Кіріспе
Бломбос үңгірі – Оңтүстік Африканың Батыс Кейп аймағында, Кейптаун қаласынан шығысқа қарай 300 шақырымдай жерде орналасқан Бломбос жеке табиғи қорығындағы археологиялық орын. Үңгірде орта тас дәуіріне (ОТД) жататын, қазіргі уақытта шамамен 100 000 – 70 000 жыл бұрынғы (Б.э.д.) және соңғы тас дәуірінің 2000 – 300 жыл бұрынғы (Б.э.д.) кезеңдеріне жатқан шөгінділер сақталған. Үңгір алғаш рет 1991 жылы қазылып, 1997 жылдан бері үздіксіз зерттеу жұмыстары жүргізілуде, және осы күнге дейін жалғасуда. Бломбос үңгіріндегі қазба жұмыстары анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың мінез-құлқының эволюциясы туралы маңызды жаңа мәліметтер берді. Осы үңгірден табылған археологиялық деректер ертедегі адамдардың танымдық және мәдени шығу тегі туралы пікірталас жүргізілуде, сондай-ақ Плейстоценнің соңында Оңтүстік Африкадағы *Homo sapiens*-тің арасында маңызды мінез-құлқы жаңалықтары қашан және қайда пайда болғанын түсінуге көмектеседі. Бломбос үңгіріндегі орта тас дәуіріне жататын археологиялық материалдар мен жануарлардың қалдықтары (шамамен 100 000 – 70 000 жыл бұрынғы) экологиялық нишаға бейімделудің жоғары деңгейін, күнкөріс және қамтамасыз ету стратегияларының әртүрлілігін, көп сатылы технологияны қабылдауды және күрделі құралдар жасауды, стильдік әрлеуді, экономикалық және әлеуметтік ұйымдасудың күшеюін, сондай-ақ символдық мағынадағы мінез-құлқының пайда болуын көрсетеді. Бломбос үңгірінен табылған ең маңызды археологиялық материалдарға ою-өрнек салынған охр, охр өңдеу жиынтығымен бірге оюлы сүйектер, жақсартылған сүйек және тас құралдар, сондай-ақ құрлықтағы және теңіздегі жануарлардың көптеген қалдықтары (моллюскілер, құстар, тасбақа, страус жұмыртқасының қабығы және әртүрлі өлшемдегі сүтқоректілер) жатады. Бұл жаңалықтар, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы орта тас дәуіріне жататын басқа да орындарды қайта талдау және қазба жұмыстары қазіргі заманғы адам мінез-құлқының даму уақыты мен орны туралы түсінікте парадигмалық өзгеріске алып келді. 2015 жылдың 29 мамырында Heritage Western Cape бұл орынды провинциялық мұра орыны ретінде ресми түрде қорғады. Бломбос үңгірінен табылған тас сынығындағы охрмен салынған сызықтардың торы әлемдегі адам жасаған ең көне сурет деп саналады.
Blombos Cave is an archaeological site located in Blombos Private Nature Reserve, about 300 km east of Cape Town on the Southern Cape coastline, South Africa. The cave contains Middle Stone Age (MSA) deposits currently dated at between c. 100,000 and 70,000 years Before Present (BP), and a Late Stone Age sequence dated at between 2000 and 300 years BP. The cave site was first excavated in 1991 and field work has been conducted there on a regular basis since 1997, and is ongoing. The excavations at Blombos Cave have yielded important new information on the behavioural evolution of anatomically modern humans. The archaeological record from this cave site has been central in the ongoing debate on the cognitive and cultural origin of early humans and to the current understanding of when and where key behavioural innovations emerged among Homo sapiens in southern Africa during the Late Pleistocene. Archaeological material and faunal remains recovered from the Middle Stone Age phase in Blombos Cave – dated to ca. 100,000–70,000 years BP – are considered to represent greater ecological niche adaptation, a more diverse set of subsistence and procurements strategies, adoption of multi step technology and manufacture of composite tools, stylistic elaboration, increased economic and social organisation and occurrence of symbolically mediated behaviour. The most informative archaeological material from Blombos Cave includes engraved ochre, engraved bone ochre processing kits, refined bone and stone tools and a broad range of terrestrial and marine faunal remains, including shellfish, birds, tortoise and ostrich egg shell, and mammals of various sizes. These findings, together with subsequent re analysis and excavation of other Middle Stone Age sites in southern Africa, have resulted in a paradigm shift with regard to the understanding of the timing and location of the development of modern human behaviour. On 29 May 2015 Heritage Western Cape formally protected the site as a provincial heritage site. Cross hatching done in ochre on a stone fragment found at Blombos Cave is believed to be the earliest known drawing done by a human in the world.
