Жер үйлер: ежелгі дәуірден бері қолданылатын, ауа райынан қорғауға, азық-түлік сақтауға және мәдени шаралар өткізуге арналған баспаналар. Археологиядағы атаулары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі тамырлары бар жер асты баспанасының түрі
Type of earth shelter with ancient origins
Қазба үй (немесе қазба үй, қазбаша) – жерге қазылып салынған және паналау үшін пайдаланылатын үй. Ауа райының ең қиын жағдайларынан қорғаудан басқа, осы типтегі жер асты баспанасы азық-түлік сақтауға (қойма, кладовка немесе картоп сақтау орны сияқты) және әңгіме айту, билеу, ән салу және тойлау сияқты мәдени шаралар үшін де қолданылуы мүмкін. Жалпы сөздіктерде қазба үй «қазба» деп те аталады, және ол жартылай қазба үйге ұқсас. Археологияда қазба үй жиі «шұңғымалы құрылыс» деп аталады, кейде неміс тілінен алынған Grubenhaus атауынан кейін «(grub) үйі» немесе «grubhouse» деп те аталады. Олар әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі, соның ішінде Солтүстік Америкада Оңтүстік-Батыс АҚШ халқы, ата-бабалары Пуэбло, ежелгі Фримонт және Моголлон мәдениеттері, Чероки, Инуиттер, Плато халқы және Вайомингтің ежелгі тұрғындары (Смит 2003); Оңтүстік Америкада Титикака көлінің алабының ежелгі тұрғындары (Крейг 2005); Еуропадағы англосакстар; және Жапониядағы Джомон халқы. Кейбір англосаксон қазба үйлері тұрғын үй болмаған, бірақ басқа мақсаттарға қызмет етуі мүмкін. Әдетте, ежелгі қазба үйден жердегі ойық пен шатырды тіреуге арналған тіректердің орны ғана қалды. Он тоғызыншы ғасырда көптеген тарихқа дейінгі халықтар қазба үйлерде өмір сүрген деп есептелген, бірақ кейіннен үй деп саналған көптеген нысандардың ішінде тағам сақтауға арналған ежелгі шұңқырлар немесе басқа мақсаттарға қызмет еткендері дәлелденді.
A pit house (or pit house, pithouse) is a house built in the ground and used for shelter. Besides providing shelter from the most extreme of weather conditions, this type of earth shelter may also be used to store food (just like a pantry, a larder, or a root cellar) and for cultural activities like the telling of stories, dancing, singing and celebrations. General dictionaries also describe a pit house as a dugout, and it has similarities to a half dugout. In archaeology, a pit house is frequently called a sunken featured building and occasionally (grub ) hut or grubhouse, after the German name Grubenhaus They are found in numerous cultures around the world, including the people of the Southwestern United States, the ancestral Pueblo, the ancient Fremont and Mogollon cultures, the Cherokee, the Inuit, the people of the Plateau, and archaic residents of Wyoming (Smith 2003) in North America; Archaic residents of the Lake Titicaca Basin (Craig 2005) in South America; Anglo Saxons in Europe; and the Jōmon people in Japan. Some Anglo Saxon pit houses may have not been dwellings, but served other purposes. Usually, all that remains of the ancient pit house is a dug out hollow in the ground and any postholes used to support the roof. In the nineteenth century, it was believed that most prehistoric peoples lived in pit houses, although it has since been proved that many of the features thought of as houses were in fact food prehistoric storage pits or served another purpose.
Мамонттың сүйектеріндегі үйлер
Ең көне шұңқырлы үйлер Орталық Украинадағы Межиричте табылған. 15 мың жыл бұрынғы Жоғарғы Палеолит дәуіріне жататын бұл үйлер мамонт сүйектерінен салынған. Негізі дөңгелек немесе сопақ пішіндес, диаметрі белгілі бір шамада, қабырғалары үшін аяқ сүйектері, ал төбесі үшін жеңіл, жалпақ сүйектер қолданылған. Сырт жағынан жылуды сақтау үшін жануар терісі керілген болуы мүмкін. Әрбір үйдің ошағы болған. Үйлердің топтары базалық лагерь секілді құрылыммен ұйымдастырылып, отбасылар немесе туыстар бірнеше апта немесе айлар бойында тұрған.
