Кіріспе

Пәкістан фольклоры – Пәкістанның әртүрлі этностық топтарының мифологиясы, поэзиясы, әндері, билері және қуыршақтар театрынан тұрады.

Шығу тегі

Индо-арий мифологиясы да, одан бұрынғы Индо-Иран мифологиясынан туындаған Иран мифологиясы да, Пәкістан халық ауыз әдебиетінің дамуында шешуші роль атқарды. Тілдік және діни ерекшеліктердің тарихи ықпалына қарамастан, елдің бай халық ауыз әдебиеті барлық аймақтарда махаббат, соғыс, тарихи оқиғалар және мистикалық құбылыстар сияқты кең тақырыптарды қамтиды. Дегенмен, жалпы айтқанда, оңтүстік аймақтардың халық ауыз әдебиеті көбінесе тарихи оқиғаларға, мысалы, шаруалардың көтерілісіне және трагикалық махаббат оқиғаларына негізделген, ал солтүстік аймақтардың халық ауыз әдебиеті мистикалық құбылыстарға көбірек назар аударады, Деос (алпауыттар) және Пичал Пери (перілер) сияқты мифологиялық жандарды бейнелейді.

Синдхи халық аңыздары

Синдхи фольклоры – Синд аймағында көп ғасырлар бойы қалыптасқан халықтық дәстүрлер жиынтығы. Осылайша, Синдте зор фольклорлық мұра бар, оның ішінде дәстүрлі Ватайо Факир ертегілері, Мориро жырлары, Додо Чанэсардың дастаны және батыр Маруи туралы материалдар бар. Бұл фольклор, көрші мемлекеттердің фольклорымен салыстырғанда, өзіне тән жергілікті ерекшеліктерге ие. Сүйіктісі Пунхуді сағынып, күйінетін Сасуидің махаббат оқиғасы әрбір синдхи елді мекенінде белгілі және әнмен айтылады. Синд фольклорының басқа мысалдары – Умар Маруи және Сухуни Мехар туралы әңгімелер. Синдхи халық әншілері, әйелдер де, ерлер де, Синдхи фольклорын сақтау және таратуда маңызды рөл атқарды. Олар Синдтің әр ауылында Синд халық аңыздарын құмарлықпен әнге қосты. Синдхи фольклоры Синдхи әдеби кеңесінің фольклор және әдебиет жобасы аясында қырық томдық серияда жинақталды. Бұл құнды жобаны белгілі синдхи ғалымы Наби Букс Хан Балуч іске асырды. Жобаға қажетті материалдар ауызша халықтық дәстүрлерден де, жазбаша деректерден де жиналды. Бұл фольклорлық серия Синдхи фольклоры мен әдебиетінің көптеген жанрларын қамтиды, оның ішінде (басқаларымен қатар) мысалдар, ертегілер, тарихи романдағы қиялар, халық поэзиясы, халық әндері, мақал-мәтелдер және жұмбақтар бар.

Балучтардың фольклоры

Белуджи фольклоры – Белуджистан аймағында ғасырлар бойы қалыптасқан халықтық дәстүрлер жиынтығы. Осы халықтық дәстүрлердің көп бөлігі балучи және брахуи тілдерінде сақталған, олар трагикалық махаббат, қарсылық және соғыс сияқты тақырыптарды қамтиды. Белуждар батылдық пен қайратты жоғары бағалайды, бұл Белуж Майор кодексінде талап етіледі. Көптеген белуж тайпаларының басшылары (тамандар) халық әндері мен балладаларда дәріптеледі, әсіресе ахот (қорғау) принципін қорғаудағы ерліктерімен танылған тамандар ерекше құрметке ие.

Билеу

Шап – бұл балуштың би стилі, әрбір алға қадаммен ерекше инерциялық артқа иілумен сипатталатын ерекше ырғағы бар.

Қиял-ғажайыптар

Аждаһа – қанатты, алтын жалалы, арыстан жүзді алып жылан. Аждаһа туралы әңгімелерде көбінесе ол қазынаны қорғайды және батырларды жоқ етеді деп айтылады. Мұндай әңгімелерде батырдың аждаһадан өзін қорғау үшін, бір қолымен қылыштың ұшын, екінші қолымен сапын ұстап, басының үстіне қоятыны, осылайша жыланның балық аузындай аузын жаралайтыны жиі кездеседі. Халмасти – халық әңгімелерінде жылқыдай үлкен, аузынан от шығаратын қасқа жүйрік ретінде сипатталады (Еуропа халық мүсіндегі қара итті қарастырыңыз). Жергілікті дәстүр бойынша, Халмастиге кездесу – жаман ниеттің белгісі, мұндай көріністер көбінесе түнде болады. Бүгінге дейін Читралдың шалғай аңғарларындағы көптеген жүк көлігі және джип жүргізушілері түнде көліктерінің жанынан Халмастидің жүгіріп өткенін айтады, осыдан кейін қатты апаттарға ұшырайды. Барману – Читралдағы үлкен аяқты немесе йетиге тең келеді, олар ірі, екі аяқты маймылдар ретінде сипатталады, көбінесе малға шабуыл жасайды немесе әйелдерді ұрлауға тырысады, бірақ Читралда мұндай жануарларды көру өте сирек, кейбіреулер Барману туралы әңгімелердің нағыз бастауы Гилгит-Балтистанның Ғизер ауданында екенін айтады. Шатибой – Читралдағы су тасқыны мен қар көшкіні кезінде қорқынышты дауыс шығаратын жаратылыс ретінде сипатталады. Чумур Деки – қыстың қарлы түндерінде Читрал айналасында жүретін темір аяқты жануар. Нангини – ежелгі Читрал халықтық дініне қатысты әйел бейнесі, Нангини үйдің үстінен қорғаушысы деп есептелген, сондықтан оған үлкен құрметпен қараған.

