Кіріспе
Кейбір христиандар демалыс күніне құрмет көрсету үшін, демалыс және құдайға сыйынбау үшін арналған апталық күнді сақтайды, оны Құдайдың демалыс күнін еске алу және қастерлеу туралы пәрменіне бағынып, әдетте жексенбіде, Иеміздің күнінде сақтайды. Алғашқы христиандар, көбінесе яһудилер, жетінші күнді (сенбіні) дұға мен демалыспен демалыс күні ретінде сақтады. Екінші ғасырдың басында Антиохиялық шіркеу әкесі Игнатий демалыс күнін сақтамауға рұқсат берді. Мүмкін, 14-шы ғасырдың басында Евстатий бастаған және император Зара Якуб кезінде бекітілген қозғалыстың нәтижесінде, Эфиопия христиандары сенбі мен жексенбіні қамтитын екі күндік демалыс күнін сақтайды. 16-шы және 17-шы ғасырлардағы пуритандық идеялармен үйлесімді, пресвитериандық және конгрегационалистік, сондай-ақ методистік және баптистік шіркеулер өздерінің иман жолдауында бірінші күнді (жексенбіні) сабатшылдық көзқарастарды бекітті, Иеміздің күнін христиандық демалыс күні ретінде сақтады. Христиандық конфессиялар арасында практикалар әртүрлі болғанымен, бірінші күндік шәмбешілдік (жексенбілік шәмбешілдік) практикаларына жексенбіде таңғы және кешкі шіркеу қызметтеріне қатысу, Иеміздің күні жексенбілік мектепте катехизис оқу, Иеміздің күнін жеңіл еңбектен босату, жексенбіде мейрамханаларда тамақтанудан аулақ болу, жексенбіде сауда жасау, Иеміздің күнінде қоғамдық көлік пайдалану және жексенбіде өткізілетін спорттық іс-шараларға қатысу кіреді; жексенбілік шәмбешіл христиандар Иеміздің күнінде жиі қайырымдылықпен айналысады, мысалы, жаңарушылықпен, сондай-ақ түрмедегі тұтқындарға және ауруханалар мен зейнеткерлер үйлеріндегі науқастарға бару. 17-шы ғасырдан бастап, бірнеше Реставраторлық христиандық топтар, көбінесе жетінші күндік шәмбешілер, сенбіде демалыс күнін сақтауды жүзеге асыратын қауымдастықтар құрды.
Some Christians observe a weekly day set apart for rest and worship called a Sabbath in obedience to Gods commandment to remember the Sabbath day, to keep it holy, usually on Sunday, the Lord's Day. Early Christians, at first mainly Jewish, observed the seventh day (Saturday) Sabbath with prayer and rest. At the beginning of the second century the Church Father Ignatius of Antioch approved non observance of the Sabbath. Possibly because of a movement initiated in the early 14th century by Ewostatewos, which gained approval under Emperor Zara Yaqob, Ethiopian Christians observe a two day Sabbath covering both Saturday and Sunday. In line with ideas of the 16th and 17th century Puritans, the Presbyterian and Congregationalist, as well as Methodist and Baptist Churches, enshrined first day (Sunday) Sabbatarian views in their confessions of faith, observing the Lord's Day as the Christian Sabbath. While practices differ among Christian denominations, common First day Sabbatarian (Sunday Sabbatarian) practices include attending morning and evening church services on Sundays, receiving catechesis in Sunday School on the Lord's Day, taking the Lord's Day off from servile labour, not eating at restaurants on Sundays, not Sunday shopping, not using public transportation on the Lord's Day, as well as not participating in sporting events that are held on Sundays; Christians who are Sunday Sabbatarians often engage in works of mercy on the Lord's Day, such as evangelism, as well as visiting prisoners at jails and the sick at hospitals and nursing homes. Beginning about the 17th century, a few groups of Restorationist Christians, mostly Seventh day Sabbatarians, formed communities that practiced the keeping of the Sabbath on Saturdays.