The oldest pit dwellings were discovered in Mezhyrich, Central Ukraine. Dating back 15,000 years to the Upper Paleolithic age, the houses were made of mammoth bones. The base is circular or oval in shape, in diameter, with limb bones used for walls and lighter, flat bones used for the roof. Presumably, animal hide was stretched around the exterior for insulation. Each dwelling had a hearth. Groups of houses were arranged around a base camp layout, occupied by families or relatives for weeks or months.
Ерте ортағасырлық Еуропа
Құрлы үйлер 5-12 ғасырлар аралығында Солтүстік Еуропаның көптеген аймақтарында салынған. Германияда олар Grubenhäuser деп, ал Ұлыбританияда grubhuts, grubhouses немесе шұңқырлы ерекше құрылыстар деп аталады. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, олар төртбұрышты, көлденеңі аз шұңқырға салынған және тереңдігі әртүрлі болған (әдетте, қазба орнының сақталу жағдайына байланысты). Кейбіреулерінің көлемі 0,25м х 2м х 1,5м, ал 1950 жылдардан бастап Ұлыбританиядағы Вест-Стоудағы қазбалардан алынған мысалдар 3,7м-4,44м ұзындығы, 2,72м-3,5м ені және 0,58м-0,97м тереңдігінде болған. Осы шұңқырдың ішінде екі (бірақ кейде 0, 4 немесе 6) үлкен ағаш тіреулер ұзын осінің екі басындағы тіреу тесіктеріне орналастырылған. Кейбір археологтар шұңқырдың үстінде ағаш еден орнатылған және төменгі кеңістік сақтау үшін немесе ылғалдылықты бақылау үшін пайдаланылған деп болжайды, бірақ басқалары мұның рас еместігін айтады, Grubenhäuser мүлдем аспалы еденге ие болмаған деп санайды. Шатырдың бір жағында жалғыз кіреберісі бар, терезесі жоқ, екі еңбекті шатырды ағаш тіреулер ұстап тұрған. 1970 жылдары Вест-Стоуда (Ұлыбритания) жүргізілген қазбалар күйген ағаш тақтайшалардың сақталған қалдықтарын тапты, бұл аспалы еденнің болуын көрсетеді. Сондай-ақ, шұңқырдың жиегінде жартылай құлаған ошақтар табылды, олардың үстін жабатын конструкция (мүмкін аспалы еден) алынған кезде құлаған болуы мүмкін. Grubenhäuser көбінесе тұрмыстық жайлар ретінде қарастырылады. Дегенмен, олардың қолданылуы әртүрлі болуы мүмкін, әсіресе аймақтық ерекшеліктерге байланысты. Батыс Еуропада олардың кішкентай көлемі және басқа ғимараттарға жақын орналасуы, сондай-ақ тоқыма салмақтарының табылуы олардың тоқыма шеберханасы сияқты арнайы мақсаты болғаны туралы теорияларға әкелді. Шығыс Еуропаның славян аймақтарындағы Grubenhäuser үлкен және көбінесе ошаққа ие. Көптеген елді мекендерде жер бетіндегі ғимараттардың ешқандай белгілері болған жоқ. Бірнеше ашық аспан астындағы мұражайларда, мысалы, Хитцакер археологиялық орталығында, Калькризе мұражайы мен паркінде, Оерлингхаузен археологиялық ашық аспан астындағы мұражайында және Хохдорф басшысының қабірінде шұңқыр үйлерінің реконструкциялары бар. Бұл Швециядағы Бактюгамен салыстыруға болады, бұл 20 ғасырдың ортасына дейін ең кедей адамдардың үйлері болған.
