Кіріспе
Кондотьери (бірлік кондотьеро) – Италия қала-мемлекеттері мен феодалдық иеліктері үшін кейінгі орта ғасырлардан 17 ғасырдың ортасына дейін жалданып жұмыс істеген әскери жетекшілер. Никколо Макиавелли өзінің заманында есінде қалған кондотьерилердің «ең белгілілерін» тізімдеген: Олардың арасында ең танымалдары – Карманьола, Франческо Сфорца, Бракционың шәкірті Николо Пиччино, Агноло делла Пергола, Лоренцо ди Микелето Аттендоло, Ил Тарталья, Джакопаччо, Чеколини да Перуджа, Николо да Толентино, Гвидо Торелло, Антония дал Понте ад Эра және тағы да көптеген басқалары. (Флоренция тарихы, I,vii)
Condottieri (singular condottiero) were mercenary leaders employed by Italian city states and seignories from the late Middle Ages until the mid 17th century. Niccolò Machiavelli listed the "most noted" of the condottieri remembered in his day:
The most noticed among the latter were Carmagnola, Francesco Sforza, Niccolò Piccinino the pupil of Braccio, Agnolo della Pergola, Lorenzo di Micheletto Attendolo, il Tartaglia, Giacopaccio, Cecolini da Perugia, Niccolò da Tolentino, Guido Torello, Antonia dal Ponte ad Era, and many others. (History of Florence, I,vii])
ХІІ ғасыр
Руджиеро да Флор (шамамен 1268–1305) – Арагон Сицилиясында, Италияда және Византия империясында әрекет еткен кондотьер. Ол Ұлы Каталондық компанияның қолбасшысы болды және Мальта графы атағын алды. Руджиеро да Лаурия (шамамен 1245–1305), Арагон қызметіндегі адмирал, Сицилия кештелері соғысы кезінде Арагон Корольдігінің флотының қолбасшысы. Малатеста да Веруккьо (1212–1312) – Малатеста әулетінің негізін қалаушы, 1295 жылы Риминидің иесі. 1304 жылы қайтыс болған Джованни Малатестаның әкесі, ол әйелі Франческа да Риминиді өлтірді, оның сүйкімді інісі Пьероны махаббаткер ретінде қабылдағандықтан, олардың барлығы Данте тозағында орын алды. Каструччо Кастракани (1281–1328) – Лукканың мырзасы. 1300 жылы Луккадан қуылғаннан кейін Фландрияда шайқасты, бірақ ол Луккаға қайта оралды, ол Угучччоне делла Фаджуоланың, Пизаның мырзасының, әрі жауынгердің қолында болғанда. 1315 жылы ол өзінің ізбасарларымен бірге Флоренцияның гвельфтеріне қарсы Монтекатини шайқасына қатысты, ал келесі жылы Лукканың мырзасы болып жарияланды. Көп ұзамай ол Пистояны басып алды, бұл оны Флоренциямен қайтадан қарама-қарсылыққа түсірді, оның әскерлерін 1325 жылы Альтопассиода жеңді. Алайда, 1328 жылы Римде Бавария императоры Людвиг IV-тің тәж кию рәсімінде, Флоренцияға тағы бір шабуыл жасауды ойлап отырғанда, ол Лүка мен Пистояның императорлық генерал-викарі болып тағайындалды және себепсіз жағдайда қайтыс болды – мүмкін, маляриядан. Угучччоне делла Фаджуола (шамамен 1250–1319) – кондотьер және Пизза, Лукка және Форлидің гибеллиндік судьясы (1297 жылдан бастап).