Демалыс күнін белгілеу
Еврейлердің аптаның жетінші күні – Шаббат, "сенбі" деп аталады, бірақ еврей күнтізбесінде жаңа күн түн ортасында емес, күн батқанда (немесе әдет бойынша шамамен 20 минут бұрын) басталады. Сондықтан Шаббат, қазіргі уақытта жұма күні күн батуынан басталып, сенбі күні түнде аспанда үш жұлдыз көрінгенге дейін созылады. Ерте христиан шіркеуінде де жетінші күн демалыс күні сақталып келді. Ежелгі Рим империясының азаматтық күнтізбесі – Юлиан күнтізбесі (б.з.д. 45 жылы негізі салынған) күндерді шамамен белгіледі, өйткені сол кезде түн ортасының уақытын анықтау қиын болды. Осылайша, ерте шіркеу еврей күнтізбесінің күн батудан күн батуға дейінгі формуласын күндерді белгілеу үшін оңай қабылдады, тіпті ол Құтқарылу мерекесін Юлиан күнтізбесі бойынша есептей бастағаннан кейін де. Оның шіркеу қызметтерінің күнделікті айналымы кешкі аспен басталды, ол көбінесе күн батқаннан кейін, кешкі уақытта тойланатын. Бұл үлгі Рим және Шығыс литургиялық практикасына еніп, Шығыс православие шіркеуінде бүгінге дейін қолданылуда. Бүгінгі күнге дейін литургиялық күн Шығыс православие және Шығыс православие шіркеуінің күнтізбесінде еврей санауымен сәйкес сақталады. Латын шіркеуінде "литургиялық күн түн ортасынан түн ортасына дейін созылады. Дегенмен, жексенбі және мерекелердің тойлануы өткен күннің кешінде басталады". Латын шіркеуінің канондық заңы бойынша, күн түн ортасында басталады.
Ертедегі христиандық
Яһуди христиандары демалыс күнін сақтап, бірақ күнінің соңында, яғни сенбі күні кешке жиналатын. Жақсы жаңалықтарда әйелдер бос қабірге келгені айтылады, бірақ бұл көбінесе "аптаның бірінші күні" деп аударылады. Бұл туралы Елшілердің істері 20:7-де нақты айтылған: Пауыл сөзін "түн ортасына дейін" жалғастырды, ал жас жігіт ұйықтап, терезеден құлап кетті. Христиандар жексенбі күні тойлайды, өйткені осы күні Иса өлгеннен қайта тірілді және Әулие Рух елшілерге келді. Христиандар аптаның бірінші күні (жұмағыялықтар үшін жексенбі) құдайға сыйынғандарының тарихы Елшілердің істеріне дейін жетеді және шамамен 115 жылы тарихи деректерде көрсетілген. Бірақ Константиннің жарлығы көптеген христиандардың тек жексенбіні ғана сақтауына, демалыс күнін еске алмауына себеп болды. 314 жылы Кесария епископы болған шіркеу әкесі Евсевий христиандар үшін "демалыс күні жексенбіге ауыстырылды" деді. Константинопольдік Сократ пен Созоменнің мәлімдемесіне сәйкес, ерте шіркеудің көп бөлігі (Рим мен Александрияны қоспағанда) Пасхада жетінші күнді демалыс күні ретінде сақтаған.
