сайлаушылардың шағын бөлігі болғанына қарамастан, Жалпы сайлаушыларға заң шығару кеңесіндегі 36 орынның 10-ы бөлінді, бірақ 1970 жылы тәуелсіздік алғаннан бері бұл көрсеткіш біртіндеп төмендеді. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Фиджиге шамамен мың қытай қоныс аударды, ал 1995 жылдың ақпанында Фиджи үкіметі 7000-ға дейін Гонконг қытайларының Фиджиге көшіп келуіне рұқсат беру жоспарын бекітті. Оларға қойылатын талаптар: үкіметке 30 000 фиджи доллары төлеу және үкімет бекіткен жобаларға 100 000 фиджи доллары инвестициялау. Олардың көпшілігі мейрамханаларға, бөлшек саудаға және базар шаруашылығына (әсіресе Калабу, Тамавуа, Делаивалелу, Викоба, Савани және Вайбау) инвестиция салды, сондай-ақ Сува маңындағы егіс шаруашылығын дамытты. 1990-жылдардың соңынан бері қытайлардың тағы бір толқыны келді, олардың көпшілігі Қытайдың солтүстік бөлігінен келді. «Фиджи Таймс» газетінің редакторы Самсони Какаивалудың сөзіне сүйенсек, соңғы көшіп келгендердің көпшілігі Фиджи ауылдарында нан пісіретін дүкендер мен басқа да азық-түлік сататын орындарды ашып, жергілікті халыққа жұмыс орындарын ұсынуда. Мой Ба Лингтің Фиджиге келген күні нақты белгісіз, бірақ 2005 жылдың 17 қыркүйегінде қытай қауымдастығы оның келгеніне 150 жыл толуын тойлады.
The history of Chinese people in Fiji dates to the year 1855, when Moy Ba Ling, also known as Houng Lee, reached Fiji in a sail boat from Australia and settled in Levuka. He later returned to China, before bringing his relatives and some others to settle in Fiji, in connection with the gold rush. Later arrivals came looking for sandalwood and beche de mer. According to Dixon Seeto, President of the Chinese Association of Fiji in the early 2000s, the first shops in rural areas of Fiji were opened by Chinese merchants. Chinese people were enfranchised for the first time in 1964. The former European roll was redefined to include other minority groups and renamed the General Electors roll. Despite being only a splinter of the electorate, General Electors were then allocated 10 of the 36 seats in the Legislative Council, as the legislature was then known, though this figure has gradually been reduced since independence in 1970. Around a thousand Chinese settled in Fiji in the late 1980s and early 1990s, and in February 1995, the Fijian Cabinet approved a plan to allow up to 7000 Hong Kong Chinese to immigrate to Fiji. Conditions included payment of F$30,000 to the government, and investment of F$100,000 in government approved projects. Many of these invested in restaurants, retailing, and market gardening (mostly in Kalabu, Tamavua, Delaivalelevu, Vikoba, Sawani and Waibau), and have intensified horticulture around Suva. A further wave of Chinese has arrived since the late 1990s, many of them from the northern part of China. Many of the more recent immigrants have opened bakeries and other food outlets in Fijian villages, creating employment for local people, says Fiji Times editor Samisoni Kakaivalu. The exact date of Moy Ba Ling's arrival is not known, but on 17 September 2005, the Chinese community celebrated the 150th anniversary.