Қазба тарихы мен зерттеу контексі
Бломбос үңгірі алғаш рет 1991–1992 жылдары профессор Кристофер С. Хеншилвудтың (1995) докторлық диссертациясының бір бөлігі ретінде қазылған. Кембридж университетінде: Оңтүстік Африканың оңтүстік Кейп айманындағы жағалаудағы Гарсия мемлекеттік орманның голоцен археологиясы. Бломбос үңгірі бастапқыда Хеншилвуд қазған тоғыз голоцен кезеңінің кейінгі тас дәуірінің еңбектерінің бірі болды және алғашқыда GSF8 (Гарсия мемлекеттік орман, 8-ші учаске) деген белгі берілді. 1997 жылы GSF8 Бломбос үңгірі деп қайта аталды және қазіргі акроним – BBC иеленді. Бұл жұмыс Берген университеті мен Витватерсранд университетінде (Оңтүстік Африка) және Францияның Бордо 1 университетінің профессоры Франческо д'Эрикомен бірлесіп жүргізілді. TRACSYMBOLS жобасының мақсаты – Оңтүстік Африкадағы *Homo sapiens* және Еуропадағы *Homo neanderthalensis* арасындағы маңызды мінез-құлықты жаңалықтардың қалай пайда болғанын зерттеу, сондай-ақ 180 000 – 25 000 жыл бұрынғы ортаның өзгеруі осы дамуға қалай әсер еткенін анықтау. Бұл археологиялық нәтижелерді, бастапқы палеоэкологиялық деректерді және екі континент үшін климаттық модельдеулерді үйлестіру арқылы жүзеге асырылады. 2017 жылдан бастап үңгірдің қазба жұмыстары Норвегияның Берген университетінде жаңадан құрылған Ерте *Sapiens* Мінез-құлқы орталығының (SapienCE) қолдауымен көптеген зерттеушілер тарапынан жалғастырылуда. Орталық Витватерсранд университеті, Лондонның Royal Holloway университеті, Бордо университеті, Тюбингеннің Эберхард Карлс университеті және Норвегияның Бергендегі UNI зерттеу орталығымен бірлесіп құрылған. Мақсаты – одан да кең ауқымды көп салалы тәсілді қолдану, ал 10 жылдық бағдарламаға когнитивтік зерттеулер, нейроғылым, геоғылым, климатты модельдеу және реконструкциялау, фауна және т.б. кіреді.
Сайттың сипаттамасы
Үңгір теңіз деңгейінен 34,5 метр биіктікте, оңтүстікке қарай орналасқан жартас бетінде орналасқан. Қазіргі жағалаудан шамамен 100 метр қашықтықта. Үңгірдің қалыптасуы Ванкоу формациясының калькриттерінде кездеседі, ал геологиялық тұрғыдан қарағанда, үңгір Плио-Плейстоцен дәуірінде толқын әрекеті нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Бломбос үңгірінің ішкі кеңістігі бір негізгі камерадан тұрады, ал тамшылайтын жерден кейінгі барлық (жеткілікті) ішкі үңгір еденінің ауданы шамамен 39 м² құрайды. Үңгірдің негізгі камерасының батысында антропогендік шөгінді 3–5 метрге дейін созылады. Бірақ, бұл аймақта үңгірдің төбесі төмендеп, жер бетімен теңеседі, бұл төмендегі шөгіндіге қол жеткізуге кедергі келтіреді. Негізгі камераның солтүстік-шығысындағы аймақта шөгінді құммен толғандықтан көлемі белгісіз төменгі камераға қарай кеңейеді. 