Көпшілік ғибадат
Евхаристиялық тойламаның Құдай күнінде белгіленуі яһуди Шаббатынан бөлек болғанымен, Евхаристияның өзінің маңыздылығы оны христиандар құлшылыққа жиналғандағы ең көп таралған ерте тойламаға айналдырды. Көптеген орындарда және уақыттарда, тіпті 4-ші ғасырға дейін, олар апта сайын демалыс күні жинала берді, сонымен қатар Құдай күнін де атап, екі күні де Евхаристияны тойлады. Алғашқы шіркеу кеңестерінде яһудилікке ұмтылу мәселесі қарастырылғанда, христиандық мейрамның демалыс күнін сақтауға қарсылық білдірілмеді. Мысалы, Лаодикия соборы (363-364 жж.) тек демалыс күніндегі Евхаристияны бірінші күні өткізілген Евхаристия сияқты сақтау керектігін бұйырды. Әбу Ханифа (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) еврейлердің демалыс күнін сақтамауы туралы айтқан. Ол «жаңа заң сіздерден демалыс күнін үнемі сақтауды талап етеді» деп, жетінші күнді әдеттегі демалыс күні ретінде сақтаудың қажеті жоқ екенін айтты. Алайда, Юстин Мартир демалыс күнінің Мұса мен израильдіктерге ғана тән екеніне сенді. Тарихшы және теолог Дж.Н. Эндрюстің айтуынша, ол былай деді: «Оның (Юстиннің) пікірінше, демалыс күні Мұса заманына дейін жақсы адамдарға мүлдем белгісіз және Мәсіхтің өлімінен кейін ешқандай құқығы жоқ яһуди институты болды». Ол мұны Юстинның жазбалары арқылы анықтайды: «Көресіз бе, элементтер бекер тұрмайды және демалыс күндерін сақтамайды? Туған күйіңізде қалыңыз. Егер Ыбырайымнан бұрын сүндеттеу қажет болмаса, не Мұсадан бұрын діни демалыс күндерін, мейрамдарды және құрбандықтарды сақтау қажет болмаса, енді қажеті жоқ, өйткені Құдайдың құдіретімен, Ыбырайымның ұрпағынан туған күнәсіз Иса Мәсіх дүниеге келді». Эндрюс одан әрі нақтылап былай дейді: «Ол (Юстин) яһудилерге демалыс күнін олардың зұлымдықтары үшін сақтауға бұйырылғанын ғана емес, он тоғызыншы тарауда Мұсадан бұрын демалыс күні болмағанын жоққа шығарады. Сондықтан ол Адам, Әбіл, Енох, Лұт және Мелхиседектерді атағаннан кейін: «Сонымен қатар, жоғарыда аталған барлық адал адамдар демалыс күнін сақтамаса да, Құдайға ұнамды болды», - дейді». Ол былай деп жалғастырады: «Олар демалыс күнін сақтауға шақырылды, осылайша олар Құдайды еске алатын болды. Өйткені Оның сөзі былай деп жариялайды: «Мен сендерді құтқарған Құдайым екенімді білу үшін». (Езекиіл 20:12)». Юстин Мартирдің осы сөздері туралы Дж.Н. Эндрюс былай деп қорытындылайды: «Демалыс күні аспан мен жерді жаратқан Құдайды еске алу күні. Ал осы ескерткішті жаратылыс аяқталғанда орнатуды жоққа шығару және осы ескерткіш пен жаратылыс арасында екі жарым мың жыл өткенін айту қаншалықты абсурд!»
Еврейлердің дәстүрлерінің жалғасы
Орта ғасырларда жетінші күнді демалыс күніне аздаған топтар белгілі бір деңгейде бағынып өтті. Ирландияның ерте шіркеуінде сенбі күні демалыс сақталып, қоса алғанда, жексенбі күні Иеміздің күні ретінде Құрбандыққа арналған ғибадат өтетін. Осы заңдардың көп бөлігі Мұса заңынан алынған. Адонан Ионының Киелі Колумбаның өмірбаянында Колумбаның өлімі сенбі күні былай деп айтуымен сипатталған: «Бүгін менің шынайы демалыс күнім, себебі бұл менің осы қиын өмірдегі соңғы күнім, мен шаршаған еңбектерімнен кейін демалыс күнін сақтаймын. Жазбада айтылғандай, сол жексенбіде түн ортасында «Мен әкелерімнің жолымен кетемін» дедім және сол түні қайтыс