Pit houses were built in many parts of northern Europe between the 5th and 12th centuries AD. In Germany they are known as Grubenhäuser, and in the United Kingdom, they are also known as grubhuts, grubhouses or sunken featured buildings. Archaeological evidence indicates they were built in a shallow sub rectangular pit and vary in depth (often relating to the preservation of the site). Some may measure 0.25m by around 2m by 1.5m, whilst examples from excavations from the 1950s onwards at West Stow in the United Kingdom are 3.7m 4.44m long x 2.72m 3.5m wide x 0.58m 0.97m deep. Within this pit were placed two (but sometimes 0, 4, or 6) substantial wooden posts in postholes at either end of the long axis. Some archaeologists have suggested that a suspended wooden floor lay over the pit and that the cavity beneath was used for storage or to control dampness, although others have disputed this, suggesting that grubenhäuser did not have suspended floors at all. A gabled roof supported by the timber posts covered the hut, which likely had no windows and had a single entrance at one end. Excavations at West Stow (UK) in the 1970s found preserved evidence of charred planks, suggestive of suspended floors. Hearths were also found, which sat partially over the edge of the sunken pits and appeared to have collapsed downwards when the structure supporting their overhanging sections (possibly a suspended floor) was removed. Grubenhäuser are often understood to have been domestic dwellings. However, their use may have varied, especially on a regional basis. In Western Europe their small size and the fact that they can be found near other buildings and associated finds of loom weights has led to theories that they had a specialised purpose such as for weaving sheds. In the Slavonic regions of Eastern Europe, Grubenhäuser are larger and often have a fireplace. In most settlements there have been no features of buildings at ground level. There are reconstructions of pit houses in several open air museums, e. g. in the Hitzacker Archaeological Centre, the Kalkriese Museum and Park, the Oerlinghausen Archaeological Open Air Museum, and the Hochdorf Chieftain's Grave. To compare with the Swedish Backstuga that were very poor peoples homes until the middle of the 20th century.
Солтүстік Америкада
Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ішкі аймақтардағы жергілікті халықтар жаз айларында көшпелі өмір сүрді және маусым мен дәстүрге сәйкес әртүрлі жерлерде ресурстар жинады, бірақ қыс айларында төменгі жазықтықтағы тұрақты, жартылай жер астындағы шұңқыр үйлерде қыстады. Қыс көбінесе отбасылардың бір-бірімен кездесетін жалғыз уақыты болатын – тіпті бір ауылдан және тайпадан болса да, сауда орындары келгенге дейін көптеп жиналатын. Мұндай үйлер көбінесе Колумбия және Фрейзер сияқты ірі өзендер мен салаларының бойында орналасқан. Үйлердің пішіні әртүрлі болғанмен, көбінесе дөңгелек пішіндес, ағаш қаңқасынан тұрып, сабан мен топырақпен жабылған шатыры бар, ал көлемі бірнеше метрден жиырма метрден асатын. Көптеген үйлердің шатырында орталық тесік болды, ол арқылы баспалдақпен кіруге және ауа алмасуға, соның ішінде ішкі оттың түтіні шығуына мүмкіндік берді. Солтүстік-батыс Ұлы жазықтар мен жақын орналасқан Алаң аймағында климаттың өзгеруі және ауа райының экстремалды температурасы жыл бойы тұруды қиындатты. Ыстық жаз айларында жылжымалы және оңай жиналып, көшірілетін қарапайым шатыр сияқты құрылыстар салынды. Ал суық қыс айларында шұңқыр үйлер жылу мен қорғанышпен қамтамасыз етіп, тіршілікке қажетті жағдай жасады.