2011 жылғы далалық маусымның соңына қарай Бломбос үңгіріндегі қазба жұмыстары барысында ішкі үңгірдің шамамен 19,5 м² қазылып алынды. Бломбос үңгірінің сыртқы талусы шамамен 23 м² аудандағы көлбеу платформаны құрайды, ол үңгір кіреберісінен 34,5 метр төмен жатқан жағалауға қарай 4–5 метрге созылады. Талус негізінен Орта Тас Дәуірі шөгінділерінен, тау жыныстарының құлауынан және тұрақтанбаған шөгінділерден тұрады, олар үлкен, ашық блоктармен (14 м²) бекітілген. Бір кезде – үңгірдің тарихи мекендеуі арасында – бұл блоктар жоғарыдан құлап, жердің эрозиясын болдырмай, шөгінділердің үңгірдің тамшылайтын жерінің алдында тұрақтап, жиналуына мүмкіндік берді. Кальций карбонаты (CaCO3) мол суы үңгірдің төбесінен сіңіп, ішкі шөгінділер арқылы өтеді, нәтижесінде жақсы сақталу жағдайлары бар сілтілік орта пайда болады. Бломбос үңгірінде қазылған Орта Тас Дәуірі шөгінділері эолдық (желмен әкелінген) құмнан және үңгір төбесінен түскен сынықтардан тұрады. Бұл құмды матрицалармен араласқанда, ыдыраған теңіз және құрлық фаунасының қалдықтары (балық, моллюскілер, жұмыртқа қабығы және жануарлар сүйектері) және органикалық заттар кездеседі. Ірі жану белгілері, кішкентай аласа от орындары және көмірленген горизонттар бүкіл Орта Тас Дәуірі тізбегі бойына тіркелген.
Стратиграфия және даталау
1992 жылы Бломбос үңгірінде қазба жұмыстары басталғанда, үңгірдің кіреберісі құм құмымен ішінара жабылып, 20 см-дей стерильді эолдық шөгінді кейінгі Тас дәуірінің шөгіндісін жауып тастады. Эолдық құм бетінің астында, 2,5–3 метр тереңдіктегі Бломбос үңгірінің стратиграфиялық тізбегінде жеті негізгі қоныстану кезеңі анықталды: кейінгі Тас дәуірінде үш (L1–L3) және орта Тас дәуірінде төрт (M1, жоғарғы M2, төменгі M2 және M3). Бұл кезеңдер одан әрі 10 см-ден кем қалыңдыққа ие нәзік линзалар мен сублинзаларға бөлінеді. Кейінгі және орта Тас дәуірінің қабаттары 5–50 см қалыңдықтағы, «Hiatus» немесе «DUN» деп аталатын стерильді қабатпен бөлінеді. Hiatus – бұл шамамен 68 000–70 000 жыл бұрын үңгірге соққан сары эолдық құмнан тұрады және үстіндегі кейінгі Тас дәуірінің қабаттарында аз бұзылуды көрсетеді. Адамдар Орта Тас дәуірінде (101 000–70 000 жыл бұрын) және кейінгі Тас дәуірінің соңғы кезеңдерінде (2 000–300 жыл бұрын) Бломбос үңгірін қысқа мерзімде және сирек мекендеген. Шамамен 68 000 және 2 000 жыл бұрынғы қоныстану үзілісі, геологиялық деректермен бірге, осы кезеңде үңгірдің эолдық құммен жабылып қалғанын көрсетеді. Уран-торий сериясы (U/Th) М3 фазасының ең төменгі қабаттарының жасы 130 000 жылдан аспайды, ал осы қабаттардың астындағы қазбаланбаған шөгінділер әлі күнге дейін зерттелмеген (2013 жылғы маусым).