болдым». Оқиға бойынша, бұл демалыс күнінің сенбі күні екені айқын, себебі Колумба бұрынғы жексенбіде Месса кезінде періште көргені жазылған және ол сол аптаның соңында, аптаның демалыс күні, «Иеміздің түнінде» (сенбі күнінің кешкісі, жексенбінің таңы) қайтыс болды. VIII-XII ғасырларда аталған шығыс христиандық демалыс күнін сақтаушылар «афиняндар» («тимеңдер») деп аталды, себебі олар нашарлықтан және маскүнемдік сусындардан сақтанды. Неандер оларды Атингиниялықтар деп атады: «Бұл сектаның негізгі орталығы Жоғарғы Фригиядағы Арморион қаласында орналасқан, онда көптеген яһудилер тұрды. Олар иудаизм мен христиандықтың қосылуынан пайда болды. Сүндеттеуден басқа, яһуди дінінің барлық рәсімдерін орындап, крещение рәсімінен өтті. Біз бұл сектаның ежелгі яһудилік секталардың бір тармағы болуы мүмкін». Кардинал Гергенротер олардың император Михаил II (821-829 жж.)-мен тығыз байланыста болғанын және демалыс күнін сақтағанын куәландырды. XI ғасырдың соңында кардинал Хамберт әлі де назареттіктерді сол кездегі демалыс күнін сақтаған христиандар деп атады. Бірақ X-XI ғасырларда Шығыстан Батысқа көптеген секталар тарады. Неандер дін қызметкерлерінің жемқорлығы басым шіркеуге шабуыл жасау үшін маңызды мүмкіндік болды деп мәлімдеді. Бұл христиандардың қарапайым өмірі, уағыздау мен оқытудағы адалдығы өз нәтижесін берді. «Осылайша, біз оларды 11 ғасырда Италия, Франция және тіпті Германияның Харц аймақтарындағы бір-бірінен ең алыс және әртүрлі елдерде кездестіреміз». Сондай-ақ, «Григорий I, Григорий VII дәуірлерінде және 12 ғасырда Ломбардияда демалыс күнін сақтағандардың іздері табылды».
Шығыс православиесі
Православ Тевахедо шіркеулері сенбі күнін тойлайды, бұл практика 1300 жылдары Эфиопиядағы Шығыс православие шіркеуінде Евстатий (,) тарапынан қабылданып таратылды. 1500 жылдары Католик шіркеуінің миссионерлерінің колониялық қысымына жауап ретінде император Әйгілі Гелавдевос өзінің Пайымдауын жазды, ол дәстүрлі сенімдер мен амалдардың қорғанысы, соның ішінде сенбі күнін сақтау және Шығыс православиесінің миафизизмін теологиялық тұрғыдан қорғау.
Протестанттық реформация
Протестанттық реформаторлар 16 ғасырдан бастап батысқа христиан заңын жаңаша түсіндірді. Джон Кальвин негізін қалаған Реформацияланған шіркеулердің Гейдельберг катехизисі он өсиетте қамтылған моральдық заңның мәсіхшілер үшін міндетті екенін және ол мәсіхшілерге адамзатқа құтқару арқылы көрсетілген рақымы үшін ризашылық білдіріп, Құдайға қызмет етуде қалай өмір сүру керектігін үйретеді. Сол сияқты, Мартин Лютер Антиномиандарға қарсы еңбегінде Он өсиетті жою идеясын жоққа шығарды. Олар демалыс күнін де адам билігі орнатқан азаматтық мекеме ретінде қарастырды, ол денеге демалу мен жалпыға ортақ ғибадат ету үшін мүмкіндік берді. Басқа бір протестант Джон Уэсли былай деді: "Біздің Иеміз 'қолмен жазылған' осы ережелерді өшіріп, алып тастады да, айқышқа шегелеп іліп қойды. Ал Он өсиетте жазылған, пайғамбарлар арқылы беріліп отырған өнегелік заңды Ол жоймады. Ал моральдық заңның негізі салт-дәстүр мен діни рәсімдерден мүлдем өзгеше. Бұл заңның әрбір бөлігі барлық адамзат үшін әр заманда күшінде болуы тиіс". XVII-XVIII ғасырларда континенттік және ағылшын протестанттары арасында сабатшылық пайда болды және тарады. Англия мен