Көлікті тұрып тұрып дөңгелегін айналдыру практикасы
Burnout (vehicle)
Тіріліс (burnout) – көлікті тұрып тұрып дөңгелектерін айналдыру. Драг гонкаларында дөңгелек температурасын көтеру, тазалау үшін қолданылады. Тарихы, мақсаты туралы біліңіз.
Practice of spinning wheels while keeping vehicle stationary
Бурнаут (сондай-ақ, пілл-аут, қуатты тежеу немесе тежегішпен тұру деп те аталады) – көлікті тоқтатып, дөңгелектерін айналдыру практикасы. Бұл әрекет салдарынан дөңгелектер мен жол арасында үйкеліс пайда болып, дөңгелектер қызып, түтін шығарады.
A burnout (also known as a peel out, power brake, or brakestand) is the practice of keeping a vehicle stationary and spinning its wheels, the resultant friction causing the tires to heat up and smoke.
Тарих
Жарақаттың (burnout) шығу тегі дрэг-рейсингке (drag racing) қатысты, онда олардың нақты мақсаты бар: дрэг-рейсинг доңғалақтары жоғары температурада жақсы жұмыс істейді, ал жарысқа дейін доңғалақтың температурасын көтерудің ең жылдам жолы – жарақат жасау. Олар сондай-ақ доңғалақты кез келген қоқыстан тазартады және жақсырақ ұстау үшін старт сызығына резеңке қабатын түсіреді. Дрэг-рейсинг трассалары кейде арнайы резервтелген ылғалды аймақты пайдаланады, оны "су қорабы" (water box) деп атайды, себебі жарақатты бастау үшін үйкелісті азайту мақсатында белгілі бір аймаққа су құйылады. Бұрын бұл "ағартқыш қорабы" (bleach box) деп аталған, онда судың орнына ағартқыш қолданылған; бұл 1969 жылы, Калифорнияның Риверсайд қаласында өткен Hot Rod Magazine Championship Drag Races-те NHRA жарысында алғашқы жарақат жасалған кезде басталды. Дон Гарлитс старт сызығынан жарақат жасап өткен алғашқы адам болды, бұл қазір стандартты тәжірибе. Су, ағартқыш және шайыр қолданылды, ал су ағартқыштан да жақсы нәтиже береді делінеді. Бастапқыда, RFI (traction compound) де керемет жалыны бар жарақаттарды тудырды. Қабынуға қабілетті тартымды қоспаны пайдалану қаупі NHRA-ны суды міндетті түрде пайдалануға мәжбүр етті. Көп ұзамай, жарақаттар бәсекелестік пен ойын-сауықтың жеке түріне айналды. Көбінесе осы жарыстарда айтарлық ақшалай сыйлықтар немесе заттар салынды, тіпті көліктер де демеушілікпен немесе арнайы "жарақат көліктері" (burnout cars) ретінде жасалды. Жарақаттарды жарыстарда көрермендердің реакциясы бойынша бағалайды, сондықтан стиль мен көзқарас маңызды факторлар болып табылады. Мұндай жарыстар әсіресе Австралияда танымал, бірақ Солтүстік Америкада да жиі кездеседі. Көшедегі жарыстарда, көбінесе көрсету үшін жарақат жасау жиі кездеседі. Барлық көшедегі жарыстар сияқты, қоғамдық жерлерде жарақат жасау көптеген елдерде заңсыз, бірақ жазаның ауырлығы әртүрлі. Мысалы, Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында полиция бірінші рет құқық бұзушылық жасаса, 3 айға көлік құралын тәркілеуге құқылы. 2010 жылдың наурызында британдық Формула-1 әлем чемпионы Льюис Хэмилтонның Мерседес машинасы Австралияның Мельбурн қаласында Альберт Парк Гран-при трассасынан шығып бара жатқанда жарақат жасады деген күдікпен тәркіленді. NASCAR жарыстарының соңында жеңімпаз жүргізушілер жеңісін тойлау үшін көбінесе жарақат жасауды орындайды.