Орта тас дәуірі кезеңіне дейінгі уақыт (қанықты шолу)
Үзіліс деңгейі (DUN), M1 фазасының үстінде орналасқан, бұзылмаған эолдық құмнан тұрады, OSL әдісімен 69 000 ± 5000 және 70 000 ± 5000 жыл бұрын дауланған, ал M1 фазасының жоғарғы бөлігі үшін, яғни Стилл-Бей техно-дәстүрімен байланысты бірліктер үшін OSL жасы 74 900 ± 4300-ден 72 500 ± 4600 жыл бұрын алынған. (келесі абзацтарды қараңыз). M1 фазасының термолюминесценция (TL) жасы 74 000 ± 5000 және 78 000 ± 6000 жыл бұрын дауланған. Бұл, люминесценцияға негіделген Орта Тас Дәуірінің хронологиясымен, Жакобс және басқалардың 2008 жылғы жұмыстарындағы әдістемелік негіздемелерге байланысты люминесценция деректерін өңдеудегі қателер мен дозалық жылдамдықтардағы белгісіздіктерді бағалаумен байланысты. Бломбос үңгірінің Орта Тас Дәуірінің хронологиясы оптикалық стимуляцияланған люминесценция (OSL) жасынан алынған. Стилл-Бей нүктелерінің екі жағы да екі жақты ретушталған, эллипстік немесе найза пішіндес және көбінесе екі сүйірткі ұшы бар. Бломбос үңгіріндегі қазба жұмыстары басталғаннан бері 500-ден астам нүкте немесе нүктелердің сынықтары табылды, олардың 352-сі егжей-тегжейлі сипатталған. Бастапқы кезеңде (1-кезең) қатты балға мен тікелей соққы қолданылса, одан кейін жұмсақ балға және шеткі соққы (2-кезең) қолданылды, ал қысыммен ұсақтау тек соңғы ретуш кезеңінде (3-кезең) қолданылды, сондай-ақ бірнеше нүктелер қатты балғамен қайта өңделді (4-кезең) немесе екеуі де қолданылды. Кейбір зерттеушілер дайын нүктелердің сыртқы түріне деген қызығушылық Орта Тас Дәуірінде әлеуметтік және стильдік дамудың дәлелі болуы мүмкін деп болжайды, этнографиялық тұрғыдан байқалатындарға ұқсас. Högberg және Larsson (2011) бос орындар мен аяқталмаған Стилл-Бей нүктелерінің Hollow Rock Shelter-де мақсатты түрде қалдырылған болуы мүмкін екенін болжайды, мүмкін кейінірек пайдалану үшін немесе басқа аңшы-жинаушылар тобымен ынтымақтастық актісі ретінде. Nature журналында жарияланған зерттеулерге сәйкес, бұл табылған біздің түріміздегі "қазіргі заманғы танымның маңызды көрсеткіші" болды және тасқа жазылған қалың түсті қарындашты ертедегі африкалық Homo sapiens қолданған. "Кесінді жиектеріндегі барлық сызықтардың кенеттен тоқтауы, сурет бастапқыда үлкен бетке созылғандығын көрсетеді", - деді зерттеудің жетекші авторы, археолог Кристофер Хеншилвуд. Окра – темірге бай минерал – Оңтүстік Африканың Тас Дәуіріндегі көптеген жерлерде табылды, сондай-ақ Бломбос үңгіріндегі Орта Тас Дәуірінің деңгейлерінен де табылды. Бломбос үңгірінің Орта Тас Дәуірі деңгейлерінен 8000-нан астам окраға ұқсас материалдар табылды, олардың 1500-ден астамы 10 мм немесе одан да ұзын. Олардың көпшілігі қасақана пайдаланудан және өңдеуден пайда болған тозу іздерін көрсетеді. 2002 жылы Science журналында екі ұсақ оюланған окра бөлшегінің табылуы туралы хабарланды. Вандерверк үңгірі және Клазис өзенінің үңгірі 1. Бұл оюланған окра бөлшектері, Дипклуфтан табылган страустың жұмыртқа қабықтарымен бірге, абстрактілі бейнелеудің және осы уақытқа дейін тіркелген дәстүрлі дизайн дәстүрінің ең ерте формаларын білдіреді. Геометриялық немесе иконографиялық бейнелеулер дәстүрлі түрде қазіргі заманғы адамның мінез-құлқымен және танымдық күрделілігімен байланысты археологиялық категориялар болып табылады. Бломбос үңгірінен алынған дәлелдер, сондай-ақ Клазис өзені, Дипклуф тас қонақ үйі, Клайн Клипхуис және Вундерверк үңгірі сияқты жерлерден алынған мәліметтер абстрактілі бейнелеулер Оңтүстік Африкада Еуропаға қарағанда кем дегенде 30 000 жыл бұрын жасалғандығын және стильдік даму мен символикалық дәстүрлер Оңтүстік Африкада 70 000–100 000 жыл бұрын кең таралғандығын көрсетеді. Бломбос үңгірінен және басқа да Орта Тас Дәуірінің жерлерінен табылған кесілген окра бөлшектері аймақтағы әдеттегі символдарды өндіру мен пайдалануда кеңістіктік және уақытша сабақтастық болғанын көрсетеді. Жұмсақ, темірге бай окра ұнтақталған ұнтаққа айналдырылып, қызғылт бояуға айналдырылған, мүмкін үңгірлерді немесе денелерді бояу үшін. Окрамен бірге табылған қабықшалы бұрандалар мен сүйек құралдар бұл үңгірді пайдаланған ертедегі адамдар безендіруге қызығушылық танытқан деген пікірді қолдайды.
