Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күнді, аптаны немесе айды қосымша енгізу
Insertion of a leap day, week, or month
Уақыт санаудағы интеркаляция немесе эмболия – күнтізбе жылдарына сезімдік маусымдарға немесе ай фазаларына сәйкес келу үшін жылжымалы күнді, аптаны немесе айды қосу. Ай-күн күнтізбелеріне күндер немесе айлардың аралыққа енгізілуі қажет болуы мүмкін.
Intercalation or embolism in timekeeping is the insertion of a leap day, week, or month into some calendar years to make the calendar follow the seasons or moon phases. Lunisolar calendars may require intercalations of days or months.
Күн күнтізбесі
Күн немесе тропикалық жылда күндердің толық саны болмайды (шамамен 365,24 күн), бірақ күнтізбелік жылда күндердің толық саны болуы керек. Екі аралықты келісудің ең көп таралған жолы – күнтізбелік жылдың күндер санын өзгерту. Күн күнтізбелерінде бұл 365 күнді құрайтын қалыпты жылға қосымша бір күн ("кіші күн" немесе "қосымша күн") қосу арқылы жасалады, шамамен төрт жылда бір рет, 366 күнді құрайтын кіші жыл құрылады (Жулиан, Григориан және Үнді ұлттық күнтізбелері). Б.з.д. 239 жылы Ежелгі Египеттің фараоны Птолемей III Эуэргет шығарған Канопус жарлығы күннің кіші күнін белгіледі; Египеттік кіші жыл б.з. 25 жылға дейін қабылданбады, сол кезде Рим императоры Август реформаланған Александриялық күнтізбені енгізді. Юлиан күнтізбесінде, сондай-ақ оны жетілдірген Григориан күнтізбесінде, интеркаляция әр кіші жылы ақпан айына қосымша бір күн қосу арқылы жүзеге асырылады. Юлиан күнтізбесінде бұл төрт жылда бір рет жасалатын. Григориан күнтізбесінде 100-ға бөлінетін, бірақ 400-ге бөлінбейтін жылдар дәлдікті арттыру үшін ескерілмеді. Осылайша, 2000 жыл кіші жыл болды, ал 1700, 1800 және 1900 жылдар кіші жыл болған жоқ. Эпагоменальді күндер – күн күнтізбесіндегі кез келген айдың шегінен тыс күндер. Әдетте әр жылда бес эпагоменальді күн болады (Мысырлық, Копт, Эфиопиялық, Майя Хааб және Француз Республикалық күнтізбелері), бірақ кейбір күнтізбелерде (Копт, Эфиопиялық және Француз Республикалық күнтізбелері) әр төрт жылда бір рет алтыншы эпагоменальді күн қосылады. Иранда қолданылатын Күн Хижри күнтізбесі күн есептеулеріне негізделген және құрылымы бойынша Григориан күнтізбесіне ұқсас, сондықтан интеркаляция да осындай, тек оның бастапқы нүктесі – Хижра. Бахаи күнтізбесі келесі жылдың наурыз теңдігінен басталуын қамтамасыз ету үшін соңғы айға (علاء, ʿalāʾ) дейін жеткілікті эпагоменальді күндерді (әдетте 4 немесе 5) қосады. Бұл "Айям-и Ха" деп аталады.
The solar or tropical year does not have a whole number of days (it is about 365.24 days), but a calendar year must have a whole number of days. The most common way to reconcile the two is to vary the number of days in the calendar year. In solar calendars, this is done by adding an extra day ("leap day" or "intercalary day") to a common year of 365 days, about once every four years, creating a leap year that has 366 days (Julian, Gregorian and Indian national calendars). The Decree of Canopus, issued by the pharaoh Ptolemy III Euergetes of Ancient Egypt in 239 BCE, decreed a solar leap day system; an Egyptian leap year was not adopted until 25 BC, when the Roman Emperor Augustus instituted a reformed Alexandrian calendar. In the Julian calendar, as well as in the Gregorian calendar, which improved upon it, intercalation is done by adding an extra day to February in each leap year. In the Julian calendar this was done every four years. In the Gregorian, years divisible by 100 but not 400 were exempted in order to improve accuracy. Thus, 2000 was a leap year; 1700, 1800, and 1900 were not. Epagomenal days are days within a solar calendar that are outside any regular month. Usually five epagomenal days are included within every year (Egyptian, Coptic, Ethiopian, Mayan Haab' and French Republican Calendars), but a sixth epagomenal day is intercalated every four years in some (Coptic, Ethiopian and French Republican calendars). The Solar Hijri calendar, used in Iran, is based on solar calculations and is similar to the Gregorian calendar in its structure, and hence the intercalation, with the exception that its epoch the Hijrah. The Bahá'í calendar includes enough epagomenal days (usually 4 or 5) before the last month (علاء, ʿalāʾ) to ensure that the following year starts on the March equinox. These are known as the Ayyám i Há.
