Кіріспе

Пестицид қалдықтары – азық-түлік дақылдарына қолданғаннан кейін тағамның бетінде немесе ішінде қалған пестицидтер. Көптеген елдерде осы қалдықтардың рұқсат етілген ең жоғары деңгейін реттеуші органдар анықтайды. Егін жинауға дейінгі мерзімдер сияқты ережелер, дақылдар мен мал өнімдерін жақында өңделген жағдайда жинауға тыйым салады, осылайша қалдықтардың концентрациясы жинау алдында қауіпсіз деңгейге дейін төмендеуіне мүмкіндік береді.

Анықтама

Пестицид – өсімдіктерді немесе жануарларды зиянды ететін организмдерді жоюға арналған зат немесе заттар қоспасы. Бұл термин инсектицид, фунгицид, гербицид және нематоцид сияқты түрлі пестицидтерге қолданылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) анықтамасына сәйкес, пестицид қалдықтары – пестицидтерді қолдану нәтижесінде тағамдық өнімдерде, ауыл шаруашылығы тауарында немесе мал азығында кездесетін белгілі бір заттар. Бұл термин пестицидтердің өзгеру процесінде түзілген өнімдері, метаболиттері, реакция өнімдері және токсикологиялық маңызы бар саналатын қоспалары сияқты туындыларын да қамтиды. "Пестицид қалдықтары" термині белгісіз немесе болдырмас көздерден (мысалы, қоршаған ортадан) түскен және химиялық заттың қасақана қолданылуынан пайда болған қалдықтарды да қамтиды. Ең жоғары рұқсат етілген шектің (ЕРШ) сақталуын қамтамасыз ету үшін қалдықтар анықтамасы – пестицид пен оның метаболиттері, туындылары және оған қатысты қосылыстардың жиынтығы болып табылады.

Өмірбаян

1940 жылға дейін пестицидтер неорганикалық қосылыстардан (мыс, сынап, мырыш және қорғасын) және өсімдік тектес өнімдерден тұрды. Олардың көпшілігі жоғары уытты және тиімсіз болғандықтан қолданудан шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін синтетикалық органикалық қосылыстардан құралған пестицидтер зиянкестермен күресудің ең маңызды түріне айналды. 1939 жылы Пауль Мюллер ДДТ-ны ашқаннан кейін 1940 жылдардың соңында осы пестицидтердің қолданылуы күрт үдеді. Осы кезде альдрин, диэлдрин, эндрин, хлордан, паратион, каптан және 2,4 D сияқты пестицидтердің де әсері анықталды. Бұл пестицидтер тиімді зиянкестерді жоюға мүмкіндік бергендіктен кеңінен қолданылды. ДДТ-ның қоршаған ортаға тигізетін зияны айқын болды, себебі ол ұзақ сақталады және организмде, сондай-ақ тағам тізбегінде жинақымдалады. ДДТ 1972 жылы, ал қалғандары 2001 жылы ауыл шаруашылығында қолдануға тыйым салынды. Ұзақ сақталатын пестицидтер енді ауыл шаруашылығында қолданылмайды және мемлекеттік органдар тарапынан бекітілмейді. Топырақтағы жартылай ыдырау кезеңі ұзақ болғандықтан (ДДТ үшін 2–15 жыл) адамдардағы қалдықтар 1970 жылдардағы деңгейден 5–10 есе төмен анықталуы мүмкін.

Ережелер

Әр ел өзінің ауыл шаруашылығы саясатын, ең жоғары қалдық мөлшерін (МДЛ) және қабылдауға рұқсат етілген тәуліктік мөлшерін (КЖМ) бекітеді. Азық-түлік қоспаларын қолдану деңгейі елдерде әртүрлі, себебі ауыл шаруашылығының түрлері географиялық және климаттық факторларға байланысты аймақтарда өзгеше болады. Егін жинауға дейінгі мерзімдер де белгіленеді, осылайша пестицид қалдықтары ең жоғары рұқсат етілген мөлшерден немесе басқа да шекті деңгейлерден төмендеуі үшін, өнімді белгілі бір уақыттан кейін ғана жинауға болады. Сол сияқты, шектеулі кіру мерзімі – жұмысшылардың қорғаныш құралдарысыз пестицидтер шашылған жерге қайта кіруіне дейін қалдықтардың концентрациясы төмендеуіне қажетті уақыт.