Окрей өңдеу цехы
2008 жылы Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгіріндегі 100 000 жылдық қабаттарда екі құрал жиынтығынан тұратын охра өңдеу шеберханасы табылды. Қалыпты сүйек құралдарымен қатар, Стилл-Бей кезеңінен сегіз параллель сызықпен белгіленген өңделген сүйек сынығы да табылған. Көптеген ғалымдар теңіз қабықшаларының Еуропада алғаш рет қолданылуынан кем дегенде 30 000 жыл бұрын Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Сахара астындағы Африкада әшекей ретінде пайдаланылғанына сенімді. Бломбос үңгірінен басқа, Африка мен Таяу Шығыста жеке әшекейлердің ерте пайдаланылғанын көрсететін көптеген археологиялық орындар бар: Скул және Кафзе, Израиль, Уэд Джеббана, Алжир.
Адам қалдықтары
Бломбос үңгірінен ешбір қаңқа қалдықтары табылған жоқ, ал орта тас дәуірі қабаттарынан алынған басқа да адам материалдарының саны жеті тіспен ғана шектелді. Осы тістердің кем дегенде біреуінің тіс диаметрі морфометриялық тұрғыдан тіс өлшемдерінің кішіреюіне байланысты "заманауи" деп есептеледі, бұл Бломбос үңгірін мекендеген адамдар анатомиялық жағынан заманауи болғандығын көрсетеді. Бұл қорытындыны Клазис өзені үңгірлері сияқты, осыған ұқсас кезеңге жататын жақын жердегі археологиялық орындағы ұқсас дәлелдер де растайды.
Жануарлар дүниесінің қалдықтары
Бломбос үңгірінде жер бетіндегі және теңіздегі жануарлардың көптеген қалдықтары Кейінгі Тас Дәуірі мен Орта Тас Дәуірі кезеңдерінде үнемі табылады. Бұл себебі, артефакттар жасау, күнкөріс, пигменттерді пайдалану және көші-қон үлгілерімен байланысты Орта Тас Дәуірі (MSA) мінез-құлқының түрлері климаттық, және осыған байланысты, қоршаған ортаның өзгеру кезеңдерімен тығыз байланысты. Орта Тас Дәуірінің (MSA) өмір салты мен осы мінез-құлқының дамуы арасындағы байланысты анықтау күрделі мәселе. Кейбір зерттеушілер климаттың күрт өзгеруі мен әлеуметтік өзгерістер арасында байланыс бар деп санайды, бірақ пікір таласы бар. Сондықтан, қазіргі Орта Тас Дәуірі (MSA) ортасын зерттеудің мақсаты екі еселі. Біріншіден, радиокөміртек, уран қатары, люминесценция сияқты тиісті мерзімдеу әдістерін қолдану арқылы проксилердің уақыт шешімін жақсарту. Екіншіден, және ең маңыздысы, қолдағы прокси деректер базасын жетілдіру, осылайша жаңа мәліметтер пайда болғанда, түсініксіз және көбінесе қайшы келетін түсіндірулерді қайта қарауға болады. Осы тұрғыда, екі маңызды зерттеу пайда болды: Джейкобс және Робертс.
