Кіріспе
Діни қауымға мүшеліктен айыру, тоқтату немесе шектеу үшін қолданылатын цензура – қауымнан шығару, яғни діни қауымға мүшеліктен айыру, тоқтату немесе шектеу, сондай-ақ қауым ішіндегі белгілі бір құқықтарды, әсіресе қауымның басқа мүшелерімен қарым-қатынас жасау және қасиетті обрядтарды қабылдау құқығын шектеу үшін қолданылатын діни цензураның институционалдық актісі. Бұл практика католик шіркеуі, шығыс православие шіркеулері және басқа да христиан діндері сияқты ежелгі шіркеулердің барлығында қолданылады. Сонымен қатар, бұл термин басқа діни топтар арасындағы ұқсас діни оқшаулаушылық пен қарым-қатынасты үзу әрекеттеріне де қолданылады. Амиштер қауым ережелерін бұзған немесе шіркеуге күмән келтірген мүшелерін қауымнан шығарады, бұл практика "аулақ болу" деп аталады. Ехоба куәгерлері өздерінің қауымнан шығару түрін "қауымнан шеттету" деп атайды. "Қауымнан шығару" сөзі белгілі бір адамды немесе топты қауымнан шеттету мағынасын білдіреді. Кейбір діндерде қауымнан шығару мүшеге немесе топқа рухани айыптау салуды қамтиды. Қауымнан шығару қауымнан аластату, ұятқа қалдыру сияқты жазаларға әкелуі мүмкін, бұл қауымның ережелеріне, жасалған құқық бұзушылыққа немесе діни қауымның нормаларына байланысты. Шын ниетпен тәубе еткен жағдайда бұл қатаң жаза көбінесе қайтарылып алынады.
Excommunication is an institutional act of religious censure used to deprive, suspend, or limit membership in a religious community or to restrict certain rights within it, in particular those of being in communion with other members of the congregation, and of receiving the sacraments. It is practiced by all of the ancient churches (such as the Catholic Church, Oriental Orthodox churches and the Eastern Orthodox churches) as well as by other Christian denominations, but it is also used more generally to refer to similar types of institutional religious exclusionary practices and shunning among other religious groups. The Amish have also been known to excommunicate members that were either seen or known for breaking rules, or questioning the church, a practice known as shunning. Jehovah's Witnesses use the term disfellowship to refer to their form of excommunication. The word excommunication means putting a specific individual or group out of communion. In some denominations, excommunication includes spiritual condemnation of the member or group. Excommunication may involve banishment, shunning, and shaming, depending on the group, the offense that caused excommunication, or the rules or norms of the religious community. The grave act is often revoked in response to manifest repentance.
Бахаи діні
Бахаилер арасында қауымнан шығару сирек кездеседі және көбінесе қоғамдық нормаларды бұзу, интеллектуалдық пікір таласы немесе басқа дінге өту үшін қолданылмайды. Оның орнына, бұл ең ауыр жаза, ол сенушілердің бірлігіне қауіп төндіретін ұйымдасқан қарсылықты басу үшін сақталады. "Келісім бұзушы" деген термин бахаилердің "Келісімді" бұзғаны үшін бахаи қауымынан шеттетуге ұшыраған адамды білдіру үшін қолданылады: дінде алауыздық тудыруды белсенді түрде насихаттау немесе басшылықтың мұрагерлік тізбегінің заңдылығына қарсы шығу. Қазіргі таңдағы Бірыңғай Әділет Үйі ғана бір адамды "Келісім бұзушы" деп жариялауға толық құқылы, және анықталғаннан кейін барлық бахаилер онымен қарым-қатынасты тоқтатуға міндетті, тіпті ол отбасы мүшесі болса да. Бахаи жазбалары "Келісім бұзушылармен" байланысуға тыйым салады және бахаилер олардың әдебиеттерінен аулақ болуға шақырылады, бұл бахаи принципі – шындықты тәуелсіз зерттеуден өзгеше жағдайды тудырады. Көптеген бахаилердің бар екенін білмейтін шағын бахаилік топтар бар.
Христиандық
Қауымнан шығарудың мақсаты – христиан қауымының нанымына қарсы келетін мінез-құлықтары немесе үйретулері бар мүшелерді шіркеуден мүшеліктен шығару (әрекетсіздік). Оның мақсаты – шіркеу мүшелерін зиянды әсерлерден қорғау және осы бұзушылық жасаған адамға қателігін түсініп, тәубе етуге мүмкіндік беру.
Католик шіркеуі
Католик шіркеуі ішінде, көпшілік Латын шіркеуінің және Шығыс Католик шіркеулерінің қауымнан шығару ережелері арасында айырмашылықтар бар.