Даулар
2000 жылы 357 килограмм героин табылған және 2004 жылы шамамен 1 миллиард фиджи долларына бағаланған Сувадағы есірткі зертханасы, жақында келген қытай иммигранттарының әрекеттеріне байланысты халық арасында алаңдаушылық тудырды. Фиджи заңгерлер қоғамының президенті Грейм Ленг, олардың кейбірінің іс-әрекеті қытай қауымдастығын халықтың көз алдында әділетсіз жағдайға түсіргенін айтты. 2005 жылдың 4 қазанында әскери өкілі, подполковник Ориси Рабукавака, армия иммиграциялық алаяқтықты жолдағандарын мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, 2003 жылдан бері Фиджиге заңсыз жолмен жеті мыңға жуық қытай азаматы кірген. Ол Бас хатшы кеңсесінде пара берудің нәтижесінде көптеген құжаттартың жалғандалып, қытай иммигранттарының Фиджи этникалық халқы ретінде бұрмаланғанын хабарлады. Әскери тергеулер заңсыз көші-қонның проституция, құмар ойындар, ақша жылу және заңсыз балық аулау сияқты құқық бұзушылықтардың өсуімен байланысты екенін көрсетті. 6 қазанда Әділет министрлігінің бас директоры Сакиуса Рабука әскерилердің айыптауларын нақты дәлелдермен растауды талап етті. Ол 9 қазан күні Fiji Village жаңалықтар қызметіне берген сұхбатында, әскерилердің айтқандарының негізсіз екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, тек бір жағдай анықталған, онда Азия азаматы туу куәлігін өзгертуге тырысқан. Бірақ, жаңа мәліметтер пайда болған соң, жергілікті қытай қауымдастығы иммиграциялық қызметтегі жемқорлыққа қарсы күрес жүргізуді талап етті. Фиджидегі қытай бизнес қауымдастығының президенті, сонымен қатар сенатор Кеннет Лоу, 8 қарашада жемқор иммиграциялық шенеуніктердің ақша мен жыныстық қызмет үшін заңсыз Азия иммигранттарына Фиджи азаматтығын бергенін мәлімдеді және үкіметтен заңсыз көші-қонды зерттеу үшін комиссия құруды сұрады. Диксон Сито 15 желтоқсанда қытай базаршалары мен фермерлеріне жасалған зорлық шабуылдарына қарсы айтты. Оның сөзінше, ерлер мен әйелдер таңғы сағат 3-4 шамасында өнімдерін базарға әкелген кезде ақша іздеген жастардың шабуылына ұшырап жатыр. Ол мұндай шабуылдарды болдырмау үшін полиция патрульдерін күшейтуге шақырды.
A 357 kilogram heroin bust in 2000 and a Suva drug laboratory, with a value estimated at close to F$1 billion, in 2004, raised public concerns about the activities of some of the more recent Chinese immigrants. The activities of a few of them, says Fiji Law Society President Graeme Leung, have unfairly stigmatized the Chinese community in the eyes of the public. On 4 October 2005, Military spokesman Lieutenant Colonel Orisi Rabukawaqa said that the Army had uncovered an immigration scam. Almost seven thousand Chinese nationals, he claimed, had entered Fiji illegally since 2003. He alleged that bribery in the office of the Registrar General had resulted in massive falsification of documents, with Chinese immigrants being falsely identified as ethnic Fijians. Military investigations showed that illegal immigration was related to increasing rates of prostitution, gambling, money laundering, and illegal fishing. On 6 October, Justice Ministry Chief Executive Sakiusa Rabuka challenged the Military to substantiate its allegations, telling the Fiji Village news service on 9 October that the allegations made by the Military were "baseless." Only one case had been found, he said, of an Asian national trying to change his birth certificate. As more evidence came to light, however, the local Chinese community called for a crackdown on corruption in the immigration service. Government appointed Senator Kenneth Low, who was also President of the Chinese Business Association in Fiji, alleged on 8 November that corrupt immigration officials were granting Fijian citizenship to illegal Asian immigrants for money and sex, and called on the government to establish a commission of inquiry into illegal immigration. Dixon Seeto spoke out on 15 December against violent attacks made against Chinese market gardeners and farmers. Both men and women were being assaulted by youths seeking cash, he claimed, when bringing their produce to the market at around 3 or 4 a. m. He called for more police patrols to prevent such attacks.
Белгілілігі
Бүкіл немесе жартылай қытай тегінен таралған белгілі тұлғалардың қатарында бұрынғы министр Пио Вонг, бұрынғы сенаторлар Кеннет Лоу және Джеймс Ах Кой, Питер Ли (Фиджидегі Coca-Cola компаниясының бұрынғы ұзақ жылдар бойы басқарған бас директоры және қазіргі уақытта Фиджидегі ең ірі конгломерат – Carpenters компаниясын басқаратын адам) және көрнекті адвокат Грейм Ленг бар. Фиджинің 150 жылдығын тойлау кезінде Фиджи вице-президенті Рату Джони Мадраививи қытай қауымдастығының Фиджиге қосқан үлесіне құрмет көрсетті. "Қытай қауымдастығы ешқашан көп болған емес, бірақ олардың ықпалы олардың санынан әлдеқайда артық сезілді", - деді ол.
Well known persons of whole or partial Chinese descent include former Cabinet Minister Pio Wong, former Senators Kenneth Low and James Ah Koy, Peter Lee (former long serving General Manager of Coca Cola Fiji and currently heading Fiji's largest conglomerate Carpenters) and prominent lawyer Graeme Leung. At the 150th anniversary celebrations, Fiji's Vice President, Ratu Joni Madraiwiwi, paid tribute to the contribution the Chinese community has made to Fiji. "The Chinese community has never been a large one but their influence has been felt far beyond their numbers," he said.