Кіріспе

Танымдық қабілет теориясы
Үш қабат теориясы – 1993 жылы американдық психолог Джон Кэрролл ұсынған танымдық қабілет теориясы. Ол 460-тан астам дерек жиынтығынан алынған психологиялық тесттер, мектеп бағалары және біліктілік бағалаулары сияқты жеке айырмашылықтар айнымалыларының өзара байланысын факторлық талдау арқылы зерттеуге негізделген. Бұл талдаулар үш қабатты модельді ұсынды, онда әр қабат алдыңғы қабаттағы корреляциялардың өзгеруін түсіндіреді. Үш қабат (страт) тар, кең және жалпы танымдық қабілеттерді көрсетеді. Факторлар міндеттерді орындаудағы адамдар арасындағы тұрақты және байқалатын айырмашылықтарды сипаттайды. Кэрролл бұлардың математикалық процестің ғана артефактілері емес, қабілеттердегі айырмашылықтарды түсіндіретін физиологиялық факторларды (мысалы, нейрондық оқшау жылдамдығы) бейнелейтінін мәлімдейді. Бұл мінез-құлық айырмашылықтарын есепке алудағы факторлық баллдың тиімділігін өзгертпейді. Кэрролл деңгейлік факторлар мен жылдамдық факторларын ажыратуда таксономиялық өлшемді ұсынады. Деңгейлік факторларды анықтауға көмектесетін тапсырмаларды қиындық деңгейі бойынша жіктеуге болады, ал адамдарды осы тапсырмаларды орындау дағдысын меңгергендігіне қарай ажыратуға болады. Жылдамдық факторларына көмектесетін тапсырмалар оларды орындаудың салыстырмалы жылдамдығымен ерекшеленеді. Кэрролл деңгейлік және жылдамдық факторларының арасындағы айырмашылықты танымдық тапсырмалардың ең толық таксономиясы деп санайды. Кэрролл өзінің иерархиялық тәсілін Гильфордтың Интеллект құрылымы моделі (мазмұны, операциялары және нәтижелері бар үш өлшемді модель) сияқты таксономиялық тәсілдерден ажыратады.

Үш қабат теориясының дамуы

Үш қабатты теория негізінен Спирманның (1927) жалпы интеллект моделі және Хорн мен Кэттеллдің (1966) сұйық және кристалдасқан интеллект теориясынан туындайды. Кэрроллдың моделіне 1976 жылғы ETS стандартты жинағының нұсқасы да зор әсер етті. Оның факторлық талдаулары Хорн-Кэттелл моделімен үлкен дәрежеде сәйкес келді, бірақ Кэрролл жалпы интеллект мағыналы тұжырым деп есептеді. Бұл модель интеллектінің үш қабатты иерархияда ең жақсы түсіндірілетінін көрсетеді. III қабат (жалпы интеллект): g факторы, II қабаттағы кең мүмкіндіктер арасындағы корреляцияларды есепке алады. II қабат (кең мүмкіндіктер): 8 кең мүмкіндік – сұйық интеллект, кристалдасқан интеллект, жалпы жад және оқу, кең визуальды қабылдау, кең аудитивті қабылдау, кең іздеу қабілеті, кең когнитивті жылдамдық және өңдеу жылдамдығы. I қабат (нақты деңгей): II қабаттың астындағы нақтырақ факторлар. Кевин МакГрю (2005) Хорн-Кэттелл моделін Кэрроллмен біріктіріп, Кэттелл-Хорн-Кэрролл танымдық қабілеттер теориясын (CHC теориясы) жасады, ол содан бері тесттерді әзірлеуге бағыт беруде маңызды рөл атқарып келеді. Джонсон мен Бушар CHC теориясын және оның негізінде жатқан екі басты теорияны сынға алды, олардың g VPR моделі бар деректерді жақсы түсіндіретінін ұсынады.