Латын шіркеуі
Қауымнан шығару латеи сентенция (автоматты, канондық құқық жазаны белгілеген қылмыс жасаған кезде пайда болады) немесе ферендеи сентенция (заңды жоғарғы билік жүргізген кезде ғана пайда болады немесе шіркеу сотының үкімі ретінде жарияланады) болуы мүмкін. Католик шіркеуі Трент соборында «қауымнан шығарылған адамдар шіркеудің мүшелері емес, себебі олар оның үкімімен оның балаларынан бөлініп тасталды және олар тәубе еткенше оның қауымына кірмейді» деп үйретеді. Папа Лев X Exsurge Domine (1520 жылдың 16 мамырында) паптық бұйрығында Лютердің «қауымнан шығару – бұл тек сыртқы жаза ғана, ол адамды шіркеудің жалпы рухани дұғаларынан айырмайды» деген жиырма үшінші тұжырымын айыптады. Папа Пий VI Auctorem Fidei (1794 жылдың 28 тамызында) экскоммуникацияның әсерінің тек сыртқы емес екенін, өйткені оның мәні бойынша ол тек шіркеумен сыртқы қарым-қатынастан ғана шығармайды, егер экскоммуникация көктегі жаза және жанға әсер ететін рухани жаза болмаса, деп айтты. Қауымнан шығарылған адам шіркеу қоғамынан шығарылғандықтан, крещение рәсімінің өшпес белгісін сақтайды және шіркеудің билігіне бағынады. Олар белгілі бір іс-әрекеттерге қатысудан тыйымдалады. Бұл іс-әрекеттер 1331 §1-де тізімделген, оларға Евхаристия құрбанын тойлауға немесе басқа да құлшылық рәсімдеріне қатысуға; құрметті тойлауға немесе қабылдауға; немесе шіркеулік лауазымдарды, қызметтерді немесе функцияларды орындауға тыйым салады. Қазіргі католиктік канондық заң бойынша, қауымнан шығарылғандар діни міндеттерге, мысалы, қасиетті литургияға қатысуға міндетті, тіпті олар Евхаристияны қабылдауға және литургияға белсенді қатысуға (оқуға, сыйлықтарды әкелуге және т.б.) тыйым салынған болса да. «Қауымнан шығарылғандар құқықтарын жоғалтады, мысалы, қасиеттіліктерді қабылдау құқығын, бірақ олар заңның міндеттемелеріне бағынуға міндетті; олардың құқықтары жазаны кешіру арқылы татуластырылған кезде қайта қалпына келеді». Бұл латеи сентенциямен қауымнан шығарылғандарға ғана қатысты. Мысалы, дін қызметкері, егер оның қылмысы «ашық және ауыр күнә» болса, онда ол 915-ші қағидаға сәйкес, олардың қасиеттілікке қатысуына жол бермеуге міндетті, егер ол олардың жасағандығын ресми түрде жарияламаған болса да, егер дін қызметкері олардың оны жасағанын білсе. Екінші жағынан, егер дін қызметкері біреудің қауымнан шығарылғанын немесе автоматты қауымнан шығарудың жарияланғанын білсе (бұл енді жай ғана жарияланбаған автоматты қауымнан шығару емес), ол оған қасиеттілік беруге тыйым салады. Католик шіркеуінде қауымнан шығару әдетте тәубе етуді білдіру, егер қылмыс ереске қатысты болса, Символды мойындау және сенім актісі немесе мойынсұнуды жаңарту (егер бұл қылмыс актісінің маңызды бөлігі болса, яғни шиеленістік актісі) арқылы шешіледі, содан кейін дін қызметкері немесе епископ оны кешіруге (абсолюция беруге) өкілетті. «Абсолюция тек ішкі (жеке) форумда ғана болуы мүмкін, немесе сыртқы (жария) форумда да, егер адам жеке түрде кешірілсе, бірақ жұртшылықта тәубесіз деп саналса, бұл қандай дау тудырады ма?»
Шығыс католик шіркеулері
Шығыс католик шіркеулерінде айырылу тек қана декрет арқылы жүзеге асырылады, ешқашан латеи сентенция бойынша автоматты түрде туындамайды. Айырылудың кіші және үлкен түрлері арасында ерекшелік жасалады. Кіші айырылуға ұшырағандар қасиетті Евхаристияны қабылдаудан шеттетіледі және Құдай қызметіне қатысудан да алыстатылуы мүмкін. Тіпті, оларға қасиетті орынға, құлшылық өтетін кезде кіруге де тыйым салынуы мүмкін. Айырылу туралы декретте айырылудың нақты салдары және қажет болған жағдайда оның мерзімі көрсетілуі керек. Үлкен айырылуға ұшырағандарға, қасиетті Евхаристияны ғана емес, сондай-ақ басқа да қасиетті сыйырларды қабылдауға, қасиетті сыйырларды орындауға, шіркеулік қызметтерді, міндеттерді немесе лауазымдарды атқаруға тыйым салынады, және олардың мұндай әрекеттерінің бәрі күшсіз деп есептеледі. Олар Құдай қызметіне және басқа да діни тойларға қатысудан шеттетіледі. Оларға берілген жеңілдіктерді пайдалануға тыйым салынады және шіркеуде оларға ешқандай құрмет, лауазым, міндет немесе қызмет берілмейді, сондай-ақ осы құрметтермен байланысты зейнетақы немесе басқа да табыс алуға құқықтары жоқ, және олар дауыс беруге немесе сайлануға құқығынан айырылады.
Шығыс православие шіркеуі
Шығыс православие шіркеуінде экскоммуникация – мүшенің қасиетті Евхаристиядан шеттетілуі. Бұл шіркеуден қуылту емес. Мұндай жағдай, мысалы, сол жыл ішінде тәубе етпеуі сияқты себептермен туындауы мүмкін; экскоммуникация тәубелік мерзімнің бір бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін. Әдетте, мүшені толық қауымдастыққа қайтару мақсатымен жасалады. Ұзақ мерзімге экскоммуникация салу алдында, әдетте епископпен кеңесіледі. Шығыс православиеліктер анафема жариялау арқылы қуылтуға да мүмкіндік береді, бірақ бұл тек өте ауыр және тәубесіз дінбұзарлық әрекеттері үшін ғана қолданылады. Мысалы, 553 жылы Константинополдің екінші соборының он бірінші тарауында былай делінген: «Егер кім Арийді, Еуномийді, Македонийді, Аполлинарийді, Несторийді, Евтихийді және Оригенді, сондай-ақ олардың дінсіз жазбаларын, қасиетті Католик және Апостолдық шіркеудің, сондай-ақ жоғарыда аталған төрт қасиетті Синодтың бұрын айыптаған және айыптайтын барлық еретиктерді, және [сол сияқты] осы еретиктермен бірдей пікір ұстаған, ұстап отырған немесе олардың дінсіздігінде осы соңғы уақытқа дейін табандылық танытқандарды анафема етпесе, ол анафема болсын».
