Кіріспе

Бродвей Мансион (, Шанхай диалектісі: Pahlowe Dusa) – Қытайдың Шанхай қаласындағы он тоғыз қабатты арт-деко стиліндегі бес жұлдызды қонақ үй. Ол бес онжылдықтан астам уақыт бойы Шанхайдың маңызды символдарының бірі болды. 1934 жылы, 19 фут биік Парк қонақ үйімен бірге аяқталды. Салынысы аяқталғаннан кейін Шанхайдың ең биік тұрғын үйіне айналды және бірнеше онжылдық бойы солай қалды. Сучжоу өзені мен Хуанпу өзенінің тоғысқан жеріне жақын, сондай-ақ Бундтың солтүстік жағында орналасқан бұл ғимаратты Палмер мен Тернер архитектуралық және инженерлік фирмасы салған. 1935 жылы оның аяқталуы Азиядағы биік ғимараттар дәуірінің басталуын білдірді. Бұл Шанхайдың "қазіргі американдық көкжиектерге ең жақын" ғимараты болды. Одан Бунд пен Хуанпуның ең әдемі көрінісін тамашалауға болады. Алғашқыда "Бродвей сарайлары" деп аталған бұл ғимарат 1951 жылы Шанхай қалалық кеңесінің шешімімен "Шанхай сарайлары" деп өзгертілді, бірақ Қытай Батысқа қайта ашылғаннан кейін бастапқы атына қайта оралды. Бродвей Мансион 1985 жылдан бері Шанхай Хенгшан (Group) Холдинг компаниясының (上海市人民政府直属的上海衡山集团) меншігінде және басқаруында.

Орналасқан жері

Бродвей Мэншнз қонақ үйі Шанхай қаласы, Хонгкоу ауданының Солтүстік Бунд аймағындағы Бэй Сучжоу жолының 20-сы (бұрынғы 1 Бродвей) мекенжайында орналасқан. Хуанпу өзенімен қосылатын жерге жақын. Ол сонымен қатар арт жағынан Хайнинг жолымен, ал батыс жағынан Оңтүстік Усонг жолымен шектеледі. Даминг жолының ар жағында Астор Хаус қонақ үйі орналасқан. Бұл үйлер салынбас бұрын, оның орнында британдық «Шанхай электр құрылыс компаниясы» меншігіндегі ғимарат тұрған.

Бродвейдің сарайлары (19341951)

Бродвей сарайларының құрылысы 1930 жылы басталды және 1934 жылдың қазанында аяқталды, құны 10 миллион доллар (мексикалық) (сол кезде шамамен 3,4 миллион АҚШ доллары) болды. Сарайлар "алғашқыда 1934 жылы британдықтар арнайы тұрғын үй қонақ үйі ретінде салған". Сарайларды "Ye Guang Estate Property Company" компаниясы, сэр Виктор Сассон бақылауындағы Шанхай жер инвестициялары компаниясы үшін салған. Сонымен қатар, Сассон француз концессиясындағы тағы бір пәтер ғимараты – Катей сарайына да ие болды. Шанхайдағы ең биік екі ғимаратпен (Палас отель және Сассон үйі) бірге, бұл көкжайлардың барлығы Бағдад яһудилеріне тиесілі болды. Басқарма төрағасы – Гарри Эдвард Арнхольд (1879 жылдың 16 қаңтарында Гонконгте туған), Ұлыбританияда білім алған неміс тегіндес британдық, Сассон басқарған Arnhold & Company компаниясының төрағасы, Шанхай британдық сауда палатасының бұрынғы төрағасы (1923 ж.); және Шанхай қалалық кеңесінің (SMC) уақытында төрағасы. Бродвей сарайларының негізгі құрылысшысы және қаржыландырушысы – доктор Морис Бенджамин болды, ол "Шанхай жағалауының көп бөлігін қаржыландырып, салған". Бенджамин Шанхайдағы ең белгілі жер иелері мен бизнесмендердің бірі, жылжымайтын мүлік бойынша сарапшы және Шанхай қалалық кеңесінің бұрынғы мүшесі (1920–1921 жж.). Мейзи Мейердің сөзінше, "Бродвей сарайлары Морис Бенджаминнің шедеврi ретінде танылды". Құрылысы аяқталғаннан кейін "бұл монументалды пирамида Шанхайдың ең биік екі ғимаратының бірі болды", Шанхайдың Кіші Токиосына жақын орналасқандықтан, ол Янгпу және Хонгкоу аудандарын қамтиды. 1932 жылы Кіші Токио халықаралық қоныстың 21 км² аумағының 4,25 шаршы миліне (11 км²) тең болды, онда шамамен 30 000 жапон тұрғыны болды, ал халықаралық қоныста және француз концессиясында барлығы 20 000-ға жуық шетелдік болды. Бұл аймақ жапон әскерінің бақылауында болды. 1937 жылдың қарашасында Шанхайдың жаулануынан кейін, Сучжоу өзенінің солтүстігіндегі халықаралық қоныс негізінен жапон халқымен толықты.

Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937-1945 жж.)

Жапондық әскерилер 1937 жылғы 17 тамызда сағат 11.00-де Бродвей сарайларын басып алды. Жапондық емес тұрғындарға Бродвей сарайларынан эвакуация жасауға бұйрық берілді, көбінесе найзаның ұшымен қорқытып. Көп ұзамай жапондық туы Бродвей сарайларының үстінде желбіреді, бұл 1938 жылдың сәуірінде Шанхайды аралаған жапон адмиралы Исороку Ямамотоға зор қуаныш сыйлады. Осылайша, сарайлар факті бойынша жапондық меншікке айналды. Филиппиндегі Америка сауда палатасы журналы Шанхай қаласындағы тұрғын үйлер туралы былай деп жазды: "Бродвей сарайларында баспана табуға бола ма? Жоқ, мүмкін емес. Ол көбінесе бос және қараңғы. Жапондық әскерилер бар, солай. Бұл – британдық мүлік, Шанхайдың ең жаңа және ең жақсы қонақ үй кешені. Тағы бір өтемақы жинақталуда". Бір жыл ішінде сарайлардың көп бөлігі жапондықтарға жалға берілді. АҚШ Конгресінің кіші комитетіне ұсынылған куәліктерге сәйкес, "Бродвей сарайы – Шанхай қаласындағы жапондықтардың басқару орталығы. Дәл осы жерде маңызды бірлескен саясатты жоспарлайтын көптеген кездесулер өтеді". Сарайлар Жапон армиясының байланыс кеңсесінің штаб-пәтері ретінде пайдаланылды. 1941 жылдың желтоқсанына дейін жапондық әскери үкіметі Бродвей сарайларында апта сайын (кейін екі апта сайын) баспасөз мәслихатын өткізді және онда, көлік кеңсесін қоса, кеңселері орналасқан. Жапония басып алған аумақтағы жапондық ережелерді бұзған шетелдіктер сауалға алу үшін сарайларда ұсталды. 1938 жылдың желтоқсанынан бастап, жапондық әскери билік органдары мен жапондықтар тағайындаған қуыршақ үкімет – Лян Хунцзи басқаратын Қытай Республикасының реформаланған үкіметі Нанкин қаласында кездесіп, "Бродвей сарайларының бесінші қабатындағы Цзянсу, Чжэцзян, Анхуэй облыстарының опиумға қарсы күрес бюросы" (Су Чжэ Ван Цзиньюнью) құрылды. Оларға опиумның импортын және таратылуын бақылауға, опиум саудагерлеріне және темекі шегушілерге лицензия беру шарттарын сақтауға, сондай-ақ опиум сатудан түсетін кірістерді жинауға құқық берілді. Шанхай қаласындағы барлық 58 лицензияланған опиум саудагері Бродвей сарайларының бесінші қабатындағы бюродан опиумға қажетті квоталарын алуға міндетті болды. Реформаланған үкімет (және оның ізбасары Ван Цзинвэйдің қайта ұйымдастырылған үкіметі) Бродвей сарайларының төртінші қабатында Сыртқы істер бюросын орналастырды.

