Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі. Rudbeckia laciniata, кескіш жапырақты конусгүл, Asteraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі. Ол Солтүстік Америкаға тән, және Канада мен АҚШ-тың екеуінде де кең таралған. Оның табиғи өсетін жері – су тасқынына ұшырайтын жазықтар, өзен жағалаулары және ылғалды орман. Кескіш жапырақты конусгүлден басқа, оның тағы бір атаулары: кескіш жапырақ, алтын жарқырау, жасыл басты конусгүл, биік конусгүл, сочан және саусақ гүл. Латынша laciniata сөзі, тісті қабыршаққа бөлінген жапырақтарын көрсетеді.

Сипаттама

Бұл биікке дейін өсетін күшті көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның жапырақтары кең жұмыртқа тәрізді және сәл көгілдір жасыл түсті, көбінесе терең тілімделген. Кезектесіп орналасқан жапырақтары әдетте жапырақ сағағы мен жапырақ тілімінен тұрады. Жұмсақ немесе түкті жапырақ тілімі қарапайым немесе бір немесе екі рет қанаттанған. Жапырақшалар үштен он бір ретке дейін тілімделген. Жапырақ шеттері тегіс немесе ірі тісті. Төменгі жапырақтары ұзын және ені сантиметрге жетеді. Жоғарғы жапырақтары ұзын және ені сантиметрге жетеді. Талшықты тамырлары бар ұзын тамырсабақтар сақталу мүшелері ретінде қалыптасады. Сабағы жалаңаш.

Гүлдеу

Жинақ гүлдер (гүл басы) жаздың соңы мен күзде пайда болады. Диск гүлдері жасылдан сарғыш-жасылға дейін, ал сәулелері ақшыл сары түсті. Шатырша тәрізді жиналған толық гүлшоғырында екіден 25-ке дейін келіп пішіндес ішінара гүлшоғырлары бірігіп тұрады. Гүл басының диаметрі – 0,7 м. Гүлдері ұзын сабақтарда орналасқан. 8-15 ретсіз орналасқан, жапыраққа ұқсас, тегіс немесе түкті қабықшалар 2 см-ге дейін ұзындығында болады және көбінесе тісті жиектері бар. Гүлшоғырдың негізі жарты шар немесе конус пішіндес. Қабық жапырақтары ұзын. Гүл себетінде 8–12 сәулелі гүл және 150-ден 300-ға дейін түтікшелі диск гүлдері болады. Алтын сары сәулелердің ұзындығы 1,5–5 см, ені содан кешікпей қайта иіліп түседі. Сарыдан сарғыш-жасыл түтікше гүлдерінің ұзындығы 10–23 мм, диаметрі сондай, сары түтікшелері ұзын. Стиль бұтақтарының ұзындығы 1–1,5 мм. 3–4,5 мм ұзындықтағы ахенийлердің тәж немесе төрт 1,5 мм-ге дейін ұзындығы бар қабықшалары бар.

Ұқсас түрлер

R. hirta ұқсас, жарты шар пішіндес диск және қызғылт сары сәулелерімен ерекшеленеді.

Өсіру

Rudbeckia laciniata кеңінен бау-бақшаларда және кескіш гүлдер үшін өсіріледі. Көптеген сорттар жасалды, олардың ішінде «Herbstsonne» («Күзгі күн») және «Starcadia Razzle Dazzle» Корольдік бау-бақша қоғамының Бақшалық Еңбегі үшін сыйлығын алды. «Goldquelle» сорты 8 см диаметріндегі қос жапырақты, түйіндей гүлдермен ерекшеленеді. Rudbeckia laciniata ұзақ жылдар бойы сәндік өсімдік ретінде өсіріліп, 17 ғасырдың басында Веспасиас Робиннің жеке бағында Парижге келді. Каспар Баухин 1622 жылы Робиннен осы сәндік өсімдікті алды, ол оны «Doronicum americanum laciniato folio» деп сипаттады. Германиядағы бұл өсімдік тіркелген алғашқы бақ – Олтдорф, 1646 жыл. Көптеген сорттардың арасында қос гүлді түрі 1894 жылдан бері белгілі. Орталық Еуропадағы өзендердің жағалауларында алғашқы табиғи өсуі 18 ғасырда байқалды. Антон Иоганн Кроккер 1787 жылы Шығыс Жоғарғы Лузатиядағы Флинсбургке жақын Квейстальда осы туралы хабарлады. Сәндік өсімдік ретінде сорттары жылы аймақтардағы саябақтар мен бақшаларда қолданылады, мысалы, толыққан нысандар да бар. Еуропада Rudbeckia laciniata әртүрлі елдерде жабайы түрге айналды. Еуропадан басқа, Rudbeckia laciniata Қытай мен Жаңа Зеландияда жаңадан келген өсімдік болып саналады. [6]

Лейди Бёрд Джонсон атындағы Жабайы гүлдер орталығы атап өткендей, «Жер астындағы сабақтары арқылы қарқынды таралатындықтан, кескіш жапырақты конус гүлі тек үлкен аумақтарда ғана қолайлы».

Уыттылық

Өсімдік малға белгілі бір деңгейде зиянды. Дәстүрлі қолданылуы – пісірілген жасыл жапырақтар ретінде пайдалану. Мұның себебі, зиянды заттарды кетіру үшін жасалады деп есептеледі. Дегенмен, олардың болуына дәлелдер аз. Бір хабарламада жылқы, қой және шошқаның уланғанына байланысты жағдайлар тіркелген.