Кіріспе

Қоғамдық немесе отбасылық поэзия термині – Vers de société, бастапқыда француз тілінен алынып, кейіннен ағылшын тілінде қолданылатын сөз тіркесіне айналды.

Францияда

Ағылшын тілінде бұл тіркес алғаш рет 19 ғасырдың басында қолданыла бастады. Назар аудару керек, оның мағынасы француз тіліндегі түпнұсқасымен толыққандай сәйкес келмейді. Соқыр философ Шарль де Пугенс (1755–1833) өзінің "petits vers de société" шығармалары арқылы Париж салондырында зор жетістікке жеткені айтылады, ал 18 ғасырдың басындағы бірнеше өлеңшілер "petits vers sur des sujets légers" жазудағы шеберліктерімен көзге түсті. Мұндай әдемі өлеңдердің шебері Аббат де Шолье (1639–1720) болды, ол тек достарының көңілін көтеру үшін өлеңдер жазып, оларды басып шығаруды мүлде жоспарламаған. Оның ең жақсы туындылары әдемілігімен сақталған, бірақ оларды поэзия деп атауға болмайды деуге болады. Олар сол кездегі жеке өмірдегі оқиғалардан шабыттанды, және көбінесе герцог де Невер, маркиз де Лассей, герцогиня де Буйон және маркиз де Ла Фар сияқты автордың өзінен де ақылды бірнеше жоғары мәртебелі достарына арналды. Шольеудің еңбектерінің жинақтарында, олар жиі қайта басылып шығарылды, оның жеке шығармаларымен қатар оның бұл үлкен достары жазған және оның өлеңдерінен кем емес "petits vers de société" өлеңдері де кездеседі. Шындығында, мұндай өлеңдерді жазу – жақсы тәрбиеленгендіктің белгісі саналды. Олардың үлкен жинағын Титон дю Тиллет (1676–1762) өзінің "Parnasse français" еңбегінде біріктірді, онда осы тақырыпқа қызығушылық танытқандар француздық 18 ғасырдың "vers de société" өлеңдерінің қаншалықты тапқыр, жасанды және маңызсыз болатынын көре алады. Оларға деген сұраныс рондо, балладалар және вилланельдерге деген қызығушылықтың төмендеуінен кейін пайда болды, ал Шольеудің өзі осы өлеңдерді модадан шығаруға белсенді түрде қатысты. Оның Бенсерадеге жасаған шабуылы, ол Овидийдің "Метаморфозаларының" барлығын рондоға аударған, 1732 жылғы редакторының айтуынша, Аббат де Шольеудің талғамының нәзіктігін және поэзияға деген дарынын көрсеткен алғашқы жұмыс болды. Францияда "vers de société" өлеңдерін жазғандардың ішінде Ж. Б. Руссо ең поэтикалық қабілетке ие болды; ол, шын мәнінде, ақын болды және нәзік әрі ойыншыл сүйкімділіктің бағалы белгісі болып табылатын "Billet à Chaulieu" өлеңін жазды. Бірақ, әдетте, француз өлеңшілерінің "les petits genres" жанрындағы тырысыстарының поэтикалық құндылығы шамалы болды.

Англияда

Егер Англияда vers de société деген ұғым әдеби беделге ие болса, бұл бастысы Мэтью Приордың генийіне байланысты. 1709 жылы жарияланған «Мэтью Приордың әртүрлі жағдайларда жазған өлеңдері» vers de société-ның ең ерте, нағыз үлгілерін және ең жақсыларын ұсынады. Мұнда ақын саналы түрде және ашық түрде биік тілге таласудан және Парнасқа жүгінуден бас тартады. Ол Бергли үйінде болып, әңгіме Флитвуд Шепард мырзаның қасиеттері мен оқиғаларына бұрылады; сол сәтте Приор өте әдемі өлеңмен жағдайға сай келетін туынды жасайды. Ол оны 1689 жылғы 14 мамырмен даталайды, және бұл vers de société-ның классикалық мысалы. 1711 және 1715 жылдар аралығында француз әлемінің ортасында тұрып көп нәрсені үйренген Приор Шолие мен Ла Фар сияқты бірдей тақырыптарды қарастырады, бірақ оны стильдің күшімен және қиялдың тереңдігімен жасайды. 18 ғасырдың аяғына қарай ағылшын ақындары Приордың үлгісін жиі қайталады, бірақ оның күшті әдемілігін толығымен қайта жасай алмады. Vers de société хаттар мен эпиграммаларға сіңіп кетті. Алайда, ол қабақтық немесе суық болмаған кезде, кейде шынайы жетістікке жетті, мысалы, өзінің өлімі туралы керемет өлеңдерінде. Амброз Филипстің (1671–1749) түрлі жеке тұлғаларға, әсіресе балаларға арналған одалары өз замандастарына түсініксіз болды, бірақ таза vers de société-ның ең жақсы қасиеттеріне ие. «Грекиядан сәлемдеме» атты оттава римадағы туындысында Гей осы нәзік жанрда шедевр жазды, бірақ оның көптеген жеңіл туындылары басқа санатқа жатады. Бізді ерекше маңызды ештеңе ұстап тұрмайды, Кауперге жеткенше, оның миссис Трокмортонның «Булфинч» сияқты нақты жағдайларға арналған өлеңдері, поэзиялық тұрғыдан алғанда, жағымды жеңілдікпен немесе шеберлікпен бейнеленген оқиғалардың үлгісі болып табылады. Кейінгі дәуірде поэзияның көптеген салаларында өзгеден оқ бойы озып шыққан Байрон vers de société-ның жарқын туындыларын жазды, мысалы, «Huzza, Hodgson» хаты. Бірақ Приордың тікелей ізбасары болу үшін Генри Латтрелл мен В. Р. Спенсерден өтіп, В. М. Прэдке жеткен жөн. Гуд пен Р. Х. Бархам ағылшын vers de société-на ерекше сипат берді, бірақ біріншісі сөздермен ойнауға тым құмар болды, екіншісі тым шулы болды, сондықтан оларды Приор дәстүрінің тікелей жалғастырушылары деп санауға болмайды. Алайда, бұл дәстүрді Фредерик Локер Лэмпсон жаңғыртты, оның «Лондон лирикасы» 1857 жылы басылып, 1893 жылға дейін үнемі өңделді, және ол бір жағынан таза vers de société-ның классикалық үлгісі болып табылады. Ол қарапайым, анық және оңай жазатын қаламгер еді; ол осы өнер түріне зиян келтіретін күш-жігердің ең кішкентай белгісінен де табысты қашқан еді. Оның «Жырылған қатар» өлеңі 1860-шы жылдардың басындағы естеліктермен, «Бірақ бір кезде күліп жүретін әмірші әскері қазір қайда? Мен Кантелупаның қыр-сырын, Леди Дидің күлімсіреуін, шынайы портреттерді сағынамын» – vers de société-ның керемет мысалы. Локердің заманынан бері ағылшын тілінде жеңіл лириканы орындауға тырысқандар көп болды. Олардың арасында Остин Добсон ең жоғары жетістіктерге жетті, бірақ ол vers de société жазушысы ғана емес.