Лютеран шіркеулері
Лютерандық дінде техникалық түрде қауымнан шығару рәсімі бар, бірақ кейбір конфессиялар мен қауымдар оны қолданбайды. Смалкалд мақалаларында Лютер «үлкен» және «кіші» қауымнан шығаруды ажыратады. «Кіші» қауымнан шығару – бұл адамды Раббының соңғы кешкі асынан және «шіркеудегі басқа да қарым-қатынастардан» тыйым салу. Ал «үлкен» қауымнан шығару адамды шіркеуден де, саяси қауымнан да шығарып тастады, ол шіркеу билігінен тыс деп есептеді және бұл тек азаматтық басшылардың құзырында болды. Қазіргі лютерандық тәжірибе Лютеран шіркеуінің Миссури Синодының 1986 жылғы Кіші катехизиске түсіндірмесінде баяндалған, ол «Ключ кеңсесі» кітабындағы 277–284 сұрақтарда келтірілген. Көптеген лютерандық конфессиялар қауымның барлығы (пастордың өзі емес) қауымнан шығару үшін тиісті қадамдар жасауы керек деген принцип бойынша жұмыс істейді, және әрқашан нақты ережелер болмайды, сондықтан жеке қауымдар көбінесе қарапайым жамағатты қауымнан шығару ережелерін белгілейді (рухани қызметкерлерден өзге). Мысалы, шіркеулер кейде сенбі күнгі құлшылықта дауыс беруді талап етуі мүмкін; кейбір қауымдар бұл дауыс бірауыздан болуын талап етеді. Швеция шіркеуі мен Дания шіркеуі қауымнан шығарылған адамдарды қауым алдында қауымнан шығарады. Лютерандық рәсім сирек қолданылса да, оның біршама демократиялық қауымнан шығару процесіне байланысты соңғы жылдары ерекше жағдайлар туындады. Бір мысал – серийлі кісі өлтіруші Деннис Радерді оның конфессиясынан (Америкадағы Евангелистік лютеран шіркеуі) шығару үшін оның шіркеу мүшелерін оның қауымнан шығарылуы үшін дауыс беруге «әрекет етуге» тырысқан адамдар.
Англия шіркеуі
Англия шіркеуінің мүшесі қалай және қандай себеппен қауымнан шығарылатынына қатысты нақты канондары жоқ, бірақ "қандай да бір ауыр және жария қылмыс жасағаны үшін қауымнан шығарылған және оның тәубесіне куәлік ететін адам болмаған" адамға шіркеу жерлеуінен бас тартуға рұқсат беретін каноны бар. Англия шіркеуінен шығарылғаны үшін түрмеге жабу жазасы 1963 жылы ағылшын заңдарынан жойылды. Тарихшы Кристофер Хилл революцияға дейінгі Англияда қауымнан шығару жиі кездесетін, бірақ оның абыройы төмендеді, себебі ол тең емес қолданылып, айып төлеу арқылы одан қашуға болатын.
Америка Құрама Штаттарының епископтық шіркеуі
ECUSA Англикандық қауымдастықтың құрамында, және Англия шіркеуімен ортақ көптеген канондарға ие, олар экскоммуникация бойынша оның саясатын анықтайды.
Реформацияланған шіркеулер
Реформация шіркеулерінде қауымнан шығару шіркеудің үш белгісінің бірі саналатын шіркеу тәртібінің соңғы сатысы ретінде қарастырылады. Вестминстерлік сенім жазбасы оны "ескерту" және "бір мезгілге Иеміздің кешкі асынан шеттетуден" кейінгі үшінші қадам деп есептейді. Дегенмен, Джон Кальвин өзінің "Христиан дінінің негіздері" еңбегінде шіркеу жазалары "қауымнан шығарылғандарды мәңгілік құрылысқа және кінәға тартпайды", ал олардың мақсаты – өкінішке келтіру, келісімге келу және қауымға қайта оралу екенін айтады. Кальвин атап көрсетеді: "Шіркеу тәртібі бізге қауымнан шығарылған адамдармен жақын қарым-қатынаста болуға рұқсат бермесе де, біз оларды жақсылыққа шақыруға және оларды шіркеудің достығы мен бірлігіне қайтаруға бар күшімізді салуымыз керек". Кемінде бір заманауи реформатор теологы қауымнан шығаруды тәртіптік процестің соңғы қадамы деп есептемейді. Джей Э. Адамс қауымнан шығарылған адамды әлі де бауырлас ретінде қарастырады, бірақ соңғы қадамда олар "бұтпарастар мен салық жинаушылар сияқты" болады (Маттай 18:17). Адамс жазады: "Киелі кітапта қауымнан шығару (Адамс айтуынша, Иеміздің дастарқанынан шеттету) 5-ші қадаммен теңестірілмейді, керісінше, 5-ші қадам "ортадан алып тастау, шайтанға тапсыру" деп аталады". Бұрынғы Принстон университетінің президенті және теолог Джонатан Эдвардс "Қауымнан шығарудың мәні мен мақсаты" атты еңбегінде қауымнан шығаруды "Иеміздің дастарқанынан шеттету" ретінде қарастырады. Эдвардс былай деді:
"Атап айтқанда, бізге (қауымнан шығарылғандармен) олардың үйлерінде қонақ болу сияқты, олармен тым жақын араласуға тыйым салынған, мәтінде көрсетілгендей, олармен араласпауға, тіпті тамақ ішуге де тыйым салынған [ ]. Бұл Иеміздің кешкі асынан тамақ ішуге қатысты емес, жалпы тамақ ішуге қатысты, себебі тыйым салынған тамақтану – араласудың ең төменгі деңгейінің бірі. Осы адаммен араласпаңдар, тіпті тамақ ішпеңдер! – деді елші. Ал Иеміздің кешкі асынан тамақ ішу – христиандық қарым-қатынастың ең жоғары деңгейі. Елшінің: "Адаммен араласпаңдар, тіпті ең жақын адамдарыңмен де араласпаңдар!" деген сөзін кім дұрыс түсіне алады? Сонымен қатар, елші бұл тамақтануды басқа дінге сенбейтіндермен араласудың бір жолы ретінде айтады. Оларға: "Зина жасаудан сақтаныңдар!" – деп ескертеді. Содан кейін оларға: "Бұл – осы әлемнің зинақорлары, яғни бұтқа табынушылармен араласуға қатысты емес. Егер бауыр деп аталатын біреу зина жасаса, онда мұндай адаммен араласпаңдар, тіпті тамақ ішпеңдер!" – дейді. Бұл елшінің Иеміздің дастарқанынан тамақ ішуді айтпағанын анық көрсетеді, өйткені олар бұтқа табынушылармен де араласпауға тиіс, қауымнан шығарылған адаммен араласпағандай".