The origins of burnouts can be traced to drag racing, where they have a practical purpose: drag racing slicks perform better at higher temperatures, and a burnout is the quickest way to raise tire temperature immediately prior to a race. They also clean the tire of any debris and lay down a layer of rubber by the starting line for better traction. Drag race tracks sometimes use a specially reserved wet surface area known as the "water box", because water is poured onto a certain area to reduce the friction to initiate the burnout. This was once called a "bleach box", when bleach was used instead of water; this began in 1969, the year the first burnout was done in NHRA, at the Hot Rod Magazine Championship Drag Races in Riverside, California. Don Garlits was the first to do burnouts across the starting line, which is now standard practice. Water, bleach and resin were used, and water is said to work as well as bleach. Early on, traction compound RFI also produced the spectacular flame burnouts. The hazard of using flammable traction compound led NHRA to mandate use of water, instead. Burnouts eventually became a serious form of competition and entertainment in their own right. Considerable prize money or goods are sometimes involved, and cars may even be sponsored or purpose built specifically as "burnout cars". Burnout contests are judged on crowd response, with style and attitude therefore being important factors. Such contests are particularly popular in Australia but often occur in North America as well. Burnouts are also common in informal street racing, usually for show value. As with all street racing activities, burnouts on public property are illegal in most countries but the severity of punishments vary. In New South Wales, Australia, for example, police have the power to confiscate the offending vehicle for 3 months for a first offense. In March 2010, British Formula 1 World Champion, Lewis Hamilton had his Mercedes car impounded for allegedly performing a burnout in Melbourne, Australia while leaving the Albert Park Grand Prix Circuit. Burnouts are also frequently performed by winning drivers at the end of NASCAR races to celebrate their victory.
Практика
Алдыңғы дөңгелекті көлікте дөңгелектерді сытырып жіберу әдетте тұрақ тежегішін қосып, артқы дөңгелектерді тоқтатып, сонымен бірге газ педальын күшпен басу арқылы жасалады. Артқы дөңгелекті көлікте дөңгелектерді сытырып жіберу үшін жүргізуші газ және тежегіш педальдарын бірдей басуы керек. Тежегіш педалін реттеу қажет, себебі мақсат – алдыңғы дөңгелектерді қозғалмай тұрып, артқы дөңгелектердің айналуына мүмкіндік беру. Белгілі бір тепе-теңдікке жеткенде, алдыңғы тежегіштер машинаның алға жылжуына кедергі келтіреді, ал артқы тежегіштер дөңгелектердің айналуын тоқтату үшін жеткіліксіз ұстанымға ие болады, өйткені қозғалтқыш қуаты тек артқы дөңгелектерге беріледі. Механикалық қоробкасы бар көлікте дөңгелектерді сытырып жіберу үшін алдымен нейтральді қосып, содан кейін әрі қарай басқан күйде тұтқаны ұстап, бірінші жылдамдыққа ауысып, газды толық басып, содан кейін тұтқаны босатып, тежегіш педаліне жылдам басып тежегіштерді ұстаңыз. Содан кейін тежегішті босатып, жылдамдықты арттыруға болады немесе күшін толық пайдалануға болады. Мұндай әрекет қозғалтқышқа және жүргізу құрылғысына үлкен жүктеме түсіретінін ескеру қажет, себебі тұтқаны қосудан соққы пайда болады. Артқы дөңгелекті көліктерде дөңгелектерді сытырып жіберуді жеңілдету үшін «жолақты бұғаттағыштарды» орнатуға болады, бұл алдыңғы тежегіштерді таңдаулы түрде қосуға мүмкіндік береді, ал артқы тежегіштерді босатады. Төрт дөңгелекті және толық жетекті көліктерде дөңгелектерді сытырып жіберу қиын, өйткені олардың тарту қабілеті алдыңғы немесе артқы дөңгелекті көліктерге қарағанда жақсы. Барлық төрт дөңгелекті бір уақытта сытырып жіберу үшін әлдеқайда қуатты қозғалтқыштар қажет, ал дөңгелектердің барлығы да қозғалысқа келгенге дейін айналу қысқа ғана уақытқа созылады.
