Кіріспе
10-атқыштар бригадасы (10. Brygada Kawalerii) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы польшалық әскери бөлім. Польшаға жасалған шабуыл кезінде толыққанды жұмыс істеген жалғыз польшалық моторизацияланған жаяу әскері бөлімі болды, себебі Варшава бронетехникалық моторизацияланған бригадасы 1939 жылдың 1 қыркүйегіне дейін аяқталмады. Полковник, кейін генерал Станислав Мачек басқарған бұл бригада, 1939 жылы шешулі жеңіліске ұшырамаған польшалық Екінші дүниежүзілік соғыс әскери бөлімдерінің (бригада деңгейінде немесе одан ірі) бірі саналады. Тағы бір маңызды ірі бөлім – генерал Франциск Клебергтің "Полесье" тәуелсіз операциялық тобы.
1937 жылы ұйымдастырылған
Бірлік 1937 жылдың ақпанында, ішінара тәжірибе ретінде құрылды. Ол стандартты мотоатқыштар бригадасы мен француздық "Division legere" тұжырымының аралас нұсқасы болды. Польшалық атқыштар әскерінің генералдары механикаландырылған күштердің тиімділігіне күмән келтіргендіктен, стандартты атқыштар бөлімдерін моторыландырылған бөлімдерге айналдыруға қарсылық көрсетті. Жаңа бірлікті сынау Кильце қаласының жанында арнайы құрылған оқу полигонында, сондай-ақ бронетанктік бөлімдерді даярлау мектебінде жүргізілді. Бригада Бас қолбасшының резервіндегі жедел жағдайға дайындалған бөлім ретінде жоспарланды. Оның міндеті – поляк әскерлерінің шоғырланған аймақтарын бақылау, жау күштерінің поляк шебінде жасаған бұзылуларды жабу және жаудың механикаландырылған бөлімдерімен күресу болды.
1939 жылғы оқу
Бригаданың 1939 жылы өткен алғашқы шабуылдық жаттығуы сәтсіз деп есептелді. Бригадада қарсыластың бронетехникалық бөлімдеріне қарсы тұруға жеткіліксіз танкіге қарсы құрал-жарақ болды. Бригада, әсіресе стандартты кавалериялық бөліммен салыстырғанда, жеткіліксіз әмбебаптылыққа ие деп саналды, ол жолсыз өту қабілеті мен жылдамдығы жағынан артықшылықтарға ие болды. Осы себепті, кейін Варшава бронеатты кавалерия бригадасы құрылғанда үлгі ретінде алынған бірнеше құрылымдық өзгерістер енгізілді. 10-шы Мотоатқыштар бригадасының командирі полковник Станислав Мачек, ал штаб бастығы майор Франциск Скибинский болды. Бригада толықтай моторизацияланған болғанымен, ол ресми түрде "10-шы кавалерия бригадасы" деп аталды; бірақ көптеген жарияланған материалдар оны алдыңғы бригададан ажырату үшін "моторизацияланған" деп сипаттайды.
Польшаға шабуыл кезінде рөлі
1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуыл кезінде бригада Кіші Польша мен Силезияны қорғаған Краков армиясына қосылды. Тек жеңіл танктермен және танкеткалармен жабдықталған, сондай-ақ оған ауыр артиллерия батальоны (“дивизион”) қосылмағандықтан, бөлімде бар болғаны 8 ауыр зеңбірек болды. Олар неміс басқыншылығының алғашқы күні шайқасқа түсті. Иорданув шайқасынан кейін Мачек бөлімшесі генерал Эуген Бейердің толық XVIII корпусына қарсы тұрып, Бескид таулары бойында поляк әскерлерінің оңтүстік қанатын сәтті қорғады. Шекара күзетшілері мен Ұлттық қорғаныс күштерінің бірнеше батальондарымен қолдау алған поляк моторизацияланған бөлімшесі екі танк дивизиясымен (фон Хубицкий басқаратын 4-ші жеңіл дивизия және Вейел басқаратын 2-ші танк дивизиясы), сондай-ақ Эдуард Дитль басқаратын 3-ші тау дивизиясымен шайқасты. Бес күн бойы Мачек бригадасы неміс әскерлерінің жылдамдауын тиімді түрде баяулатты. Сандық