Бродвейдің үйлерін сату (1939 жылдың наурызы)

Жапондық салық төлеушілердің санын көбейту және Халықаралық қалашықты басқарған Шанхай қалалық кеңесінде көпшілікті қамтамасыз ету мақсатындағы сәтсіз әрекеттің нәтижесінде, жапондық акционерлік компания 1939 жылғы 21 наурызда Бродвей сарайларын иелеріне $5,000,000 долларға сатып алды, бұл иелері үшін үлкен шығынға әкелді. Бұл мәмілеге кеңес төрағасы Г.Е. (Гарри) Арнольдтың айтарлықтай тартынғандығы себеп болды. Сол кезде "China Weekly Review" басылымы былай деп хабарлады: "Шанхайдың ең сәнді қонақ үйлерінің бірі – Бродвей сарайларында 156 қонақ бөлмесі, 56 пәтер және сегіз кеңсе мен дүкен бар". 1941 жылдың желтоқсан айында Перл-Харборға шабуыл жасалғаннан кейін көптеген миссионер емес шетелдік азаматтар Бродвей сарайларында ұсталды.

АҚШ әскери әскерінің басып алуы (19451949)

1945 жылдың тамызында Жапонияның капитуляциялауы және оның жапондық арендаторлары мен тұрғындары эвакуацияланғаннан кейін, Шанхай қалалық кеңесі Бродвей сарайларына иелік етті. Кеңес сарайлардың бір бөлігін шетелдік тілшілерге, ал қалғанын АҚШ әскерлеріне жалға берді. Бұл сарайлар Чианг Кайшеке және Қытай Республикасының Ұлттық үкіметіне кеңес беретін американдық әскери миссияның штаб-пәтеріне айналды. Бродвей сарайларының алғашқы бес немесе алты қабатын Қытайдағы АҚШ әскери көмек тобының (MAGIC) офицерлері мен олардың отбасылары басып алды, сарайларда 400 тұрғын үй берілді. Бірінші қабатта шағын американдық әскери госпиталі орналасқан еді. 1945 жылдың тамызында сарайға алғаш келген американдық ұшқыш Билл Данн былай деп есіне алды: «Шанхайда бізді Бродвей сарайларында, әдемі еуропалық стильдегі қонақүйге орналастырды. Бір ғана мәселе болды: бөлмелерде төсектер жоқ еді. Жапондық офицерлер онда тұрған, олар біздің төсектерді пайдаланбады, тек төсеніштерді ғана қолданды. Біз қонақүй басқарушысымен байланысқа шықтық, ол көп ұзамай біз үшін төсектер орнатуға қытайлықтарды шақырды». Сол кезде менеджер Майкл Алексис Мелгунов болды, ол бұрын бас шофер болған ақ ресейлік эмигрант еді. Америкалық теңізшілердің екі қытай қызын зорлағаны туралы хабардан кейін, 1947 жылдың 1 қаңтарында шамамен 5000 қытайлық студент Бродвей сарайларына шеру жасады. Бұл сарайда сол кезде 200 американдық әскери қызметкер мен олардың отбасылары тұрған, американдық әскердің (оларды британ империалистерімен және жапон агрессорларымен салыстырды) Қытайдан кетуін талап етті. Америкалық «China Weekly Review» басылымы қытайлықтардың наразылығын американдық әскери полициясы мен басқа да әскери және теңіз күштерінің «әрекеттерімен» байланыстырды.

Қытайдың шетелдік тілшілер клубы (19451949)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Мансингтерде 18 мамыр 1943 жылы Чунцинде құрылған Қытайдың шетелдік тілшілер клубы жоғарғы төрт қабатында орналасты, мүшелері мен олардың отбасыларын 1949 жылғы қазан айында Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін уақытша орналастырды, осылайша ол "Азиядағы ең әдемі баспасөз клубы" атанды. Журналист Ричард Хьюз әзілде: "Көптеген тілшілер онда тұрды, тіпті туысқандық қарым-қатынаста болды" деді. Бар 17-ші қабаттағы пәтер төбесінде орналасқан. Шетелдік тілшілер клубында өткізілетін кештер өте әйгілі болды. Қытайда азаматтық соғыс кезінде ауылдық аймақтарда қызу шайқастар жүрсе де, бұл "18 қабатты Бродвей Мансингтерінің төбесіндегі шетелдік тілшілер клубындағы кештерге кедергі болмады, онда түрлі-түсті шамдарда би биленіп жатты". "Жоғарғы қабатында шетелдіктер мен олардың ақ орыс сүйіктілері Шанхайдың құштар түндерін билеп жүретін". Осы кештерде "ақ орыс сүйіктілері американдық әйелдермен, ал қара нарықтағы спекулянттар әскери қызметкерлермен араласты", олардың барлығы қытайларды, соның ішінде коммунистерді де, Чжан Кайшенді де қарғады. Осы кезеңде Американың басып алуы кезінде Мансингтерде танымал жезөкше үйі болды. Эдвард Уорд 1947 жылы Мансингтерді "ең заманауи сәнді пәтерлердің бірі" деп санаған, ал Харрисон Форман, Мансингтердің соғыстан бұрынғы шайқаған күндерінен бергі өзгерістерін байқап, қайтып келгенде: "Қазір ол тозығы жеткендей көрінеді" деді. Пулитцер сыйлығын жеңіп алған американдық журналист Кейс Бич Бродвей Мансингтерін "Сучоу өзенінің жағалауынан он сегіз қабатқа көтерілген темір және бетонды пәтерлік қонақ үй, Американың молшылығының тірегі" деп сипаттады, бірақ "Бродвей Мансингтерінің ең жақсы жағы – көрініс" екенін көрсетті.