Performing a burnout in a front wheel drive vehicle is usually achieved by engaging the parking brake to lock up the rear tires along with stomping the gas to break the front wheels loose. To perform a burnout in a rear wheel drive vehicle the driver has to simultaneously engage the gas and brake pedals. The brake pedal will require modulation, as the goal is to allow the rear tires to spin while holding the car in place with the front wheels remaining motionless. At a certain point of balance, the front brakes will prevent the car from moving forward while the rear brakes will have insufficient grip to keep the wheels from spinning, since engine power is transferred to the rear wheels only. To do a burnout in a manual transmission vehicle you first start in neutral, then you press and hold the clutch, shift into first gear, floor the gas, and finally dump the clutch and quickly move your foot onto the brake pedal to hold the brakes. After this you can then release off the brakes to peel out or you can stand on it. It is worth noting that this will put a large amount of strain on your drivetrain due to the shock from engaging the clutch. It is possible to make rear wheel drive burnouts easier by installing "line locks", which allows the front brakes to be selectively activated by holding down a switch and releasing the brake pedal and freeing the rear brakes. Burnouts are most difficult to perform in four wheel drive and all wheel drive cars, as they have better traction than FWD or RWD vehicles. It requires significantly more powerful engines to break all four tires loose at the same time, and the tires will spin for only a short while before all four gain traction.
Басқа әдістер
Тағы бір күйдіру әдісі, тұрған жерінен күйдіруді орындауға жеткіліксіз қуаты бар көліктерге арналған. Ол көлікті кері қоюды, қалыпты жылдамдықтан артық жылдамдықпен кері жүруді, содан кейін көлікті бірінші жылдамдыққа жылдам ауыстырып, газ педалін басуды қамтиды. Мұның бір түрі – бұрышпен кері жүру, нәтижесінде автомобиль алға жылғанда екі (шешілмейтін дифференциалы бар көліктер үшін) ерекше іздер пайда болады. Араб елдерінде бұл трюк "88" деп аталады, себебі іздер араб цифрымен жазылған екі сегізді ("٨ ٨") еске түсіреді. АҚШ-та бұл іздерді "балық тырнағы" деп атайды, себебі көліктің жылдамдығы алға бағытталғанда, көлік ұзақ із қалдырады, бұл тырнақтың пішініне ұқсайды. Осы трюк кезінде көлік әрқашан (әрқашан тұрақты емес) үдеу векторын көліктің алға бағыты бойынша бағыттайды, бірақ жылдамдық векторы бастапқыда артқа бағытталғаннан алға қарай өзгереді, соның нәтижесінде "тырнақ" іздері пайда болады. АҚШ-та 1970 жылдарға дейін күйдіруді ұнататындар кейде (әдетте артқы) жетек доңғалақтарын сұйық хлорлы оттегішпен жағар еді. Бұл күйдіру кезінде әсерлі ақ түтін шығуына себеп болар еді. Бұл және осыған ұқсас әдістер көбінесе ұсынылмайды, себебі олар күш беріліс жүйесінің бөліктеріне үлкен жүктеме салады және беріліс зақымдануына әкелуі мүмкін. Жетек доңғалақтарының қызмет ету мерзімі тиісті түрде қысқартылады. Жарыс жеңісін тойлау үшін кейде қолданылатын қосымша әдіс (мысалы, NASCAR-да) – жарыс көлігін мұрымен трассаның сыртқы қабырғасына тіреу, бұл артқы доңғалақтар айналғанда көліктің орнында тұруына көмектеседі.
Another burnout technique is aimed at cars with insufficient power to perform a burnout from a standing still position. It involves putting the car into reverse, reversing at a higher speed than normal and then quickly putting the car into first gear and hitting the accelerator. A variant of this is to reverse at an angle which will result in two (for cars with limited slip differentials) distinctive skidmarks once the car pushes forward — in Arab parts of the world, this trick is called the "88", as the skidmarks resemble two number eights in Arabic ("٨ ٨"). In the United States, these marks are referred to as "fishhooks", a very accurate description of the skidmarks as the car will leave a longer mark when the vehicle's velocity becomes aligned with its forward direction. During this stunt, the vehicle always experiences a (not necessarily constant) acceleration vector pointing along the car's forward direction, but the velocity vector will reverse direction from initially pointing backwards to forward, leaving the "hook" mark. At least as late as the 1970s in the United States, burnout enthusiasts would occasionally coat their (usually rear) drive wheel tires with a liquid chlorine type bleach. This would result in spectacular bursts of white smoke during the burnout. These and similar techniques are generally not recommended because they place a great load on drivetrain components and can result in transmission damage. The effective lifetime of the drive wheel tires is appropriately shortened. An additional technique sometimes used by those celebrating a race victory (such as in NASCAR) is to position the racecar so that its nose is against the outside wall of the track, helping keep the car in place as the rear wheels spin.