XV ғасыр
Джованни Джустиниани Лонго (1418–1453), Генуялық капитан және Шығыс Рим (Византия) империясының протостраторы. Scaramuccia da Forlì (1450 ж.ө.) Франческо Сфорца (1401–1466), Филиппо Мария Висконтиге қызмет еткен соңғы ұлы кондотьер; ол соңғысының қайтысынан кейін Милан герцогтігінің тағын иеленді, сонда Сфорца әулетін құрды. Сигизмунд Пандольфо Малатеста (1417–1468), Риминидің иесі, отбасылық дәстүрдегі қабілетті кондотьер, 1465 жылы венециялықтар түріктерге қарсы жалдады (сәтті болмады), және Леоне Баттиста Альбертидің меценаты болды, оның Риминидегі Tempio Malatestiano Ренессанстың алғашқы классикалық ғимараттарының бірі. Бартоломео Коллеони (шамамен 1400–1475), Андреа дель Вероккьоның ат үстіндегі қола мүсінімен мәңгілікке қалдырылды, Венециядағы Кампо деи Санти Джованни е Паолода. Ол Бракцио да Монтонемен, содан кейін Муцио Сфорцамен қызмет етті. Милан мен Венеция арасында жақтарын ауыстырып, көп жыл бойы генерал болған Венециядағы өзінің байлығын нығайтты. Суретшілердің үлкен меценаты. Онората Родиани (1403–1452), «жартылай аңызға айналған» итальяндық суретші және кондотьер. Федерико III да Монтефельтро (1422–1482), Урбиноның иесі және гуманистік ойшыл. Франческо II Гонзага (1466–1519), Форново шайқасында итальяндық әскерлерге басшылық етті. Чезаре Борджия (1475–1507), Валентино герцогы, Папа Александр VI-ның (Родриго Борджия) заңсыз ұлы және Лукреция Борджияның інісі. Папалық әскерлерге басшылық етті. Микелетто Корелла (1508 ж.ө.), Чезаре Борджияға қызмет етті және Валентиноның жазалаушысы ретінде танымал болды. Николо ди Питильяно (1510 ж.ө.), 1510 жылға дейін белсенді болды; Падуаны Киелі Рим императоры Максимилиан I-ге қарсы қорғауға жетекшілік етті. Бартоломео д'Альвиано (1455–1515), 1494–1515 жылдары белсенді болды; Гарильяно шайқасында испандықтармен бірге қызмет етті; Агнаделло шайқасында венециялық күштерге басшылық етті, содан кейін Камбрей лигасы соғысының соңына дейін Республика үшін күресті. Джан Джакомо Тривульцио (шамамен 1441–1518), 1499–1515 жылдары белсенді болды; Людовико Сфорцаны Франция королі Людовик XII-ге сатты және Италия соғыстары кезінде соңғысының ең тәжірибелі қолбасшыларының бірі болды. Просперо Колонна (1452–1523), Италия соғыстары кезінде Испанияға қызмет етті.
Francesco Sforza (1401–1466), the last of the great condottiere serving Filippo Maria Visconti; he proceeded to seize the throne of the Duchy of Milan after the latter's death, establishing the Sforza dynasty there. Sigismondo Pandolfo Malatesta (1417–1468), lord of Rimini, a capable condottiere in the family tradition, was hired by the Venetians against the Turks (unsuccessfully), 1465, and was patron of Leone Battista Alberti, whose Tempio Malatestiano at Rimini is one of the first entirely classical buildings of the Renaissance. Bartolomeo Colleoni (c. 1400–1475), immortalized in Andrea del Verrocchio's equestrian bronze, at Campo dei Santi Giovanni e Paolo, Venice. He began under Braccio da Montone and then under Muzio Sforza. He switched sides between Milan and Venice, before settling his fortunes on Venice, where he was general for many years. A great patron of artists. Onorata Rodiani (1403–1452), was a "semi legendary" Italian painter and condottiere. Federico III da Montefeltro (1422–1482), lord of Urbino and humanist intellectual. Francesco II of Gonzaga (1466–1519), commanded the Italian armies at the Battle of Fornovo. Cesare Borgia (1475–1507), Duke of Valentino, the illegitimate son of Pope Alexander VI (Rodrigo Borgia) and brother to Lucrezia Borgia. Commanded the papal armies. Micheletto Corella (d. 1508), served Cesare Borgia and was known as Valentino's executioner. Nicolò di Pitigliano (d. 1510), active until 1510; led the defense of Padua against the Holy Roman Emperor Maximilian I.
Bartolomeo d'Alviano (1455–1515), active 1494–1515; served under the Spanish at the Battle of the Garigliano; commanded the Venetian forces at the Battle of Agnadello, then fought for the Republic until the end of the War of the League of Cambrai. Gian Giacomo Trivulzio (c. 1441–1518), active 1499–1515; betrayed Ludovico Sforza to Louis XII of France and became one of the latter's most experienced commanders during the Italian Wars. Prospero Colonna (1452–1523), served Spain during the Italian Wars.