Бродвей сарайлары шайқасы (1949 жылы 25-27 мамыр)

1949 жылдың 25 мамырынан бастап, Қытай азамат соғысы кезінде Шанхайдағы маңызды шайқастардың бірі, шетелдік тұрғындар "Бродвей сарайлары шайқасы" деп атаған шайқас болды. Екі күн бойы Бродвей сарайларының маңында Гоминьдан және Халықтық азаттық армиясы күштері арасында қызу шайқас жүрді. 1949 жылдың 30 сәуірінен бастап, шегініп келе жатқан ұлтшыл әскерлер Бродвей сарайларын, жақын орналасқан Орталық пошта кеңсесін және Ембанкмент тұрғын үй кешенін басып алды. Қытай Республикасы армиясының майоры басқаратын жүздей әскер Гоминьданның Шанхайды басып кірген Халықтық азаттық армиясынан қорғау мақсатында Бродвей сарайларын иеленді. Көп ұзамай, мыңнан астам ұлтшыл Бродвей сарайларын қорғады, олар жоғарғы қабаттарда бекініп, терезелер мен шатырдан оқ жауып отырды. Бродвей сарайларының шатырынан, Шетелдік баспасөз клубының үстінен, Гоминьдан снайперлері Вайбайду көпіріне жақындап келе жатқан коммунистік күштерге қарсы оқ жаудырды. Шайқас кезінде Бродвей сарайларында шамамен екі жүзге жуық шетелдік адам тұтқынға түсіп, өміріне қауіптенді. Питер Таунсенд еске алады: "Бродвей сарайларының парапетіне шыққанда, басыңыздан оқ өткендей болады, дереу иіліп, қол-тізеңізге сүйеніп кері қайтасыз". Бродвей сарайларында пәтері болған журналист Эдвин Палмер Хойт Гоминьданның жеңілісін былай сипаттады: "Гоминьданның әлсірегені анық көрінді, бұл Сучжоу ағысының жанында, Бродвей сарайлары қонақ үйінің терезесінің астында ең қайғылысырақ көрінді, журналистердің қонақ үйі. Олар жайлы пәтерлерінің терезелерінен төменде тығырықтап тұрған адамдардың көптігін көре алатын". Таунсенд шайқастың соңғы кезеңдерінде: "Олар Бродвей сарайларында бекер уақыт өткізіп отыр" деп хабарлады. Браун мен Пикковичтің сөзіне сәйкес, "Бродвей сарайларын қорғаған мыңға жуық ұлтшыл әскерді коммунистер қалаған жағдайда бір сағаттың ішінде жеңіп алуға болатын". 1949 жылдың 27 мамырында Бродвей сарайларының шатырына Қытай Халық Республикасының бес сары жұлдызы бар қызыл туы көтерілуі Шанхайдың Халықтық азаттық армиясы тарапынан толық басып алынғанын білдірді. 1949 жылдың 20 маусымында Бродвей сарайларында тұратын қалған 11 шетелдік азаматқа саяси және әскери қызметкерлерге орын ашу үшін кетуге бұйрық берілді. 1950 жылға қарай Қытай үкіметінің ақпарат бюросының Шанхай филиалы Бродвей сарайларында орналасты.