Шотландияның пуритандары сол кездегі әдеттегі жексенбілік мерекені сақтауды қалыс деп санағандықтан, христиандардың Иеміздің күнін сақтауды жаңа қатаңдықпен енгізді. Олар демалыс күндері жұмыс істеуге тыйым салу туралы шешімді тек Киелі кітаптан алады деген пікірмен демалыс күндері жұмыс істеуге тыйым салады. Олардың ықпалды ой-саналары басқа конфессияларға да тарады, және "Сабат" "Раббының күні" немесе "Жексенбі" дегенге қарама-қарсы сөзге айналған. Жексенбілік демалыс күніне құлшылық ету оның ең жетілген көрінісі, Вестминстерлік сенім сенім (1646), кальвинистік теологиялық дәстүрде сақталған. 21-тараудың (Діни ғибадат пен демалыс күні туралы) 7-ші және 8-ші абзацтарында былай делінген:
Кешіру жекшембіде жұмыс істеуге ғана емес, сонымен қатар "дүниелік жұмыстар мен демалыс" туралы "жұмыстарға, сөздерге және ойларға" тыйым салынады. Қайта, ол күнді "жария және жеке ғибадатпен, мұқтаждық пен қайырымдылықпен" өткізу керек. Соңғысы, Иеміздің күнінде демалуға және ғибадат етуге баса назар аударатын, бірақ демалыс іс-шараларына тікелей тыйым салмайтын, континенттік Еуропаның реформаланған сенімін мойындауды, мысалы, Гейдельберг катехизисін ұстанады. Алайда, іс жүзінде көптеген континенттік реформацияланған мәсіхшілер де демалыс күндері демалудан бас тартады, бұл туралы Хайдельберг катехизисінің авторы Захараяс Урсинус былай деп ескертеді: "Шәмбе күнін қасиетті ұстау - бұл күнді жалқаулық пен бос уақытта өткізу емес". Алғашқы күндік демалыс күніне құлшылық ету 18 ғасырда төмендеп кеткенімен, 19 ғасырдағы Бірінші Ұлы ояну жексенбі күнін қатаң сақтауды көбірек қамқорлыққа әкелді. 1831 жылы Day One Christian Ministries ұйымының құрылуына Дэниел Уилсонның ілімі әсер етті. Мысалы, Қоластықтарға 2:16-17 тармақты келтірейік. Кейбір христиандық демалыс күндері емес сабатшылар аптаның кез келген таңдалған күнінде демалыс күнін қолдайды, ал кейбіреулері демалыс күнін Мәсіхтегі демалыс үшін символикалық метафора ретінде қолдайды; Иеміздің күні ұғымы әдетте "Сабат" деген сөздің синонимисі ретінде қарастырылады. Бұл демалыс күніне қатысты емес түсінік, әдетте, Исаның мойынсұнуы мен Жаңа Келісім демалыс күні, Он өсиет және Мұса заңының заңдарын орындады деп айтады, сондықтан олар міндетті моральдық заңдар емес деп саналады, кейде жойылған немесе жойылған деп саналады. Жексенбі христиандар жиналысы мен ғибадат күні ретінде жиі сақталса да, шіркеу дәстүріне сәйкес, демалыс күні туралы өсиеттер бұл тәжірибеден ажыратылады. Шәмбелік діни ұстанымы жоқ мәсіхшілер сондай-ақ 2 Коринфтерге 3:2-3-ті келтіреді, онда сенушілер "Мәсіхтің хатына, біздің қызметіміздің нәтижесіне, тас тақташаларға емес, адам жүректерінің тақташаларына жазылған" деп салыстырылады; бұл түсіндірмеде мәсіхшілер енді он өсиетті өлі ортодоксальдықпен ("тақташалар") орындамайды, бірақ "адам жүректерінің тақташаларына" жазылған жаңа заңға бағынады. 3:7-11-де: "Егер өлімге әкелетін қызмет салтанатты түрде берілсе, онда Киелі Рухтың қызметі одан бетер салтанатты болмақ емес пе? Себебі өткінші салтанат осыншама ұлы болғанда, мәңгілік салтанат одан бетер қаншама ұлы болмақ!" Бұл жаңа келісімдегі мәсіхшілердің Мұса заңымен байланысты емес екенін және демалыс күнін сақтаудың қажеті жоқ екенін үйретеді. "Мұның бәрі Құдайдың еркімен, сондықта...