"Particularly, we are forbidden such a degree of associating ourselves with (excommunicants), as there is in making them our guests at our tables, or in being their guests at their tables; as is manifest in the text, where we are commanded to have no company with them, no not to eat [ ] That this respects not eating with them at the Lord's supper, but a common eating, is evident by the words, that the eating here forbidden, is one of the lowest degrees of keeping company, which are forbidden. Keep no company with such a one, saith the apostle, no not to eat – as much as to say, no not in so low a degree as to eat with him. But eating with him at the Lord's supper, is the very highest degree of visible Christian communion. Who can suppose that the apostle meant this: Take heed and have no company with a man, no not so much as in the highest degree of communion that you can have? Besides, the apostle mentions this eating as a way of keeping company which, however, they might hold with the heathen. He tells them, not to keep company with fornicators. Then he informs them, he means not with fornicators of this world, that is, the heathens; but, saith he, 'if any man that is called a brother be a fornicator, etc. with such a one keep no company, no not to eat.' This makes it most apparent, that the apostle doth not mean eating at the Lord's table; for so, they might not keep company with the heathens, any more than with an excommunicated person".
Амиш
Амиш қауымдары "жалтару" деп аталатын, қауымнан қуудың түрлі тәсілдерін қолданады. Бұл тәжірибеге қауымдық шаралардан оқшаулау немесе барлық байланысты үзу кіруі мүмкін.
Меннониттер
Меннониттер қауымдастығы шомылдырылған, күнә жасаған мүшелерін "тыйым салу", бөліп-тарату және түзету арқылы тәртіпке келтіреді. Бөлініп шыққан мүшелер олар тәубе етіп, өмірлерін өзгертетінше, олардан қашылып, араласпау керек. Араласпаушылық христиандық қайырымдылық пен шаралылық рухында жүзеге асырылуы тиіс; мақсаты жоқ қылу емес, адамды түзету.
Гуттерлер
Гуттер қауымы, қайта-қайта күнә жасаған, шүкірленген мүшелеріне қатысты "тыйым салу" деп аталатын қауымнан шеттету тәсілін қолданады.
Баптистер
Баптистер үшін, қауымнан шығару – қауымның иманға қатысты ұстанымдарына қарсы келетін сенімдері немесе мінез-құлқы үшін тәубе етпеген мүшелеріне қатысты соңғы шара ретінде қолданылады. Бірақ, қауым мүшелерінің дауысымен шеттетілген адамды қайта қабылдауға болады.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі (LDS Church) ауыр күнә жасағандарға қатысты жаза ретінде қауымнан шығаруды қолданады, яғни шіркеудің атын немесе моральдық беделін айтарлықтай қорлайтын, немесе басқа адамдарға қауіп төндіретін іс-әрекеттер. 2020 жылы шіркеу «қауымнан шығару» терминін қолдануды тоқтатты және оның орнына «мүшеліктен шығару» терминін қолданады. Шіркеу басшылығының Жалпы нұсқаулығына сәйкес, мүшеліктен шығару немесе мүшелікке шектеулер салудың мақсаты: 1) басқаларды қорғауға көмектесу; 2) адамға өкініш білдіріп, Иса Мәсіхтің құтқару күшіне қол жеткізуге көмектесу; 3) шіркеудің тұтастығын сақтау. ЛДС тәртіптік рәсімдері мен қауымнан шығарудың бастауы Жозеф Смит 1831 жылдың 9 ақпанында жазған, кейіннен Дін мен Келісімдердің 42-бөлімі ретінде қабылданған және Жалпы нұсқаулықта бекітілген аянға байланысты. ЛДС шіркеуі жеке кеңес беру, сақтық шараларын қолдану және мүшелікке бейресми және ресми шектеулер салу сияқты жеңіл жазаларды да қолданады. (Бұрын мүшелікке қатысты бейресми шектеулер «сынақ мерзімі» деп аталатын, ал ресми шектеулер «қауымнан алыстату» деп аталатын.) Мүшелікке ресми шектеулер мүшеліктен шығару деңгейіне жете алмайтын ауыр күнәлар үшін қолданылады. Ең ауыр немесе мойынбұрмас жағдайларда мүшеліктен шығару тәртіптік шара ретінде қарастырылады. Жалпы нұсқаулықта басқа шіркеуге ресми түрде қосылу діннен тайғанау болып саналады және мүшеліктен шығаруға себеп болуы мүмкін; алайда, тек басқа шіркеуге бару діннен тайғанау болып табылмайды. Мүшеліктен шығару тек ресми шіркеу мүшелері кеңесінен кейін ғана жүзеге асырылады. Бұрын «тәртіптік кеңес» немесе «шіркеу соты» деп аталатын кеңестер, кінәға назар аудармай, өкініш білдіру мүмкіндігіне баса назар аудару үшін қайта аталды. Әйелдер және Мәсіхтің діни қызметкерлігіне кірмеген еркектер үшін палата мүшелерінің кеңесі өткізіледі. Палата мүшелері кеңесінің шешіміне діңгек президентіне шағымдануға болады. Мүшелігі алынған адамдар қасиетті дастарқанды қабылдау құқығынан айырылады. Мұндай адамдар шіркеу жиналыстарына қатыса алады, бірақ қатысу шектеледі: олар көпшілік алдында дұға ете алмайды, уағыз айта алмайды және ғибадатханаларға кіре алмайды. Сондай-ақ, мұндай адамдар ғибадатханалық киім киюге, сатып алуға және ондықтан бас тартуға тиым салынады. Мүшелігі