Сарапшылармен тексерілген журналдар мен кітаптардағы жарияланымдар
Хеншилвуд, C. & d'Эрико, F. (редакторлар). 2011 жыл. *Homo symbolicus*: Тілдің, қиялданудың және руханилықтың таңғы шағы. Амстердам, Benjamins. Хеншилвуд, К. С. 2008. Оңтүстік Африканың оңтүстік мысығының голоцендік доисториясы: Бломбос үңгіріндегі және Бломбосфонтейн табиғи қорығындағы қазба жұмыстары. BAR S1860, Кембридж: Cambridge Monographs in African Archaeology 75: 1–171. Кітаптарда және жарияланымдар
Henshilwood, C. S. & Lombard, M. 2013. Адам болу: Сахара астындағы Орта тас дәуірінің археологиясы. Renfrew, C. & Bahn, P. (ред.). *Кембридж әлемінің ежелгі тарихы*, 1-том. Кембридж: Cambridge University Press. Хеншилвуд, К. С. 2013. Символикалық мінез-құлықтың пайда болуы. *McGraw Hill Yearbook of Science & Technology*. Калифорния, McGraw Hill. Dubreuil, B. & Henshilwood, C. S. 2013. Археология және тілге дайын ми. *Language & Cognition* 5 (2/3). Хеншилвуд, К. С. 2012. Still Bay және Howiesons Poort: Оңтүстік Африкадағы "палеолит" техно-дәстүрлері. *Journal of World Prehistory* 25:205–237. Хеншилвуд, К., & Dubreuil, B. 2012. Shea-ға жауап. *Current Anthropology* 53 (1):1–3. d'Errico, F., Vanhaeren, M., Henshilwood, C., Lawson, G., Maureille, B., Gambier, D., Tillier, A., Soressi, M. & van Niekerk, K. 2009. Тілдің пайда болуынан тілдердің әртараптануына дейін: Археология мен палеоантропология не айта алады? d'Errico, F. & Hombert, J. M. (ред.). *Becoming Eloquent: Advances in the emergence of language, human cognition, and modern cultures*. Амстердам: John Benjamins Publishing Company: 13–68. Хеншилвуд, К. С. 2009. Символизмнің, руханилық пен шаманның шығу тегі: Оңтүстік Африкадағы Орта тас дәуірінің материалдық мәдениетін зерттеу. Renfrew, C. & Morley, I. (ред.). *Becoming human: innovation in prehistoric material and spiritual cultures*. Кембридж: Cambridge University Press: 29–49. Henshilwood, C. S. & Dubreuil, B. 2009. Артефактілерді оқу: Оңтүстік Африкадағы Орта тас дәуіріндегі тілдік дағдыларды зерделеу. Botha, R. & Knight, C. (ред.). *The Cradle of Language*. Оксфорд: Oxford University Press: 41–60. Хеншилвуд, К. С. 2008. Өзгеріс желдері: палеоорналасулар, материалдық мәдениет және адам мінез-құлқы, Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясындағы Плейстоценнің соңғы кезеңінде (шамамен 77–48 мың жыл бұрын). *South African Archaeological Bulletin*, Goodwin томы, Орта тас дәуіріндегі қазіргі тақырыптар 10: 35–51. Хеншилвуд, К. С. 2007. Толық символикалық *Homo sapiens* мінез-құлқы: Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгіріндегі Орта тас дәуіріндегі инновация. Stringer, C. & Mellars, P. (ред.). *Rethinking the Human Revolution: New Behavioural and Biological Perspectives on the Origins and Dispersal of Modern Humans*. MacDonald Institute Research Monograph series. Кембридж: University of Cambridge Press: 123–132. Хеншилвуд, К. С. 2006. Қазіргі адамдар мен символикалық мінез-құлық: Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінен алынған дәлелдер. Blundell, G. (ред.). *Origins*. Кейптаун: Double Storey: 78–83.
Henshilwood, C. S. 2004. Қазіргі заманғы адам мінез-құлқының шығу тегі – Африкалық дәлелдерді зерттеу. Oestegaard, T., Anfinset, N. & Saetersdal, T. (ред.). *Combining the Past and the Present: Archaeological perspectives on society*. BAR *International Series* 1210: 95–106. Henshilwood, C. S. 1997. Жинақтаушыны анықтау: Оңтүстік Африканың оңтүстік Кейп аймағындағы Бломбос үңгіріндегі Кейп дуналық түлкі сырыны, *Bathyergus suillus*, адам тұтынуына арналған дәлелдер. *Journal of Archaeological Science* 24:659–662. Хеншилвуд, К. С. 1996. Африканың оңтүстік бөлігінде мал шаруашылығының пайда болуының қайта қаралған хронологиясы: шамамен б.з.б. 2000 жылға дейін Бломбос үңгірінен, Оңтүстік Африка. *Antiquity* 70:945–949. Хеншилвуд, К. С., Nilssen, P. & Parkington, J. 1994. Кезекті голоцендегі мидияларды кептіру және азық-түлік сақтау, Оңтүстік Африканың солтүстік мысығы. *Journal of Field Archaeology* 21:103–109. Lombard, M., және басқалар. (2012) Оңтүстік Африка және Лесото тас дәуірінің реті жаңартылды. *South African Archaeological Bulletin*.