Халықаралық

Кейбір елдер қалдықтардың шектерін анықтау үшін Codex Alimentarius халықаралық ең жоғары қалдық мөлшерлемесін (ММҚ) пайдаланады; бұл 1963 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының (ФАО) Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) халықаралық азық-түлік стандарттарын, нұсқаулықтарды, тәжірибе кодекстерін және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу мақсатымен құрылған. Қазіргі уақытта CODEX-ке 185 мүше ел және 1 мүше ұйым (ЕО) кіреді. Комиссия бекіткен дәмдеуіштердегі ең жоғары қалдық мөлшерлемесінің (ММҚ) тізімі төменде келтірілген.

Пестицид Дәмдеуіштер тобы немесе кіші тобы ММҚ (мг/кг)
Acephate Барлық 028 тобы 0.2
Azinphos methyl Барлық 028 тобы 0.5
Chlorpyrifos Тұқымдар Жемістер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 511
Chlorpyrifos methyl Тұқымдар Жемістер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 10.35
Cypermethrin Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 0.1-0.2
Diazinon Тұқымдар Жемистер Тамырлар немесе тамырсабақтар 5-0.10-0.5
Dichlorvos Барлық 028 тобы 0.1
Dicofol Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 0.05-0.10-0.1
Dimethoate Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 5-0.5-0.1
Disulfoton Барлық 028 тобы 0.05
Endosulfan Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 15-0.5
Ethion Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 35-0.3
Fenitrothion Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 7-10.1
Iprodione Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 7-10.1
Malathion Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 2-10.5
Metalaxyl Тұқымдар 5
Methamidophos Барлық 028 тобы 0.1
Parathion Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 0.1-0.20-0.2
Parathion methyl Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 5-50.3
Permethrin Барлық 028 тобы 0.05
Phenthoate Тұқымдар 7
Phorate Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 0.5-0.10-0.1
Phosalone Тұқымдар Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 2-23
Pirimicarb Тұқымдар 5
Pirimiphos methyl Тұқымдар кіші тобы Жемистер кіші тобы 3-0.5
Quintozene Тұқымдар кіші тобы Жемистер немесе жидектер Тамырлар немесе тамырсабақтар 0.1-0.022
Vinclozolin Барлық дәмдеуіштер тобы 0.05

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақта 716 пестицид үшін ең жоғары рұқсат етілген мөлшерлердің (МРЛ) іздеуге болатын дерекқоры бар. 2008 жылы жаңартылған бұрынғы жүйеде, пестицидтердің кейбір қалдықтары Комиссиямен реттелсе, ал кейбіреулері Мүше мемлекеттермен, ал қалғандары мүлдем реттелмеген.

Жаңа Зеландия

Тамақ стандарттары Австралия және Жаңа Зеландия азық-түліктегі пестицид қалдықтарының деңгейіне қатысты стандарттарды кеңесу арқылы әзірлейді. Жаңа Зеландияның Тамақ қауіпсіздігі басқармасы Жаңа Зеландияда өндірілген азық-түлік үшін пестицид қалдықтарының жол берілетін ең жоғары мөлшерін жариялайды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда пестицид қалдықтарын бақылау 1950 жылдары басталды. 1977 жылдан 2000 жылға дейін бұл жұмысты Пестицид қалдықтары жөніндегі жұмыс тобы (ППР) жүргізді, ал 2000 жылы бұл жұмысты Пестицид қалдықтары комитеті (ПКК) өз міндетіне алды. ПКК Пестицидтер қауіпсіздігі дирекциясы және Тамақ стандарттары агенттігі (FSA) арқылы үкіметке кеңес береді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та азық-түлік өнімдерінде қалдырылуы мүмкін пестицид қалдықтарының мөлшеріне қатысты шекті мәндерді EPA белгілейді және осы шекті мәндерден төмен ұстау үшін шаралар қолданылады. АҚШ ЭҚА-ның рұқсат етілген шекті мәндер туралы веб-сайты бар. Пестицидтердің адам денсаулығына қатысты тәуекелдерін бағалау үшін EPA жеке пестицидтердің белсенді құрауларын, сондай-ақ пестицидтер тобының ортақ зиянды әсерін – жиынтық тәуекелді бағалауды талдайды. ЭҚА пестицидтерді мақұлдамас бұрын, оларға белгілейтін шектемелерге, халық пен қоршаған ортаны қорғау мақсатында пестицидті қанша жиі және қалай қолдану керектігін анықтау кіреді. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) және USDA да азық-түліктің пестицид қалдықтарының нақты деңгейін үнемі тексереді. 2016 жылы АҚШ өнімдерінің 99%-дан астамында пестицид қалдықтары табылмады немесе олардың деңгейі әрбір пестицид үшін ЭҚА-ның шекті мәнінен төмен болды.