алынған адам кем дегенде бір жыл күткеннен кейін және шын ниетпен өкініш білдіргеннен кейін шіркеу басшыларымен сұхбаттасқаннан кейін қайта шомылдырылу рәсімінен өтуі мүмкін. Кейбір сыншылар LDS шіркеуінің басшылары мүшеліктен шығару қаупін қолданып, қалыптасқан саясат пен іліммен келіспейтін, даулы тақырыптарды зерттейтін немесе талқылайтын, немесе жергілікті, діңгек басшыларымен немесе жалпы басшылық органдарымен дауласатын шіркеу мүшелері мен зерттеушілерді үндемей немесе жазалайды деп айыптайды; мысалы, Брайан Эвенсон, BYU-дың бұрынғы профессоры және жазушысы, оның шығармалары BYU басшылары мен LDS басшылығы тарапынан сынға ұшырады. ЛДС шіркеуінен қауымнан шығарылған тағы бір маңызды жағдай – «қыркүйек алтысы», зиялылар мен профессорлар тобы, олардың бесеуі қауымнан шығарылды, ал алтыншысы қауымнан алыстатылды. Алайда, шіркеу саясаты бойынша, жергілікті басшылар мүшеліктен шығаруға жауапты, шіркеу бас кеңсесінен әсер етпейді. Сондықтан шіркеу бұл саясатты ғалымдарды немесе наразылық білдірушілерді жүйелі түрде қуғындамайтынының дәлелі деп санайды. Деректер көрсеткендей, ЛДС шіркеуінің мүшеліктен шығару көрсеткіштері жылдар бойында күрт өзгеріп отырды, 1900 жылдардың басында 6400 мүшеге 1 адамнан 1970 жылдары 640-қа дейін өсті, бұл өсім «жоғарыдан бейресми басшылыққа» байланысты болуы мүмкін, сондай-ақ Жалпы нұсқаулыққа уақыт өте келе қосылған мүмкін бұзушылықтар тізімі де ықпал еткен болуы мүмкін. Мүше қатысты ауыр күнә жасады деп мойындаса немесе айыпталып, кем дегенде үш ақсақалдан тұратын сот комитеті құрылады. Бұл комитет істі зерттеп, жасалған күнәның ауырлығын анықтайды. Егер адам қауымнан шығаруға лайық қылмыс жасады деп табылса, онда комитет адамның көзқарасы мен «өкінішке лайық істеріне» сүйене отырып шешім қабылдайды. Қауымнан шығару – бұл Ехоба куәгерлерінің барлық мүшелері мен қауымнан шығарылған адам арасындағы достық қарым-қатынасты үзу. Туыстармен қарым-қатынас әдетте ең аз деңгейде шектеледі, мысалы, өсиеттерді оқыған кезде және қарт адамдарға қажетті көмек көрсету сияқты. Үйдегілер әдеттегідей отбасылық қарым-қатынас жасай береді, бірақ рухани қарым-қатынас болмайды, мысалы, отбасылық Киелі кітапты зерттеу және діни талқылау. Қауымнан шығарылған кәмелетке толмаған баланың ата-анасы оны қауымның ілімдеріне көндіруге тырыса береді. Ехоба куәгерлері бұл тәртіптік шара қауымнан шығарылған адамды Киелі кітаптағы стандарттарға сәйкес болуға ынталандырады және оның қауымның басқа мүшелеріне әсер етуіне жол бермейді деп сендіреді. Куәгерлердің моральдық кодексін бұзумен қатар, Ехоба куәгерлерінің ілімдерімен ашық келіспеу де жазалауға себеп болуы мүмкін. Куәгерлер әдебиетінде «тайып кеткендер» туралы сипаттамалар Ұлыбританияда діни жекқорлық заңдарын бұза ма екенін анықтау үшін зерттелді. Әлеуметтанушы Эндрю Холден көптеген куәгерлер ұйымға және оның ілімдеріне көңілі толмағандықтан бас тартқысы келсе де, жазалаудан қорқып және достары мен отбасы мүшелерімен байланысты жоғалтудан қорқып, ұйыммен байланыста қалады деп мәлімдейді. Жазалау психологиялық әдебиеттегі қарым-қатынас агрессиясы деп белгіленеді. Шіркеу мүшелері мен олардың әйелдері қауымнан шығарылған ата-аналарына қарсы қолданғанда, психологтар ата-ананы бөліп-жару деп атайтын элементтерді қамтиды. Ауыр жазалау жазаланған адамға (және оның тәуелділеріне) түршіктік психологиясында зерттелгендей, жарақат келтіруі мүмкін. Ақсақалдар адамның ресми мәлімдемесі болмаса да, қан құюды қабылдау сияқты әрекеттері арқылы адамның қауымнан шығып кеткенін шеше алады немесе басқа діни немесе әскери ұйымға қосылған жағдайда. Ақсақалдар тарапынан қауымнан шығып кеткені деп танылған адамдарға шағымдану құқығы берілмейді. Әр жыл сайын қауымның ақсақалдары қауымнан шығарылған адамдармен кездесіп, жағдайдың өзгергенін анықтау және оларды қайта қабылдануға шақыруға нұсқау алады. Қайта қабылдану белгілі бір мерзімнен кейін автоматты түрде жүзеге аспайды, сондай-ақ ең аз мерзім де белгіленбеген; қауымнан шығарылған адамдар кез келген уақытта ақсақалдармен сөйлесе алады, бірақ қауымға қайта қабылдану үшін жазбаша түрде өтініш беруі керек. Ақсақалдар әрбір жағдайды жеке қарастырады және «өкініш білдіруінің шын екенін дәлелдеу үшін жеткілікті уақыт өтті ма?» екенін қамтамасыз етуге нұсқау алады. Сот комитеті адамның өкінішін анықтау үшін онымен кездеседі, егер бұл анықталса, адам қауымға қайта қабылданады және үйден үйге уағыздау сияқты қауымның ресми миссионерлік қызметіне қатыса алады. Ресми түрде жазаланған немесе қайта қабылданылған куәгер кем дегенде бір жыл бойы ешқандай арнайы қызметке тағайындалмайды. Бала зорлауға қатысты ауыр күнә жасаған адам қылмыстық қылмыс жасаған-жасамағанына қарамастан, қауымның ешқандай арнайы қызметіне тағайындалмайды.
