Кіріспе
Мәриямға қатысты христиан діни тәжірибелері – бұл белгілі бір христиан дәстүрлерінің мүшелері Құдай анасы Мәриямға бағытталған сыртқы құлшылық амалдары. Олар католицизмде, жоғары шіркеу лютерандығында, англо-католицизмде, шығыс православиесінде және шығыс православиесінде орындалады, бірақ басқа христиан конфессияларында көбінесе қабылданбайды. Мұндай дұғалар Мәриямның Құдай алдындағы шаفاعәтін тілейтін нақты өтініштермен бірге айтылуы мүмкін. Әртүрлі христиандық топтар арасында Мәриямға құлшылық етудің формасы мен құрылымы әртүрлі. Православтық Мәриямға құлшылық ету жақсы анықталған және діни қызметтермен тығыз байланысты, ал Рим-католиктік тәжірибелер кең ауқымды – олар көп күндік дұғаларды, мысалы, новеналарды, Папаның қанағаттануымен берілген канондық тәж кигізуді, шығыс христиандығындағы иконаларды құрметтеуді және дауыстық дұғаларды қамтымайтын, мысалы, шәлдір кию немесе Мәриям бағын күту сияқты ізгі амалдарды қамтиды. Мәриямға құлшылық ету Рим-католиктері, шығыс православиесі, шығыс православиесі дәстүрлері, сондай-ақ кейбір англикандықтар мен лютерандықтар үшін маңызды, бірақ көптеген протестанттар оларды қабылдамайды, себебі олар мұндай құлшылықтардың Киелі кітапта кеңінен насихатталмайды деп санайды. Олар мұндай құлшылықтың назарды Мәсіхтен бұруы мүмкін деп есептейді. Тәжірибешілердің пікірінше, Мәриямға құлшылық ету – тек Құдайға арналған құлшылыққа тең емес. Католик және православие дәстүрлері Мәриямды Мәсіхке бағынышты деп есептейді, бірақ оны барлық жаратылыстардан жоғары деп санайды. 787 жылы Никейдің екінші соборы Құдайға, Мәриямға және содан кейін басқа да қасиеттілерге қатысты латрия, гипердулия және дулияның үш деңгейлі иерархиясын бекітті.
Marian devotions are external pious practices directed to the person of Mary, mother of God, by members of certain Christian traditions. They are performed in Catholicism, High Church Lutheranism, Anglo Catholicism, Eastern Orthodoxy and Oriental Orthodoxy, but generally rejected in other Christian denominations. Such devotional prayers or may be accompanied by specific requests for Mary's intercession with God. There is significant diversity of form and structure in Marian devotions practiced by different groups of Christians. Orthodox Marian devotions are well defined and closely linked to liturgy, while Roman Catholic practices are wide ranging—they include multi day prayers such as novenas, the celebration of canonical coronations granted by the Pope, the veneration of icons in Eastern Christianity, and pious acts which do not involve vocal prayers, such as the wearing of scapulars or maintaining a Mary garden. Marian devotions are important to the Roman Catholic, Eastern Orthodox, Oriental Orthodox traditions, as well as some Anglicans and Lutherans, but most Protestants do not accept them, because they believe such devotions are not widely promoted in the Bible. They believe this devotion may distract attention from Christ. According to practitioners, devotion to the Virgin Mary does not amount to worship, which is reserved for God. Both the Catholic and Orthodox traditions view Mary as subordinate to Christ, but uniquely so, in that she is seen as above all other creatures. In 787 the Second Council of Nicaea affirmed a three level hierarchy of latria, hyperdulia, and dulia that applies to God, the Virgin Mary, and then to the other saints.
Англикандық
Англикан қауымында жалпыға бірдей билігі бар бірде-бір шіркеу жоқ; әртүрлі англикандық топтарда Мәрияға арналған әртүрлі құлшылық түрлері әртүрлі деңгейде орындалады. Англикандық қауымдастық және Англикандық жалғасқан қозғалысында Мәрияға құлшылық ету жоғары шіркеу және кең шіркеу приходтарында басқаларына қарағанда көбірек басымдыққа ие. Англикандық тарих барысында Мәрияға және Мәрияға құлшылық етуге берілген мән өзгерді. 16 ғасырда Англия шіркеуінің Римнен тәуелсіздігін алғаннан кейін Мәрия тақырыбынан алшақтау қозғалысы болды; 1552 жылы «Ортақ дұғалар кітабында» Мәрия туралы айтылу күніне екі-үш ретке дейін азайтылды, бірақ Мәрияның Жариялану және Тазарту мерекелері сақталды. Алайда, 17 ғасырда Мәрияға қайта оралу болды және 1662 жылы Мәрияға арналған бес мереке болды. Британдықтардың Мәрияға деген құлшынысы көбінесе поэзияда, Мәрия гимндерінде және колядкаларда көрінеді, мысалы, 17 ғасырда Джон Донн мен Джордж Герберттің өлеңдерінде немесе 18 ғасырда Томас Кеннің «Бейбітсіз Мария» сияқты еңбектерінде. Виргин Мәрияға арналған англикандық құлшылық 19 ғасырдағы Оксфорд қозғалысы және Джон Генри Ньюман сияқты көрнекті тұлғалардың қызметі арқылы қайта жанданды. Әсіресе, отец Фредерик Фабер (Мәрияға арналған бірнеше гимндер жазған) 19 ғасырдың соңында Мәрия құлшылығын насихаттауға ынталы көзқарас танытты. 