Throughout the inland Pacific Northwest, indigenous people were nomadic during the summer and gathered resources at different spots according to the season and tradition, but overwintered in permanent semi subterranean pit houses at lower elevations. The winter was often the only time families saw others—even if they were from the same village and tribe—and congregated in any numbers before the arrival of trading posts. Often these houses were located along major rivers and tributaries like the Columbia and Fraser. The houses could vary in shape but were typically round, with wooden frames roofed over with thatch and earth, and ranged in size from a few to greater than twenty meters. A common design featured a central hole in the roof that provided ladder access and ventilation, including for the smoke of an interior fire. In the northwestern Great Plains and the Plateau region located nearby, climate changes and extreme temperature and weather conditions made it difficult to live year round. Hot summers led to the building of simple tent like structures that were portable and could be packed up to move. For cold winter months, pit houses provided the warm, protected shelter necessary for survival.
Мәдениеттер аралық үлгілеу
Джордж Мёрдоктың 1967 жылғы Этнографиялық атласын пайдалана отырып, шұңқыр үйлер архитектурасының орташа мәдени деңгейдегі моделінде, үлгідегі 862 қоғамның 82-сі шұңқыр үйлерді негізгі немесе қосымша тұрғын үй ретінде пайдаланады. Бұл 82 қоғамның 6-сынан басқасының барлығы 32° солтүстік ендіктің үстінде орналасқан, ал үлгідегі 32° солтүстік ендіктен төмен орналасқан алты жағдайдың төртеуі Шығыс Африка, Парагвай және Шығыс Бразилияның «жоғары таулы» аймақтарынан. Соңғы мысал – Тайвань аралының оңтүстігіндегі кішкентай аралда қоныстанған ями тайпасы. Үлгідегі топтардың барлығында үш жағдай орын алды: 1) шұңқыр үйлерде тұрған маусымда тропикалық емес климат; 2) кемінде екі маусымдық қоныс аудару үлгісі; 3) шұңқыр үйлерде тұрған кезеңде сақталған азық-түлікке тәуелділік. Бұл жағдайлар қоғамның басқа факторларымен байланысты болуы мүмкін, ал қоғамдағы осы үш элементтің кез келгенінің немесе барлығының болуы шұңқыр үйлерді пайдалануға алғышарт емес. Дегенмен, бұл үш жағдай Этнографиялық атласта шұңқыр үйлерді пайдаланудың барлық жағдайларында кездеседі. Басқа мәдени үлгілер де жиі кездеседі, бірақ үлгіде бірдей емес. Ортақ белгілерге суық маусымда тұру, халықтың аз саны және қарапайым саяси және экономикалық жүйелер жатады. Этнографиялық үлгілер негізінен солтүстік ендікте орналасқан қоғамдар туралы зерттеулерге негізделген. Шұңқыр үйлерді пайдалану кезеңі әдетте суық маусымда болады, бұл олардың жылу тиімділігімен байланысты болуы мүмкін. Жерге қазылған шұңқыр үйлер топырақтың жылуды сақтау қасиеттерін пайдаланады, сонымен қатар төменгі профильге ие болғандықтан, желден болатын жылу жоғалтудан қорғайды. Жер үстіндегі құрылыстарға қарағанда, шұңқыр үйлерде жылу беру арқылы аз жылу жоғалады, сондықтан ішінде тұрақты температураны сақтау үшін аз энергия қажет. Этнографиялық атластағы 82 этнографиялық жағдайдың ішінде 50 қоғамның халық саны бағаланды. Олардың 64%-ы 100 адамнан аз тұратын елді мекендерде қоныстанды. Тек 6% жағдайда бір елді мекенде 400-ден астам адам болды. Халық тығыздығы ең жоғары жағдайлар – Солтүстік Американың Ұлы жазықтарындағы арикара және хидатса тайпалары, сондай-ақ Эфиопияның консо тайпасы. Гилман арикара тайпасының жоғары халық тығыздығын бизонның көп болуымен байланыстырады. Шұңқыр үйлерді пайдалану әдетте қарапайым саяси және экономикалық жүйелермен байланысты. Үлгідегі 86% жағдайда сыныптық бөлініс немесе мұрагерлік емес байлыққа негізделген әлеуметтік айырмашылықтар жоқ деп хабарланды. Алайда, кейбір шұңқыр үйлерде тұратын тайпалар басшылық деңгейіндегі күрделілікпен сипатталады. Экономикалық ұйымдастыру тұрғысынан алғанда, шұңқыр үйлерді пайдаланатын қоғамдардың 77%-ы аңшылық және жинау экономикасына ие. Бұл үлгінің үлкен бөлігін құрайды, бірақ ол екі маусымдық қоныстану және шұңқыр үйлерде тұрған кезде сақталған азық-түлікке тәуелділік сияқты жалпыға бірдей белгі ретінде қарастырылмайды. Жылдың шұңқыр үйлерде тұрмайтын кезеңінде, қызметтер азық-түлік жинауға бағытталуы керек. Этнографиялық атластың үлгісіне сүйенсек, бұл аң аулау және жинау немесе егіншілік арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Көптеген түрлі тарихи алдындағы тайпалар шұңқыр үйлерді пайдаланған. Әдетте, Фримонт, Пуэбло, Хохокам және Моголлон сияқты Американың оңтүстік-батысындағы мәдениеттермен байланысты болса да, соңғы 12 000 жыл ішінде шұңқыр үйлерді әртүрлі жерлерде әртүрлі адамдар пайдаланған. Үлкен шұңқыр үйлердің құрылыстары Британдық Колумбияда (Канада), мысалы, Китли Крик археологиялық ескерткішінде қазылып алынған.