Жапония

Жапонияда пестицид қалдықтары Тамақ қауіпсіздігі заңымен реттеледі. Пестицидтерге қатысты шектік мөлшерлер Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі Дәрі-дәрмек және азық-түлік қауіпсіздігі комитеті арқылы белгіленеді. Тізімде көрсетілмеген қалдықтардың мөлшері 0,01 ppm-мен шектеледі.

Қытай

Қытайда Денсаулық сақтау министрлігі мен Ауыл шаруашылығы министрлігі Мемлекеттік кеңес бекіткен тамақ қауіпсіздігі заңнамасы мен ережелеріне сәйкес, қалдықтардың ең жоғары шегіне қатысты механизмдер мен жұмыс процедураларын бірлесіп құрды және оларды үнемі жаңартып отырады. GB25193 2010-нан GB28260 2011-ге дейін, 12 пестицид бойынша ең жоғары шектен бастап 85 пестицидке дейін стандарттарды Қытайдың ұлттық қажеттіліктеріне қарай жақсартты.

Денсаулыққа әсері

Ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің пестицидтерге ұшыраудан туындаған кездейсоқ немесе еңсерусіз улануы – өте ауыр мәселе, оның салдарынан көптеген өлім-жітім мен ауруханаға түсу жағдайлары тіркеледі. Сондықтан пестицидтердің адам денсаулығына жоғары концентрациядағы әсері көптеп зерттелді, нәтижесінде пестицидтердің токсикологиясы туралы көптеген жарияланымдар жарық көрді. Дегенмен, азық-түліктегі пестицидтердің қалыпты шектері төмен, және билік органдары оларды денсаулыққа ең аз зиян тигізу үшін мұқият белгілейді. Американдық Қатерлі ісіктер қоғамының мәлімдемесіне сәйкес, пестицидтердің қалдықтары адамдарда қатерлі ісік пайда болу қаупін арттырады деген ешқандай дәлел жоқ. Органикалық өнімдерді тұтынушылар мен дәстүрлі әдіспен өсірілген өнімдерді тұтынушылар арасындағы денсаулықтағы айырмашылықтарды зерттеген көптеген зерттеулер бар. 2012 жылы Америка педиатрия академиясы органикалық өнімдер туралы әдебиеттерді қарап шығып, «қазіргі қолда бар мәліметтер органикалық өнімдерді тұтынудың дәстүрлі өнімдермен салыстырғанда ешқандай маңызды толықтыру немесе кемшіліктерін көрсетпейді, сондай-ақ органикалық диетаның нәтижесінде денсаулыққа пайдасы немесе аурудан қорғауды тікелей көрсететін жеткілікті зерттеулер жоқ» деген қорытындыға келді.

Қытайдағы оқиғалар

Қытайда мемлекеттік шектеулердің көп мөлшерде бұзылған немесе дұрыс емес пестицидтер қолданылған бірнеше жағдай тіркелді. 1994 жылдың тамызында Қытайдың Шандун провинциясында тәтті картоп егісінде пестицидтермен ауыр улану оқиғасы болды. Жергілікті шаруалар жәндіктерге қарсы препараттарды қолдану бойынша жеткілікті білім алмағандықтан, трихлорфонның орнына жоғары уытты паратионды қолданды. Осының салдарынан 300-ден астам адам уланып, 3 адам қаза тапты. Сонымен қатар, пестицид қалдықтарының мөлшері артық болған көкөністерден көптеген студенттер уланып, 23-і ауруханаға түсті.

Баланың жүйке дамуы

Көптеген пестицидтер зиянкестерді өлтіру мақсатына жүйке жүйесін бұзу арқылы жетеді. Көптеген түрлі организмдердің ми биохимиясының ұқсастығына байланысты, бұл химиялық заттар адамдарға да жағымсыз әсер етуі мүмкін деген пікірлер көп. Балалар, әсіресе дамудың маңызды кезеңдерінде, пестицидтерге өте осал. Сәбилер мен балалар дене салмағына шаққанда көбірек тамақ тұтынады және қан-мұғза бөгетінен заттар оңай өтеді, бұл пестицид қалдықтарына ұшырау қаупін арттыруы мүмкін. Дегенмен, 2008 жылы ЭЫДҰ-ның баяндамасында қазіргі ережелер адам денсаулығына қауіпті бағалауда дамудың нейротоксикалық әсерін бағалау үшін қолжетімді ең жақсы ғылыми деректерді көрсетеді.