20 ғасырдағы литургиялық жаңару кезінде Мәрия жаңа маңызға ие болды және көптеген англикандық дұға кітаптарында ол Евхаристиялық дұғаларда есіммен аталады. Англикандықтар арасында Мәрия құлшылығының біртіндеп өсуі Англикандық қауымдағы дін қызметкерлерінің жоғары деңгейлерінде де көрінді. Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямс (2008 жылы Лурдтағы Мәрияға зыярат еткен) Мәрияның бейнелерімен қалай дұға ету керектігі туралы кітап жазды. Англикандық Мәрия құлшылығына англикандық Розарий (католиктік Розарийге ұқсас), шамдар және Уолсингем мен Лурдқа қажынату кіреді. Кейбір англикандар, әсіресе англо-католиктер, Розарийді де оқиды. Ғасырлар бойы Уолсингемнің Біздің Ханымдары - Англиядағы Мәрияға құлшылық етудің орталық бөлігі болды және оның мерекесі 15 қазанда, ал католиктерде 24 қыркүйекте тойланады. Сондай-ақ, Англикандық соборларда, англо-католик шіркеулерінде және кейбір Англикандық ғибадатханаларда Мәрияға арналған «Леди капелласы» деп аталатын капеллалар немесе қосалқы алтарьлар жиі кездеседі. Англикандық-Римдік католиктік халықаралық комиссия сияқты аяларда Римдік католиктер мен англикандар арасындағы талқылаулар және 2005 жылғы (міндетті емес) бірлескен мәлімдеме: «Мәрия: Мәсіхтегі Рақым мен үміт» католиктер мен англикандар арасындағы Мәрияға және Мәрия құлшылығына жақындасуға бағытталған қозғалысты бастады.
Лютерандық
1521 жылы "Магнификатқа түсініктеме" кітабында Мартин Лютер Құдайдың Ана Марияға көрсеткен рақымының ұлылығын және оның мадақтау әніндегі христиандық оқу мен үлгісінің мұрасын жоғары бағалады. Бұл ән лютерандық құлшылықта маңызды орынға ие. Реформациядан кейін Мартин Лютердің кеңесімен көптеген лютеран шіркеулерінде Марияның суреттері мен мүсіндерімен әсемдеу жалғасты. Трент соборына дейінгі "Күндіз салам, Мәриям" дұғасының нұсқасы (яғни, "Күндіз салам, Мәриям, құдайдың рақымымен толы, Иеміз сенімен. Әйелдердің ішінде сен бақыттысың, ал құрсағыңдағы жеміс Иса да бақытты"), Мартин Лютер Мәриямға деген құрмет пен сенімнің белгісі ретінде сақтап қалды. 1522 жылғы Betbüchlein (Дұға кітабы) құрамында "Аве Мария" дұғасы да сақталды.
Бағыштану түрлері
Рим-католиктері арасындағы Марияға арналған діни амалдар әртүрлі және әртүрлі мәдени ерекшеліктерге ие. Көптеген жақсы танымал діни амалдар болғанымен, көптеген шағын, жергілікті және аймақтық діни амалдар да бар. Католиктердің Марияға арналған діни амалдарын, олардың сипаттамаларына сүйене отырып, төмендегісін ерекше емес топтарға бөлуге болады.
Басқа құлшылықтар
Басқа да ғибадат түрлері Мәриямның өміріндегі нақты оқиғаларға қатысты, мысалы, Мәриямның жеті қайғысы мен жеті қуанышы. Тағы да басқалары Мәриямның көрінулерінен пайда болған, мысалы, Тауықтардың Анасы, Гваделупелік Анамыз, Лурдтағы Анамыз немесе Фатималық Анамыз. Мәриямның түрлі иконалары, бейнелері мен мүсіндері керемет оқиғалар туралы хабарлармен байланысты, мысалы, емделулер, және жергілікті және ұлттық ғибадаттарға, сондай-ақ Мариан қасиетті орындарының салынуына әкелді. Мысалдарға Польшадағы Ченстохованың Қара Мадоннасы және Литвадағы Таң қақпасының Анамыз жатады. Ғибадат заттарының арасында ең көп таралғаны – Кармел тауының Анамыздың скапулярі, Тауықтардың Анасының иконасы және «Ғажайып медаль». Оның тарихы 1830 жылға дейін жетеді. Аймақтық ғибадаттар жергілікті қолдауды жалғастыруда, атап айтқанда, фестивальдар мен мерекелерді ұйымдастыруда. Филиппиндегі Порта Ваганың Жалғыз Анасының мерекесі мен Анамыздың мейрамы ғасырлар бойы тойланып келеді, ал олардың иконалары әлі де құрметпен қарастырылады. Жыл сайын Пентикост мерекесіне дейін, жергілікті Марияға ғибадат етудің бір бөлігі ретінде, Испаниядағы Эль Росиоға шамамен бір миллион адам баруда. Бағыштанудың тағы да көптеген түрлері бар. Мысалы, католик шіркеулерінде Мәриямға арналған қосымша алтарьлар, көбінесе Аналар капеллалары деп аталатындар, орнату дәстүрі қалыптасқан.