Кіріспе

Франкти үңгірі (Грекияның оңтүстік-шығысындағы Франкти үңгірі) – Килада шығанағына көрініс беретін археологиялық орын, Арголиктік шығанақта, Килада ауылының қарсысында, Грекияның оңтүстік-шығысындағы Арголис аймағында орналасқан. Адамдар алғаш рет Жоғарғы палеолит кезеңінде осы үңгірде қоныстанды, шамамен б.з.д. 38000 жылы (немесе одан да ертерек) пайда болған. Топтар мезолит және неолит дәуірлерінде үңгірде тұруын жалғастырды немесе маусымдық кезеңдерде келіп-кетіп отырды, кейде қысқа мерзімге тастап кеткендей көрінеді. Франкти үңгірі соңғы рет б.з.д. 3000 жылы (Соңғы неолит) пайдаланылды, бұл шамамен 35000 жылға созылды және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы тас дәуірінен зерттелген ең маңызды орындардың бірі болып табылады.

Қазба тарихы

Индиана университетінің классикалық археология және классикалық зерттеулер профессоры Т. В. Джейкобсен 1967 жылы Франтхи үңгірінде қазба жұмыстарын бастады. Бұл қазба Джейкобсен мен оның әріптесі М. Х. Джеймсонды бастапқыда тек бір қысқа маусымға ғана шаруалану үшін жоспарланған, олар жақын маңдағы нысан бойынша жер пайдалану мәселелері шешілгенше күтіп отырған. Бірақ Франтхи үңгірінің олар күткеннен де маңызды екені тез анық болды. Джейкобсен басқарған қазба жұмыстары шамамен он жылға созылып, 1976 жылы аяқталды. Осы уақыттан бері көптеген ғалымдар осы үңгірден табылған көптеген заттарды зерттеп келеді.

Палеолит дәуірі

Тарихының көп бөлігінде Франкти қазіргіге қарағанда теңіз жағасынан әлдеқайда алыс болды, себебі теңіз деңгейі төмендеп, кейіннен оның маңында көтерілді. Осылайша, оның тұрғындары қоныстану кезеңінде баяу суға батып бара жатқан жағалау жазығына қарап тұрды. Жоғарғы палеолит дәуірінде Франкти үңгірі маусымдық түрде шағын топтармен (немесе топтармен) қоныстанды, олардың саны шамамен 25-30 адамды құрады. Олар негізінен жабайы есектер мен қызыл бұғыларды аулап, кремнийден жасалған пышақ тәрізді тас құралдар мен қырғыштарды қолданды. Соңғы мұздық максимумнан кейін кемпинг ретінде пайдалану айтарлықтай артты, бірақ қоныстану тізбегінде үзілістер болды. Мелос аралынан алынған обсидиан Франктиде б.з.д. 13000 жылға дейін пайда болды, бұл Грецияда анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың теңіз жүзу және навигациялық дағдыларының ең ерте дәлелі болып табылады. (Ежелгі теңізшілер, мысалы, Homo Erectus немесе Homo Heidelbergensis, кем дегенде 130 000 жыл бұрын Критке жеткен болуы мүмкін деген деректер бар.)

Мезолиттік

Франчхи үңгірінің пайдаланылуында көрінетін үзіліс Жас Дряс климатының суыну кезеңінде болды, содан кейін әлем қазірге дейін жалғасып келе жатқан жылы голоцен климатына бейімделген кезде мезолиттік мәдениет пайда болды. Грецияда мезолиттік кезеңді көрсететін бірнеше ғана орын бар, және Франчхи сияқты, олардың көпшілігі жағалауға жақын орналасқан. Олар бұрынғыдай ірі аңдарға көп тәуелді болмады, бұл климат пен ортаның өзгеруіне байланысты болуы мүмкін; оның орнына олар өздерінің ресурстық базасын кеңейтіп, түрлі шағын аңдар, жабайы өсімдіктер, балық және моллюскаларды қамтыды. Осы кезеңде Франчхиде балық тамақтанудың артуы және Мелостан алынған обсидианның пайдалануы олардың шебер теңізшілер болғанын көрсетеді. Шамамен 7900 – 7500 жылдар б.з.д. аралығында бірнеше жүз жыл бойы Франчхи үңгіріндегі тамақтанудың маңызды бөлігіне тунец кіргені терең теңізде балық аулауды көрсетеді. Сондай-ақ, тунецті жағалауға жақын торлармен аулауға болыпты деген болжам бар. Мезолит кезеңінде үңгірде бірнеше қабірлер табылды, олар қайтыс болғандарға деген құрметті көрсетеді.