Христиандықтар
Көптеген топтар сияқты, 1830 жылдардағы жаңару қозғалысынан бастау алған христадельфиандар өздерінің шеттету түрін "қауымнан айыру" деп атайды, бірақ "жазалау" практикасын қолданбайды. Қауымнан айыру моральдық себептермен, сенімдерді өзгерту немесе (кейбір экклезияларда) қауымға қатыспағаны үшін (оларға "символдар" немесе "нанды бөлісу" деп аталады) болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, аталған мәселелерді талқылау қажет. Егер олар сәйкес келмесе, басқару комитеті ("Жиналысты ұйымдастырушы бауырлар") шіркеуге ("жиналыс" немесе "экклезия") адамды қауымнан айыру туралы дауыс беруді ұсынады. Бұл рәсімдерді 1863 жылдан бастап ертедегі христадельфиандар жасады, ал 1883 жылы Роберт Робертс "Христадельфиан экклезияларын құру және басқару жөніндегі нұсқаулық" (әдетте "Экклесиалдық нұсқаулық" деп аталады) кітабында кодификациялады. Алайда, христадельфиандар өз практикаларын осы құжаттан ғана емес, сонымен қатар 1Кор.5 және 2Кор.2-дегі жазылғандардан, соның ішінде жазылған жағдайларға сүйенеді. Христадельфиандар көбінесе "экскоммуникация" терминінен аулақ болады, оны көптеген адамдар католик шіркеуімен байланыстырады; және бұл сөз олар келіспейтін, мысалы, артық айыптау және жазалау сияқты әсерлерді тудырады, сондай-ақ шараның түзету мақсатын мойындамайды. Мінез-құлық мәселелері. Моральдық мәселелерге қатысты көптеген жағдайлар сенімнен тыс неке, ажырасу және қайта неке (кейбір жағдайларда кейбір экклезиялар оны зина деп санайды) немесе гомосексуализм сияқты қарым-қатынас мәселелерін қамтиды. Моральдық мәселелер бойынша қайта қабылдау экклезияның жеке тұлғаның шіркеудің моральдық емес деп санайтын іс-әрекетінен "қайтып келгеніне" (тоқтағанына) баға беруімен анықталады. Бұл ажырасу және кейіннен қайта үйлену жағдайларын қарастыру кезінде күрделі болуы мүмкін, әртүрлі экклезиялар қабылдаған әртүрлі ұстанымдармен, бірақ әдетте негізгі "Орталық" топтастыруда мұндай жағдайларды қабылдауға болады. Доктриналық мәселелер. Христадельфиандардың "бірінші принциптер" деп атаған доктриналарына қатысты сенімдердің өзгеруін қабылдау қиын, егер жеке адам оларды үйрету немесе таратудан бас тартса, өйткені ұйымның сенім туралы жарияланған мәлімдемесі экклезия мүшелігінің және экклезияаралық қарым-қатынастың негізі ретінде қызмет етеді. Сенімдері әртүрлі болғандықтан қауымнан айырылғандар сирек қайта оралады, өйткені олар өздері келіспейтін түсінікке сәйкес болулары керек. Негізгі мәселелер бойынша әртүрлі көзқарастар қателік және діннен тайып кету деп саналады, бұл адамның құтқарылуына кедергі келтіруі мүмкін. Алайда, ілімге қатысты себептермен қауымнан айыру қазір сирек кездеседі. Зина жасаған немесе ажырасқан жағдайда, уақыт өте келе, егер ол қайтадан үйленгісі келсе, мүше қайта қабылдануы мүмкін. Егер адам бір жынысты қатынаста өмір сүрсе немесе гомосексуалды қатынаста болса, онда тоқтату шарттары орындалмаған болып есептеледі. "Қайта қауымдастыру" механизмі бастапқы процеске керісінше жүзеге асырылады; жеке адам "экклезияға" өтініш береді, ал "Жиналысты ұйымдастырушы бауырлар" дауыс беретін мүшелерге ұсыныс жасайды. Егер "Жиналысты ұйымдастырушы бауырлар" дауыс беру экклезияны бөлінуге әкелуі мүмкін деп есептесе немесе кейбір мүшелерді жеке ашуландырса, олар үшінші тарап экклезиясын табуға тырыса алады, ол мүшені "қайта қауымдастыруға" дайын. Экклесиалдық нұсқаулыққа сәйкес, үшінші тарап экклезиясы басқа жиналыстың мүшесімен "қайта қарым-қатынас" жасау бастамасын көтеруі мүмкін. Алайда, бұл бір жақты түрде жасалмайды, өйткені бұл бастапқы экклезия мүшелерінің автономиясына қатысты гетерономияны құрайды.