Шанхайдағы үйлер (19511969)

1951 жылдың 1 мамырында 1945 жылы меншігіне өткен Шанхай қалалық кеңесі осы ғимаратты "'Шанхай дашасы' немесе Шанхайдың Ұлы ғимараты" деп атады, ал ағылшын тілінде оны көбінесе "Шанхай Мансиондары" деп біледі. 1957 жылы бұл ғимарат "Golden River Hotel" деп те аталған, оны The Times газетінің тілшісі Джеймс Бертрам (1910–1980) "соғыс жылдары мен жапон оккупациясы кезінде көзге түспейтіндей сақталған, батыс үлгісіндегі салтанатты қонақ үй және пәтерлер үйі" деп сипаттады. 1956 жылы Шанхайға келген британдық романист және кино өндіруші Руби Джеймс Минни, ғимараттың бірінші қабатындағы дүкен туралы айта келіп: "Бірінші қабатта өте жақсы жабдықталған жалпы дүкен бар", – деді. Ондағы атмосфера өте әсем болды: салыстырар болсақ, ол "Харродс" деңгейінде еді. 1965 жылы Мансиондар "Шанхайдың үлкен, жаман ғимараты" деп сипатталды. Бельгиялық журналист Жак Маркузе осы бағалаумен келісіп, 1967 жылы Мансиондарды "биік, бірақ кең емес, жаман ғимарат" деп сипаттады. Ал сол жылы Салли Бэкхаус "көптеген терезелері бар, кірбен жабылып, құрғақ, ескі, түсі өзгерген ірімшіктей көрінетін, қалғандарынан биік тұрған қабырғалы ғимараттар" деп сипаттағаннан кейін, "олардың ең үлкені – танымал "Бродвей Мансиондары", капитализм дәуірінде ол сәнді пәтерлер мен жалға берілетін ғимараттар еді" деп жазды. Тағы бір тұрғын 1960 жылдардың ортасында Мансиондарды үлкен қонақ үй деп сипаттады, бірақ "Шанхай Мансионы Шанхайдың ең сәнді қонақ үйі емес" деді.

Шанхайдағы үй оқиғасы (23-24 ақпан 1967)

1967 жылы 23 ақпанда Шанхай ауыл шаруашылығы департаментінде "ауыр оқиға" болды, ол Шанхай сарайлары оқиғасы деп аталды. 1967 жылдың қаңтарындағы Шанхай революциясы (немесе қаңтар революциясы), нәтижесінде қысқа ғұмырлы Шанхай халықтық коммунасы құрылды. 20 ақпанда, адамдар "Шанхай сарайына [ереуілдеген] жұмысшыларды ауыл шаруашылығы өндірісіне оралуға көндіру үшін жіберілді". 1967 жылы 24 ақпанда, Шанхай Коммунасы Мао Цзэдунның ұсынысымен Шанхай қалалық Революциялық комитеті деп аталған кеште, "комитет кейбір "өкілдерді" "жағдайды анықтау үшін" Шанхай сарайына жіберді, онда ауылдан келгендердің көп, бірақ нақты саны белгісіз топтары орналасқан". Бұл "контрреволюциялық" күштер басып тасталды, ал көшбасшылары жазаланды. Бірақ, осы оқиғадан кейін "олар күні-түні Шанхай сарайларының төңірегіне көптеп жинала берді, қоғамдық қауіпсіздік қызметкерлерін ұрып-соқты".

Антиимпериалистік ғимарат (1969-1972 жж.)

Мәдени төңкеріс кезінде Қытайдың Қызыл гвардиясы сарайға Империализмге қарсы ғимарат деген ат берді.

Шанхай Мансионс қонақ үйі (1972-1996 жж.)