Кашмир фольклоры

Кашмир фольклоры – бірнеше ғасырлар бойы Пакистан басқаратын Азад Кашмир және Үндістан басқаратын Кашмир аймақтарында қалыптасқан халықтық дәстүрлер. Кашмир тілі парсы сөздеріне бай және күнделікті сөйлесуде жиі қолданылатын көптеген мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен тұрақты тіркестерге ие. Халық батырлары мен халық ертегілері Кашмир халқының әлеуметтік және саяси тарихын, сондай-ақ әділет және теңдік принциптеріне негізделген қоғам құруға ұмтылысын көрсетеді.

Паштун халық аңыздары

Паштун фольклоры (пашту: پښتون لوک) – Хайбер-Пахтунхва және Ауғанстанда ғасырлар бойы қалыптасқан халықтық дәстүрлер.

Панджаби фольклоры

Пәнджәби фольклоры – пәнджәби тіліндегі ауызша әңгіме айту дәстүрі, ол Пәнджәбке жергілікті халық пен Араб түбегінен және заманауи Ираннан келген көшпенділердің араласуымен келді. Қиссалар исламдық және/немесе парсылық мұраны көрсетеді, мұсылмандар арасындағы махаббат, батырлық, ар-ұяқ және моральдық тұғырлылық туралы танымал әңгімелерді жеткізеді. Пәнджәбке жеткенде олар діннің шеңберінен шығып, секулярлы формаға айналды және исламға дейінгі пәнджәби мәдениеті мен фольклорын өз құрамына қосты. «Қисса» сөзі араб тілінен аударғанда – «эпикалық жыр» немесе «халық ертегісі» деген мағынаны білдіреді. Пәнджәби тілі бай әдебиетімен мәшһүр, оның көп бөлігі махаббат, құштарлық, сатқындық, құрбандық, әлеуметтік құндылықтар және қарапайым адамның үлкен жүйеге қарсы көтерілісі туралы айтады. Пәнджәби дәстүрінде достық, адалдық, махаббат және қауль (сөздік келісім немесе уәде) ең жоғары дәрежеде бағаланады, ал қиссалардағы көптеген әңгімелер осы маңызды элементтерге байланысты. Қиссалар пәнджәби халық музыкасына әсер етіп, оның мәнділігін арттырды. Бұл дәстүрлер ұрпақтан-ұрпаққа ауызша немесе жазбаша түрде жеткізіліп, көбінесе балаларға ұйықтатар алдында айтылып немесе халық әндері ретінде музыкалық орындалған. Әр қиссаның өзіне тән талаптары бар. Бір қиссаны орындай білетін адам, міндетті түрде екіншісін орындай білмейді. Музыкалық шкаладағы дауыс диапазондары мен нақты үзілістерді дұрыс орындамаса, орындаушы тыныс ала алмай, жалғастыра алмайды. Қазіргі пәнджәби музыкасында қолданылатын көптеген ритмдер (көбінесе жаңылыс түрде Бхангра деп аталады) ежелгі қисса дәстүрінен және оқуларынан пайда болған. Қиссалар пәнджәби тілінде жазылған ең үздік поэзияның бірі деп есептеледі. Варис Шахтың (1722–1798) «Хиер Ранджа» қиссасы (ресми түрде «Хиер қиссасы» деп аталады) – барлық уақыттағы ең танымал қиссалардың бірі. Қиссаның пәнджәби мәдениетіне тигізген әсері соншалықты күшті, тіпті діни көшбасшылар мен Гуру Гобинд Сингх, Баба Фарид сияқты революционерлер өз үндеулерінде әйгілі қиссаларды келтірген. Пәнджәбидегі қиссаның танымалдылығы мен құдайға жақын мәртебесі көптеген рухани көшбасшылар мен әлеуметтік белсенділерді Құдайдың хабарын жасөспірімдердің махаббат әңгімелерімен біріктіруге шабыттандырды деуге болады. Осыдан Пәнджәб аймағында суфилік қозғалыс пайда болды. Пәнджәби суфи қиссаларын жазған ең танымал ақын/жазушы – Булле Шах (шамамен 1680–1758).