Күндізгі күн күнтізбесі
Күн жылы толыққанды ай айларының санына ие емес (шамамен 365/29.5 = 12.37 ай циклы), сондықтан ай-күн күнтізбесінде жыл сайынғы айлар саны өзгеріп отыруы керек. Көбінесе жыл 12 айдан тұрады, бірақ эмболистік жылдарда әр екінші немесе үшінші жылы 13-ші "қосымша" немесе "артық" ай, яки "эмболистік" ай қосылады. Белгілі бір жылы қосымша ай енгізуді 19 жылдық метоникалық цикл (иврит күнтізбесі және Пасха күнін анықтауда қолданылады) немесе ай фазаларын есептеу (хиндұс ай-күн және қытай күнтізбелері) сияқты белгілі бір циклдар арқылы анықтауға болады. Буддистік күнтізбе әдеттегі цикл бойынша қосымша күн мен айды қосады.
The solar year does not have a whole number of lunar months (it is about 365/29.5 = 12.37 lunations), so a lunisolar calendar must have a variable number of months per year. Regular years have 12 months, but embolismic years insert a 13th "intercalary" or "leap" month or "embolismic" month every second or third year. Whether to insert an intercalary month in a given year may be determined using regular cycles such as the 19 year Metonic cycle (Hebrew calendar and in the determination of Easter) or using calculations of lunar phases (Hindu lunisolar and Chinese calendars). The Buddhist calendar adds both an intercalary day and month on a usually regular cycle.
Ай күнтізбесі
Негізінде, ай күнтізбелері аралық жылдарды қолданбайды, себебі олар маусымдармен сәйкестікті қамтамасыз етуге тырыспайды, ал айдың қозғалысы астрономиялық тұрғыдан болжамды. Бірақ діни ай күнтізбелері нақты бақылауға сенеді. Исламның көпшілігі қолданатын таза ай күнтізбесі – Айлық Хижри күнтізбесі, жаңа айдың алғашқы жарты айының нақты бақылануына байланысты және демек, аралық жылдар жоқ. Әр айда әлі де 29 немесе 30 күн болады, бірақ қолданылатын бақылау әдісінің өзгеруіне байланысты, 29 немесе 30 күндік айлардың ұзындығында анық реттеу байқалмайды. Дәстүр бойынша, әр айдың бірінші күні – күн батқаннан кейін хилалдың (айдың кішкентай жарты айының) алғаш рет көріну күні (күн батудан бастап). Егер айдың 29-шы күнінен кейін хилал бірден көрінбесе (бұлттар көруге кедеріл келтірсе немесе батыс аспаны ай батқанда әлі де жарық болса), онда сол күн батудан басталатын күн 30-шы күн болып есептеледі. Иранда қолданылатын ислами күнтізбесінде 12 ай бар, олар әдетте жыл сайын 30 және 29 күн арасында ауысады, бірақ 33 жылдық циклде жылдың соңғы айына 12 рет аралық күн қосылады. Кейбір тарихшылар исламға дейінгі Наси' әдетін аралық жылдармен байланыстырады.
In principle, lunar calendars do not employ intercalation because they do not seek to synchronise with the seasons, and the motion of the moon is astronomically predictable. But religious lunar calendars rely on actual observation. The Lunar Hijri calendar, the purely lunar calendar observed by most of Islam, depends on actual observation of the first crescent of the moon and thus has no intercalation. Each month still has either 29 or 30 days, but due to the variable method of observations employed, there is usually no discernible order in the sequencing of 29 or 30 day month lengths. Traditionally, the first day of each month is the day (beginning at sunset) of the first sighting of the hilal (crescent moon) shortly after sunset. If the hilal is not observed immediately after the 29th day of a month (either because clouds block its view or because the western sky is still too bright when the moon sets), then the day that begins at that sunset is the 30th. The tabular Islamic calendar, used in Iran, has 12 lunar months that usually alternate between 30 and 29 days every year, but an intercalary day is added to the last month of the year 12 times in a 33 year cycle. Some historians also linked the pre Islamic practice of Nasi' to intercalation.
Жылжымалы секундтар
Халықаралық Жердің айналу және анықтамалық жүйелер қызметі кез келген айдың соңғы күнінен (әсіресе маусым мен желтоқсан айларында) секундты қосып немесе алып тастауға құқылы. Бұл секундтар кейде толықтырушы секундтар деп те аталады.
The International Earth Rotation and Reference Systems Service can insert or remove leap seconds from the last day of any month (June and December are preferred). These are sometimes described as intercalary.
Басқа қолданыстар
ISO 8601 стандартына 52/53 апталық жылға қатысты талаптар кіреді. 53 бейсенбі күні бар жыл 53 аптадан тұрады; осы қосымша апта аралық апта ретінде қарастырылуы мүмкін. Ацтек күнтізбесінің сьюхупохуалли (жыл санау) жүйесінде он сегізінші және соңғы ай – нэмонтемиден кейін бес күндік аралық болған, онда адамдар өткен жылды сараптап, ораза ұстаған.
ISO 8601 includes a specification for a 52/53 week year. Any year that has 53 Thursdays has 53 weeks; this extra week may be regarded as intercalary. The xiuhpōhualli (year count) system of the Aztec calendar had five intercalary days after the eighteenth and final month, the nēmontēmi, in which the people reflect on the past year and do fasting.