Достар қоғамы (квакерлер)
Достар қоғамының көптеген топтарының (квакерлер) бірі, кездесудің біртұтастығына қайшы келетін мінез-құлқы үшін кездесуден шеттетілуі мүмкін. Ұлыбританияда кездесуде біртұтастық жоқ екенін тіркеуге болатын хаттама жасалуы мүмкін. Дегенмен, әрбір кездесудің, төрт ай сайынғы кездесудің және жылдық кездесудің өз мүшелеріне қатысты әрекет ету жауапкершілігі бар. Мысалы, Вьетнам соғысы кезінде көптеген Достар Ричард Никсонның соғысқа қатысты ұстанымына алаңдады, ол олардың сенімдеріне қайшы келіп тұрғандай болды; алайда, егер сол кездесу басшылық сезінген болса, Никсонның өзінің кездесуі – Калифорния штатының Уиттиер қаласындағы Шығыс Уиттиер кездесуі әрекет етуге тиіс болды. Бірақ олар әрекет етпеді. 17 ғасырда, құлдыққа қарсы қоғамдар құрылғанға дейін, өз дінтастарына құлдықтың зұлымдығына көндіруге тырысқан Достар кездесуден шеттетілді. Бенджамин Лей осы үшін Филадельфия жылдық кездесуінен шеттетілді. Шеттетілген мүше шіркеу басшылығының, оның ережелерінің, құндылықтарының және үйретімдерінің алдында адалдыққа берілетінін уәде беру арқылы қайта қабылдануы мүмкін.
Универсалистік бірлік
Юнитариандық универсализм либералды діни топ және қауымдық дін болып табылатындықтан, пікірлер мен сезімдердің кең спектріне ие. Дегенмен, унитариандық универсалистер бұзылған тәртіпті бұзушы адамдармен күресуге тура келді. Бұзылған тәртіпті бұзушы адамдарға қатысты саясаты жоқ қауымдар кейде мұндай саясатты қабылдауға мәжбүр болды, тіпті (оның ішінде) шеттетуге дейін. 1990 жылдардың соңында бірнеше шіркеулер Уэст-Шор ЮУ шіркеуінің саясатын үлгі ретінде пайдаланды. Егер біреу қорқытуға, бұзылған тәртіпке немесе шіркеудің мүшелеріне деген тартымдылығына кедергі келтірсе, осы үлгіні қолданатын шіркеуде кінәлі адамға үш деңгейлі жауап беру ұсынылады. Бірінші деңгей комитет немесе дін қызметкері мен кінәлі адам арасындағы әңгіме, ал екінші және үшінші деңгейлер шіркеуден немесе шіркеу іс-шарасынан шеттетуді қамтиды.
Буддизм
Буддизмде экскоммуникацияға тікелей балама жоқ. Дегенмен, Тхеравада монахтар қауымдастығында монахтар діни бұрыстықтар немесе басқа да әрекеттер үшін монастырьдан қуылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, монахтар төрт үлкен қате деп аталатын төрт серт береді, оларға жыныстық қатынасқа бару, ұрлық жасау, кісі өлтіру және рухани жетістіктер туралы жалған айту (мысалы, ерекше күшке ие болу немесе кереметтер жасау қабілеті) тыйым салынған. Егер осы серттердің бірі бұзылса, монах автоматты түрде үй иесіне айналады және осы өмірінде қайтадан монах бола алмайды. Көптеген жапон буддистік секталары өз жандарындарындағы шіркеу билігін жүзеге асырады және сангханың, үй иелерінің немесе епископтардың мүшелерін қуу үшін өз ережелеріне ие. Жапондық буддалық Sōka Gakkai ұйымы 1991 жылы Nichiren Shoshu сектасынан шығарылды.
Индуизм
Индуизм әртүрлілігіне байланысты біртекті және монолитті дін ретінде қарастыруға болмайды. Ол көбінесе ұйымдастырылмаған және синкретистік дін ретінде сипатталады, онда тізімделген доктриналардың айқын болмауы байқалады. Индуизмнің ішінде Дхарма мен Карманың шалғайлау түрін үйрететін бірнеше діни институттар (христиандық экклезияға балама) бар, сондықтан индуизмде қауымнан шығару түсінігі жоқ, демек, ешбір индус индуизм дінінен қуылмайды, бірақ адам касталық тыйымдарды кең ауқымда бұзғандықтан грамья арқылы касталық мәртебесін жоғалтуы мүмкін. Бұл жағдайды түзетуге болады немесе болмайды. Дегенмен, индуизмнің ішіндегі кейбір заманауи ұйымдасқан секталар бүгінде өз сектасынан адамды қуу арқылы қауымнан шығаруға ұқсас амалдар қолдануы мүмкін. Орта ғасырлар мен жаңа заманда (кейде қазір де) Оңтүстік Азияда кастадан (джати немесе варна) қуу амалы (касталық кеңестер арқылы) қолданылып келді және көбінесе адамның касталық мәртебесін төмендету, тіпті оны қол сұғылмаушылар немесе бханги тобына тастау сияқты ауыр салдарларға әкеп соқты. 19 ғасырда индус шетелге шыққандықтан қауымнан қуылды, себебі ол касталық шектеулерді бұзуға мәжбүр болады және нәтижесінде тазалығын жоғалтады деп есептелді. Қауымнан қуылғаннан кейін, касталық кеңес өкінудің кез келген түрін (ғисымдық немесе басқа) қабылдай ма, жоқ па, соған байланысты болар еді. Индуизмдегі қауымнан шығарудың қазіргі мысалдары көбінесе діни емес, саяси немесе әлеуметтік сипатта болады, мысалы, Тамил Надуда арамшөп жинаушылар ретінде жұмыс істеуден бас тартқан төменгі касталарды қауымнан шығару. Касталық зорлық-зомбылық пен кемсітудің тағы бір мысалы индуистік Кахия кастасынан шыққан Гупти исмаилистердің жағдайында болды. Қызығы, осы кастаның индус мүшелері дұғаларын «ОМ, Алланың атымен, Рахымды, Мейірімді» (ом ферманжи бисмиль лах ал рахман ал рахим) мантрасын қосып бастады, бірақ оны жағымсыз немесе исламдық деп санамады. Алайда, 1930 жылдардың басында, исмаили имамға адалдық танытуына байланысты каста мүшелерімен қақтығыс болғаннан кейін, Гуптилер деп аталатын бұл топ касталық ынтымақты бұзатындықтан толықтай кастадан қуылды. Бұл Гупти қауымы үшін де маңызды болды, себебі олар алғаш рет діни көзқарастарына байланысты ерекше топ ретінде танылды. Кейбір батыл Гуптилер индустар ретінде бұрынғы сақтық (тақия) тәжірибесінен де бас тартты, өйткені олар қауымнан қуылғандықтан, каста енді олардың іс-әрекеттеріне билік ете алмайды деп мәлімдеді. Индуизмдегі қауымнан шығарудың ертерек мысалы - Шастри Ягнапурушдас, ол өз еркімен кетіп, кейін 1906 жылы сол кездегі Вадтал ачарьясы Сваминараян Сампрадайының Вадтал гадиінен қуылды. Ол өзінің жеке институтын, Бочасанваси Сваминараян Санстаха немесе БСС (қазіргі БАПС) құрды, Гунатитанан Свами Сваминараянның нағыз рухани мұрагері екенін мәлімдеді.