A cross cultural middle range model of pit house architecture using George Murdock's 1967 Ethnographic Atlas found that 82 of the 862 societies in the sample occupy pit structures as either their primary or secondary dwellings. All but six of the 82 societies live above 32° north latitude, and four of the six cases in this sample that are below 32° north latitude are from "high mountain" regions in east Africa, Paraguay, and eastern Brazil. The last example is from the Yami who occupied a small island south of Taiwan. Three conditions were always present among groups in the sample: 1) non tropical climate during the season of pit structure habitation; 2) minimally a biseasonal settlement pattern; 3) reliance on stored food during the period of pit structure occupation. These conditions may be related to other factors of society and the presence of any or all of these three elements in society does not pre condition occupation of pit structures. Nonetheless, these three conditions were present in all cases of pit structure occupation present in the Ethnographic Atlas. Other cultural patterns were common, but not universal across the sample. These commonalities include: cold season of occupation, low population estimates, and simple political and economic systems. The ethnographic sample is based almost entirely on case studies from societies located in northern latitudes. The period of pit structure occupation is generally during the cold season, probably due to their thermal efficiency. Dug into the ground, pit structures take advantage to the insulating properties of soil, as well as having a low profile, protecting them from exposure to wind induced heat loss. Since less heat is lost by transmission than is in above ground structures, less energy is required to maintain stable temperatures inside the structure. Out of the 82 ethnographic cases in the Ethnographic Atlas, 50 societies had population estimates. Of these, 64% had fewer than 100 people per settlement. In only 6% of cases were there more than 400 persons per settlement. The cases with the highest population densities were the Arikara and Hidatsa of the North American Great Plains and the Konso of Ethiopia. Gilman attributes high population densities among the Arikara to the availability of buffalo. Pit structure occupations are generally associated with simple political and economic systems. For 86% of the sample, class stratification or social distinctions based on non hereditary wealth were reported as absent. However, some pit dwelling societies are characterized by chiefdom level complexity. In terms of economic organization, 77% of the societies who occupy pit structures had a hunting and gathering economy. This is a large fraction of the sample, but is not considered a universally consistent feature like biseasonal settlement and a reliance on stored foods during pit structure occupation. During the part of the year when people are not living in pit structures, activities should be focused on acquiring foods to store. Based on the sample from the Ethnographic Atlas, this may be through either hunting and gathering or agricultural activity. Many different prehistoric groups used pit houses. Although generally associated with the American southwest cultures, such as Fremont, Pueblo, Hohokam, and Mogollon, pit houses were used by a wide variety of people in a wide variety of places over the past 12,000 years. Large pit house formations have been excavated in British Columbia, Canada, such as at Keatley Creek Archaeological Site.