Henshilwood, C. S. & Lombard, M. 2013. Becoming human: Archaeology of the sub Saharan Middle Stone Age. In: Renfrew, C. & Bahn, P.(eds.) The Cambridge World Prehistory, Volume 1. Cambridge: Cambridge University Press. Henshilwood, C. S. 2013. Origins of symbolic behaviour. In: McGraw Hill Yearbook of Science & Technology. California, McGraw Hill. Dubreuil, B. & Henshilwood, C. S. 2013. Archeology and the language ready brain. Language & Cognition 5 (2/3). Henshilwood, C. S. 2012. The Still Bay and Howiesons Poort: 'Palaeolithic' techno traditions in southern Africa. Journal of World Prehistory 25:205–237. Henshilwood, C., & Dubreuil, B. 2012. Response to Shea. Current Anthropology53 (1):1–3. d'Errico, F., Vanhaeren, M., Henshilwood, C., Lawson, G., Maureille, B., Gambier, D., Tillier, A. Soressi, M & van Niekerk, K. 2009. From the origin of language to the diversification of languages: What can archaeology and palaeoanthropology say? In F. d'Errico & J. M. Hombert (eds. ), Becoming Eloquent: Advances in the emergence of language, human cognition, and modern cultures. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company: 13–68. Henshilwood, C. S. 2009. The origins of symbolism, spirituality & shamans: exploring Middle Stone Age material culture in South Africa. In Becoming human: innovation in prehistoric material and spiritual cultures, (eds. C. Renfrew & I. Morley), Cambridge, Cambridge University Press: 29–49. Henshilwood, C. S. & Dubreuil, B. 2009. Reading the artefacts: Gleaning language skills from the Middle Stone Age in southern Africa. In: (eds. R. Botha & C. Knight), The Cradle of Language, Oxford: Oxford University Press: 41–60 Henshilwood, C. S. 2008. Winds of change: palaeoenvironments, material culture and human behaviour in the Late Pleistocene (c. 77 – 48 ka) in the Western Cape Province, South Africa. South African Archaeological Bulletin, Goodwin volume, Current Themes in Middle Stone Age Research 10: 35–51. Henshilwood, C. S. 2007. Fully symbolic sapiens behaviour: Innovation in the Middle Stone Age at Blombos Cave, South Africa. In: Rethinking the Human Revolution: New Behavioural and Biological Perspectives on the Origins and Dispersal of Modern Humans,. (eds. C. Stringer & P. Mellars), MacDonald Institute Research Monograph series: Cambridge, University of Cambridge Press: 123–132 1. Henshilwood, C. S. 2006. Modern humans and symbolic behaviour: Evidence from Blombos Cave, South Africa. In Origins (ed. G. Blundell). Cape Town: Double Storey: 78–83
Henshilwood, C. S. 2004. The Origins of Modern Human Behaviour – Exploring the African evidence. In Combining the Past and the Present: Archaeological perspectives on society. Edited by Terje Oestegaard, Nils Anfinset and Tore Saetersdal. BAR *International Series 1210: 95–106. Henshilwood, C. S. 1997 Identifying the collector: Evidence for human consumption of the Cape dune mole rat, Bathyergus suillus, from Blombos Cave, southern Cape, South Africa. Journal of Archaeological Science 24:659–662. Henshilwood, C. S. 1996. A revised chronology for the arrival of pastoralism in southernmost Africa: new evidence of sheep at ca. 2000 b. p. from Blombos Cave, South Africa. Antiquity 70:945–949. Henshilwood, C. S., Nilssen, P. & Parkington, J. 1994. Mussel drying and food storage in the Late Holocene, sw Cape, South Africa. Journal of Field Archaeology 21:103–109. Lombard, M., et al. (2012) South African and Lesotho Stone Age sequence updated. South African Archaeological Bulletin.
Халыққа танымал мақалалар
Хеншилвуд, К. & ван Никерк, К. 2012. Орта тас дәуірінің химиктері: Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгіріндегі 100 000 жылдық пигмент өңдеу шеберханасы. Қазба таяғы. Толлефсон, Джефф 2012. Адам эволюциясы: Мәдени тамырлар. Nature: Жаңалықтар. Фогт, Хенрик 2012. Міне, осы жерде жарық көрдік. "Афтенпост" журналы.