және техникалық артықшылықтарына қарамастан, неміс бөлімшелері күніне 10 километрден астам жылдамдықпен ілгерілемеді. Польша әскерлері қиын, таулы жергіліктілікті пайдаланып, неміс шабуылдарын тоқтатты және кейде қарсы шабуылдар жасады. Бірақ Краков армиясының фронты бригада орналасқан жердің солтүстігінде жарылғаннан кейін, бригада алдыңғы қатардан алынып, Кіші Польшадағы көпірлер мен бродыларды қорғап, қайта топтастыру бөлімі ретінде шайқасқа қатысты. Кейін Львовқа жетіп, қаланың қорғаушыларына қосылды. Львов үшін болған шайқас кезінде бұл бөлімше басқа поляк бөлімшелерінің Румыния көпіріне қарай шегінуіне көмектесу үшін жылдам әрекет ететін резервке айналуы тиіс еді. Алайда, 17 қыркүйекте Совет Одағының Польшаға басып кіруі бұл жоспарды күшсіз қылды. Екі күннен кейін Польша маршалы Эдвард Рыдз-Смиглы бригадаға Венгрия шекарасын кесіп өтуге бұйрық берді. Полковник Мачек бригадасы Венгрияда тұтқынға алынды. Бөлімше өзінің жартысына жуық әскерін жоғалтты, бірақ ашық шайқаста ешқашан жеңілмеді және тіпті жаудың құрметіне де ие болды. Немістер 10-шы атқыштар бригадасын поляк механикаландырылған әскерлері киген қара күртелері үшін "Die Schwarze Brigade" – "Қара бригада" деп атады. Авторы Ежи Майка өзінің "Invincible Black Brigade: Polish 10th Cavalry Brigade 1939" кітабында қара былғары күртелерді тек офицерлер мен сержанттар ғана кигенін айтады. Оларды мотоциклшілер мен танк экипажының мүшелері де киген, бұл "Қара бригада" деген лақап атын алуға жеткілікті қара былғары болды.
Францияда шайқасу
Алайда, бірліктің тарихы 1939 жылы аяқталған жоқ. Венгриялықтардың үнсіз қолдауымен, оның көптеген сарбаздары генерал Сикорский басқаратын поляк армиясына қосылу үшін Францияға жетіп, қатарға тұрды. Олар 1940 жылы Францияда, қайта аталған 10-шы бронетанкті кавалериялық бригадасы ретінде шайқасты. 1940 жылғы маусымда Францияның құлауы кезінде "Қара бригаданың" қарттары Ұлыбританияға эвакуацияланды, ол жерде олар 1942 жылғы ақпанда құрылған поляк 1-ші бронетанкті дивизиясының ядросын құрады.
Жарыс реті
ПолкБөлімдерЕскертулер 10-шы кавалерия бригадасыСтанислав Мачек 10-шы танкылық атқыштар полкіБокщзанин 4 x мотоатқыштар эскадрильясы1 x HMG эскадрильясы1 x AT взводы 3 жаяу әскер және 1 HMG взводы әрқайсысы12 x Ckm wz.30 HMG, 2 x 81 мм миномет3 x 37 мм wz.36 Бофорс AT қарулары 24-ші улан полкіДворк 4 x мотоатқыштар эскадрильясы1 x HMG эскадрильясы1 x AT взводы 3 жаяу әскер және 1 HMG взводы әрқайсысы12 x Ckm wz.30 HMG, 2 x 81 мм миномет3 x 37 мм wz.36 Бофорс AT қарулары 16-шы мотоатқыштар инженерлік артиллерия батальоныЖмудзински 1 x далалық артиллерия батареясы1 x гаубица батареясы 4 x 75 мм wz.97 зеңбірегі4 x 100 мм wz.14 Skoda гаубицасы 101-ші барлау танк компаниясыЗимски 4 x 20 мм TKS9 x TK3 121-ші жеңіл танк компаниясыРончковски 16 x Vickers E барлау танк компаниясыСвенцицки 4 x TKS9 x TKF танкқа қарсы компанияМосщенски 18 x 37 мм wz.36 Бофорс AT қарулары 90-шы мотоатқыштар инженерлік батальоныДорант 2 x инженерлік ротасы 71-ші мотоатқыштар зениттік артиллерия батареясыЗвиль 4 x 40 мм wz.36 Бофорс зениттік қаруы
Халықтық мәдениетте
Бригаданың және оның іс-қимылдарының толыққанды сипаттамасы «Батылдыққа куәгер»: 1939 жылғы Польшадағы американ тышпысы» тарихи көркем романының маңызды бөлігін құрайды.