Ислам діні
Тарих бойы пайда болған көптеген ислам дін тоғындарының арасында жалпыға бірдей және бір ауыздан мойындалған діни билік болмағандықтан, папаның экскоммуникациясы исламда нақты теңдесі жоқ, кем дегенде, егер кез келген қайшылықты діни биліктің жеке адамға немесе басқа сектаға қатысты көзқарастары бір-біріне бағынышты емес, тең дәрежеде деп есептелсе. Дегенмен, ереске қарсы шығуды айыптау және еретиктерді жазалау, басқа христиан діндеріндегі тәжірибемен салыстыруға болады. Ислам теологтары шиғымашылық пен ереске қарсы қолданылатын шараларды сипаттағанда екі термин қолданады: هَجْر (хаджр, "тастап кету") және تَكْفِير (тақфир, "сенімсіз деп жариялау"). Біріншісі (هَجْر, hajr) бір жерден (мысалы, Меккеден пайғамбардың Хижрасы – "көші-қон") немесе бір кісіден (Құранда, үйлеспейтін немесе бағынбайтын әйелді тәртіпке келтіру үшін немесе зиянды адамнан қашу үшін қолданылады) бас тартуды білдіреді. Екіншісі (تَكْفِير, takfīr) бір адамды "кәфір" ("сенімсіз") деп анық жариялауды білдіреді. Бірақ мұндай айыптама айыпталушы үшін ауыр салдарға әкелетіндіктен, ол "мүртад" (мүртадд, "діннен қайтушы; сатқын") деп есептеледі. Сондықтан, тақфирден гөрі, "бидъат" (bidʽah, "жаңашылдық; ереске қарсылық") деген айыптама жасап, одан соң жазалау және экскоммуникация жасау жиі кездеседі. Тақфир көбінесе сот арқылы жүзеге асырылады. Соңғы кезде жеке адамдарды сенімсіздер деп санаған жағдайлар да болды. Бұл шешімдер, негізінен, олардың жазбалары исламға қарсы деп танылғандықтан, жеке адамдарға қарсы сот процесінен кейін қабылданды. Ең танымал жағдайлар – Салман Рушди, Наср Әбу Зейд, Навал Эль Саадави және Ахмадия мұсылман қауымының жағдайлары. Мұндай жағдайлардың салдары ажырасуға дейін барды, себебі ислам құқығының дәстүрлі түсіндірмесіне сәйкес, мұсылман әйелдері мұсылман емес ерлерге үйленуге құқылы емес.
Иудаизм
Херем – иудаизмдегі ең жоғары діни жазалау шарасы. Бұл – адамның еврей қауымынан толыққанды шығарылуы. Хареди қауымдастығындағы жағдайларды қоспағанда, херем Ағарту дәуірінен кейін, жергілікті еврей қауымдастықтары саяси тәуелсіздігін жоғалтқанда және еврейлер өмір сүрген елдердің халықтарымен біріккенде тоқтатылды. Раввиндік соттың шығарған сирув бұйрығы, сотқа бағынбаумен теңестіріледі, сондай-ақ діни қатысуды шектеуі мүмкін. Раввиндердің конференциялары кейде мүшелерін шығарып жібереді, бірақ кейде кінәлі раввинге қарағанда жеңіл жаза ретінде айыптауды таңдайды. 2010 және 2015 жылдар аралығында Американдық раввиндердің Реформалық еврейлер орталық конференциясы алты раввинді, Американың Православ еврейлер раввиндік кеңесі үш раввинді, ал Консервативті еврейлер раввиндік ассамблеясы бір раввинді шығарып, үшеуін қызметтен шеттетуге және біреуін қайтадан қызметке орналасу мүмкіндігінсіз отставкаға жіберді. CCAR және RCA раввиндерді шығару себептері туралы абайласа да, RA бұл мәселеде ашық болды. Үш конференциядан шығарылу себептері: жыныстық зәбірлеу, этикалық тергеп-тексерулерге бағынбау, конференцияның келісімінсіз миссионерлік топтар құру, қауымдардан ақша ұрлау, басқа да қаржылық бұзушылықтар және қамауға алу.