Неолит дәуірі

Үңгірде сондай-ақ Грекиядағы ең ертедегі ауыл шаруашылығының бірнеше дәлелдері сақталған. Шамамен б.з.д. 7000 жылы, мезолит дәуірінде аң аулап, жиналған әдеттегі жабайы өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің арасында үйретілген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары табылды. Бұл Франчти тұрғындары егіншілікпен айналыса бастағанын немесе Жаңа тас дәуіріндегі (неолит) адамдармен тұқым мен ет саудасын жүзеге асырғанын көрсетеді. Егіншіліктің Грекияда жергілікті түрде дамығаны ма, әлде отарлаушылар әкелгені ме деген пікірталас болып келді. Қазіргі кезде Таяу Шығыстың керамикаға дейінгі Жаңа тас дәуірі В мәдениеттерінен келген көшпенділердің б.з.д. VII мыңжылдықтың басында Грекияға (шамамен б.з.д. 6900 жылы) келіп, қоныстанғаны және ауыл шаруашылығын енгізгені қабылданған. Біраз уақыт бойы Франчтиден алынған мәліметтер жергілікті дамыған ауыл шаруашылығын қолдау үшін мысал ретінде пайдаланылды, бірақ қалдықтарды егжей-тегжейлі зерттеу үйретілген өсімдіктер мен жануарлардың сырттан әкелінгенін көрсетті. Грекияның мезолиттік мерген-жинаушылары Жаңа тас дәуірі отарлаушыларының енгізген әдістерін, соның ішінде Франчти үңгірінде, жылдам қабылдады. Жаңа тас дәуірінде үңгірдің негізгі қонысы кіреберіс сыртындағы, «Паралия» (теңіз жағалауы) деп аталатын аймаққа көшті, онда егін өсіру үшін террасалық қабырғалар салынды. Тұрғындары Паралияның төменгі жағындағы ауылды да мекендеген болуы мүмкін, ол қазір теңіздің астында қалған. Жаңа тас дәуірінен Франчтиде бірнеше антропоморфтық және зооморфтық мүсіндер табылды. Бұл орынның алғашқы Жаңа тас дәуірінде ішкі аймақтармен сауда жасау үшін какашкалы бұрандалар жасау шеберханасы ретінде пайдаланылған болуы мүмкін деген болжам бар. Үңгір мен Паралия шамамен б.з.д. 3000 жылы тасталып қалды.

Су астындағы ауыл

Килада шығанағының Франчти ауданы су астында қалған неолиттік елді мекен болу мүмкіндігі жоғары саналады, және 2012 жылы мұндай орынның су астындағы дәлелдерін табу үшін іздеу жұмыстары басталды. «Килада шығанағы жобасы» деп аталатын бұл жоба Женева университеті мен Грекияның су астындағы ескерткіштерді қорғау басқармасының бірлескен жобасы болып табылады. Оның бірінші қадамы – "кейінгі плейстоцен және ерте голоценнің палеожағалаулары мен су астындағы ежелгі ландшафттарының" егжей-тегжейлі картасын жасау үшін, ежелгі адам қызметінің іздерін анықтау мақсатында, карьерлік бұрғылау, сынама алу және картографиялық жұмыстар жүргізу болды. Теңіз түбін зерттеуге екі зерттеу кемесі қатысты: Грекия теңіз зерттеулер орталығының «Алькион» кемесі және қазіргі уақытта әлемдегі ең үлкен күн энергиясымен жұмыс істейтін «Планетасолар» кемесі, ол Женева университетінің «Terra Submersa» бағдарламасы үшін тапсырыс берілген. 2014 жылы Джулиен Бек басқаратын «Terra Submersa» тобы Килада шығанағының Франчти аймағын зерттеуге рұқсат алуды күтті. Уақытты тиімді пайдалану үшін олар Ламбайана жағажайында, шығанақтың аузынан бірнеше жүз метр солтүстікке қарай оқу-жаттығу суға түсулерін жүргізді. Осы суға түсулер кезінде олар өте көне керамикалық сынықтар мен теңіз түбіндегі ерекше аномалияларды анықтады, бұл олардың қызығушылығын оятып, зейін тартып тұрды. 2015 жылы олар толыққанды зерттеулер жүргізу үшін қайта оралғанда ерте қола дәуіріне жататын қаланың қираған қалдықтарын тапты. Орын су астында орналасқан және ғимараттардың негіздерін, жолдар болып саналатын тас төселген беттерді және үш үлкен мұнарасы бар бекініс қабырғасының қалдықтарын қамтиды. Мұндай қорғаныс құрылымы Грецияда ерте қола дәуірінен табылған алғашқы құрылыс болар еді. Ламбайананың көрінетін қалдықтары ерте Эллада II кезеңіне (шамамен 2650 – 2200 ж.б.д.) жатады, бұл оны Лернадағы плиткалар үйінің, Ұлы пирамидалардың салынуының және жақын маңдағы Эгей теңізіндегі Киклад және Миной мәдениеттерінің замандасы етеді. Ламбайананың екінші қабаты ерте Эллада I (шамамен 3200 – 2650 ж.б.д.) деп анықталды, ал үшінші қабаты қола дәуірі мен неолит арасындағы кезеңге жататын керамикалық бұйымдарды көрсетті, бұл орынның 5000 жылдан астам екенін және неолиттік Франчти қауымымен байланысы болуы мүмкін екенін көрсетеді. «Килада шығанағы жобасы» Ламбайанадағы жаңалықты зерттеуді жалғастыруда, сонымен бірге Франчти үңгірінің жағалауынан тікелей орналасқан тарихи қонысты іздеуді де жалғастыруда.