1973 жылы Мансион ағылшын тілінде Шанхай Мансионс қонақ үйі деп аталды, бірақ қытайша атауын сақтады. 1973 жылы Мансион шетелдегі қытайлар үшін үшінші таңдау орны болды: “Егер осы екі қонақ үйде орын жеткіліксіз болса, онда шетелдегі қытайлар Шанхай Мансионс қонақ үйіне орналастырылады, ол Бундқа қарап тұрады”. 1970 жылдары Мансион “шетелдік сарапшылардың” негізгі тұрағы болды. 1976-1977 жылдары бір жыл бойы Мансионда тұрған итальян тілі мұғалімі Эдоарда Маси, Мансионды “айналасындағы төмен ғимараттардың арасындағы мастодонт сияқты” деп сипаттады: “қабырғалары, сантехникасы, шкафтары бәрі де берік”. Мансионның танымал екенін айта келе, Маси былай деді: “Жылдың кез келген мезгіліне қарай, бұл үлкен бөлме жартылай бос немесе туристермен толы болады. Даша, ағылшын тілінде Шанхай Мансионс деп белгілі, ұзақ тоқталымдар үшін қолайлы”. 1978 жылы Мансион үшінші әлем елдерінен келген қонақтарға арналған қонақ үй ретінде жиі пайдаланылды, осылайша Шанхайдағы тұрғын үй жағдайлары жақсарды. 1982 жылдың жазында Мансионда болған американдық ғалым былай деді: “Біраз тозығы жеткен интерьерімен, Шанхай Мансионс қонақ үйінің вестибюлі кешкі уақытта Африка мен Таяу Шығыстан келген Шанхай студенттерінің жиналатын орны болды”. 1984 жылы “Шанхай Мансионс, негізгі және қосалқы ғимараттардан тұрады, ол шетелдік туристерге, бизнесмендерге және шетелдегі қытайларға қызмет көрсетеді”. Ол кезде Мансионда 370 қонақ бөлмесі (оның ішінде бірнеше люкс номерлер) және 1468 төсек орыны болды. 1985 жылы бір келуші “Шанхай Мансионс – отызыншы жылдардың бекінісі, оның қалың кірпіш қабырғалары қара терезелермен тесілген” деді. 1985 жылдан кем дегенде 1999 жылға дейін Мансионның бас менеджері Тай Пей Тай (1 тамыз 1946 жылы туған) болды, ол сонымен қатар Мансионның иесі Hengshan Group Holding Co. бас менеджерінің орынбасары да болды. 1989 жылы Мансиондағы екі орындық бөлме бір түніне 50 АҚШ долларына тұрды. 1991 жылы жарық көрген қытайлық туристік нұсқаулық Мансионның қызмет көрсету этикасын жоғары бағалады: “Шанхай Мансионс «алдымен қонақтар, алдымен қызмет, алдымен сыпайылық және алдымен тазалық» қағидасын қатаң сақтайды”. Алайда, 1993 жылдың қыркүйегінен бастап Мансион Шанхай көрікті жерлерінің арасындағы басты белгілі орын болмай қалды: мегаполистің жаңа бейнесі өзгерді. Енді Шанхай Дашасының (Шанхай Мансионс) әсем арт-деко силуэті немесе қала орталығы мен Бундтың басталуын белгілейтін Вайбайду металл көпірі емес, керісінше, Янгпу арқалық көпірі көзге түседі. 1993 жылы аяқталған ол қалаға келіп-кетушілер үшін маңызды су жолының кіреберісіне айналды, бұл рөлді Нанпу көпірі де өзіне алды. 1993 жылғы бір жолдамада “шатырдан өзенге қараған көрініс тыныс алады” делінгенімен, “әсіресе кешке, өзендегі баржалардың дауысы ұйқыңызды бұзуы мүмкін” екені ескертілді. 1995 жылы Шанхай Мансионс Мемлекеттік туризм бюросымен бағаланып, ең үздік он екі ұлттық жұлдызды қонақ үйдің бірі деп танылды.

Бродвей Мансионс қонақ үйі (1996 жылдан бүгінгі күнге дейін)

1996 жылға қарай Мансион тағы да аты өзгерді – бұл жолы бастапқы атына ұқсас есімге қайта оралды – Бродвей Мансион қонақ үйі. Бұл Дэн Сяопиннің реформаларының нәтижесінде Батысқа ашылудың артуын және ұзақ мерзімді тұрғын үй жайларын қонақ үйге айналдыруды көрсетеді. Сол кезде Мансион "Шанхайдың басқа қонақ үйлерімен салыстырғанда сәл көңілсіз" деп сипатталды. 2003 жылы қонақ үйдің бір бөлігі жаңартылды.