Қатынасты терминдер
Жаңа өсиеттегі «Сабат» термині «жеті күн» немесе жеті күндік апта, яғни екі Сабат арасындағы кезеңді білдіруі мүмкін. Исаның парызшыл мен салық жинаушы туралы параболасында парызшылдың «аптасына екі рет» (грекше dis tou sabbatou, сөзбе-сөз «Сабат күні екі рет») ораза ұстағаны айтылады. Еврейше микра («шақырылған жиын») және ағылшынша «Жоғарғы Сабат» деп аталатын жеті жылдық Киелі кітап мейрамдары Сабатқа қосымша куәлік ретінде қызмет етеді. Бұл оқиғалар «Шығу» және «Заңды қайталау» кітаптарында жазылған. Бұл мейрамды яһудилер және аз ғана христиандар тойлайды. Олардың үшеуі көктемде болады: Пасханың бірінші және жетінші күндері және Пятидесятница. Төрт күні күзде, жетінші айда өтеді және оларды Шаббатон деп те атайды: христиандық Кернейлер мейрамы; Йом Кипур, «Сабаттардың Сабаты»; және Шатырлар мерекесінің бірінші және сегізінші күндері. Шмита жылы (ивритше שמיטה, сөзбе-сөз «босату»), сондай-ақ Шабат жылы деп аталады, Тора Израиль жері үшін міндеттеген жеті жылдық егіс айналымының жетінші жылы болып табылады. Шмита кезінде жерді тыныштықта қалдыру керек. Шмитаның екінші аспектісі қарыздар мен несиелерге қатысты: жыл аяқталғанда жеке қарыздар күшін жойып, кешірілген деп есептеледі. Яһуди Шаббаты – христиан Сабатымен байланысты апталық демалыс күні, жұма күні күн батқаннан бастап, сенбі күні аспанда үш жұлдыз пайда болғанға дейін сақталады; оны христиандардың аз бөлігі де сақтайды. Әдетте, Шаббат күн батқанға дейін шамдарды жағып, апта сайын және әр жерде өзгеріп отыратын халахикалық есептелген уақытта басталады. 29 немесе 30 күнде бір рет болатын жаңа ай – яһуди діні мен басқа да діндер үшін ерекше маңызды оқиға. Көпшілік бұл күнді Сабат деп санамайды, бірақ кейбір еврей тамырлары мен Пятидесятник шіркеулері, мысалы, Перудің жаңа израильдіктері мен Жетінші күнгі адвентистер шіркеуі жаңа ай күнін демалыс күні ретінде кештен кешке дейін сақтайды. Жаңа айға арналған құлшылықтар күні бойы жалғасуы мүмкін. Оңтүстік Африкада христиан боерлер 1838 жылдан бері жыл сайынғы Сабат (алғыс айту күні) ретінде 16 желтоқсанды, Ант күнін (қазіргі Татуласу күні деп аталады) тойлап келеді. Бұл боерлердің зулу патшалығынан жеңіске жеткенін еске алу үшін тойланады. II ғасырдың көптеген ерте христиан жазушылары, мысалы, псевдо-Барнаба, Ириней, Юстин Мартир және Римдік Гипполит раббиндік яһудиліктің (Мишна) ізімен Сабатты нақты демалыс күні ретінде емес, Иса Мәсіхтің мың жылдық билігі ретінде түсіндірді, ол әлем тарихының алты мың жылдығынан кейін келеді. «Демалыс күні» үшін «Сабат» терминінің әдетте жексенбіге қатысты болса да, Солтүстік Америкадағы қолданылуы демалыс күнінің мәсіхшілер әлемінен өзге мақсаттарына қатысты жиі айтылады. МакГоуэнге қарсы Мэриленд штаты ісінде (1961) АҚШ Жоғарғы Соты қазіргі Мэриленд штатының көк заңдарының (әдетте жексенбілік демалыс заңдары) «денсаулық, қауіпсіздік, демалыс және жалпы әл-ауқат» сияқты зайырлы құндылықтарды жалпы демалыс күні арқылы ілгерілетуге бағытталғанын және бұл күннің көпшіліктің христиандық Сабатымен сәйкес келуі оның зайырлы мақсаттары үшін тиімділігін төмендетпейтінін, сондай-ақ басқа діндердің жаттырушыларына өздерінің қасиетті күндерін сақтауға кедергі келтірмейтінін мәлімдеді.