"Мукерлер: Пруссиялық діни дау және Бразилиядағы көтеріліс"

Кіріспе

Мукерс (немісше: Muckern, яғни, өктемшіл, көңілсіз адамдар, екі жүзділер) – Иоганн Генрих Шёнердің (1770–1826) және Иоганн Вильгельм Эбельдің (1784–1861) іліміндегі жақтастарына берілген лақап ат. Бұл сөз орта неміс тіліндегі muckern сөзінен шыққан, ол сонымен қатар сарайларды және мал төлетін орындарды тазалауды білдіретін. Германияның кейбір аймақтарында бұл сөз мугглен деп те жазылған.

Тарих

Шёнхерр, Пруссиядағы Мемельдегі әскери шенді емеудің ұлы, Кенигсберг университетінде білім алды, онда сол кезде теологиялық факультет Канттың идеализмі әсерімен күшті рационалистік бағытта болды. Өте кедей болған жас жігіт, «өз нәрсесінің» түсіндірмесін тоқтатқан философияға қанағаттанбады және ең қатаң лютерандық ортодоксиясында тәрбиеленгеннен кейін, Киелі кітаптың көмегімен өзінің философиясын дамытуға кірісті. Соңында ол өзін соңғы білімге жеткен деп санады және гностицизмге өте ұқсас дуалистік теософияның пайғамбары болды, егер Шёнхеррдің осындай теологияны оқымауы болмағанда, оны әдейі жаңарту деп қабылдауға болар еді. Оның ізбасарларының арасында Эбель болды, ол 1810 жылдан бастап Кенигсбергте «күнә, инаят және құтқарылу» туралы православиелік доктринаны ынталы түрде уағыздағандықтан үлкен беделге ие болды және 1816 жылы Кенигсбергтегі Альтштадт шіркеуінің «архидияконы», яғни бас пасторы болып тағайындалды. Ол мінберде ортодоксалды болды, бірақ өзінің төңірегіне таңдамалы адамдардан тұратын үйір жинады, оларға жеке Шёнхеррдің ілімдерін үйретті. Шёнхеррдің өзі көш соңына қалып, 1826 жылы қайтыс болды. Бірақ Эбель оның ілімін жалғастырды, ал 1827 жылы Генрих Дистель де қосылды, ол да Кенигсбергтің лютеран пасторы еді. Олар Пруссия астанасындағы әсем әйелдер мен ерлердің кең шеңберіне рухани кеңесшілерге айналды. Олардың «жалмасты тазалау» туралы ерекше іліміне байланысты, үйленген адамдардың қарым-қатынасын егжей-тегжейлі реттеу қажет болды. 1835 жылы граф Финкенштейн, бұрын өзі де осы ілімді білген адам, екі пасторды жамандап, оларды әдепсіздікке айыптағанда жағдай шиеленістің шегіне жетті. Дистель графқа қарсы екі шабуыл жазды, ол жала жабу ісін жеңіп алды. 1839 жылы топ таратылды. Іс бойынша алынған дәлелдер ескі Пруссия Кенигсберг консисториясына ұсынылды, содан кейін Кенигсберг діни процесі (1835–1841) ретінде танымал болған сот процесі басталды, ол Эбель мен Дистельге қызметтен шеттету жазасымен аяқталды. Олардың әдепсіздікке қатысты айыптамалары жоққа шығарылды, бірақ олардың кейбір ізбасарлары Агапемон және Перфекционистерге ұқсас әрекеттер жасағаны сөзсіз. Олардың кейбіреулері Бразилияға көшті, онда 1874 жылы Порто-Алегреде олардың тобы әскерилермен қақтығысқа түсті (Мукерлер көтерілісін қараңыз).

Schönherr, the son of a non commissioned officer at Memel in Prussia, was educated at the university of Königsberg, where at that time the theological faculty, under the influence of Kantian idealism, was strongly rationalist in tendency. The lad, who was miserably poor, was dissatisfied with a philosophy which stopped short of an explanation of the "thing in itself", and, having been reared in the strictest Lutheran orthodoxy, set to work to develop, with the aid of the Bible, a philosophy of his own. In the end he believed himself to have reached ultimate knowledge, and became the prophet of a dualistic theosophy so closely analogous to Gnosticism that it might have been taken for a deliberate revival, had not Schönherr's lack of study in such theology precluded any such idea. Among his converts was Ebel, who from 1810 onwards gained a great reputation in Königsberg as an earnest preacher of the orthodox doctrines of "sin, grace and redemption, and in 1816 was appointed "archdeacon," i. e. principal pastor, at the Altstadt Church in Königsberg. In the pulpit he was orthodox; but he gathered about him a select circle of the initiated, to whom in private he taught Schönherr's doctrines. Schönherr himself sank into the background, and eventually died in 1826. But Ebel continued his teaching, and was joined in 1827 by Heinrich Diestel, also a Lutheran pastor of Königsberg. They became father confessors to a wide circle of fashionable people in the Prussian capital. In view of their peculiar teaching as to "the purification of the flesh," which involved the minute regulation of the intercourse of married people, scandal was inevitable. Matters came to a head in 1835, when Count Finckenstein, himself formerly an initiate, denounced the two pastors and accused them of immorality. Diestel wrote two tirades against the count, who brought a successful action for slander. The group itself was dissolved in 1839. The evidence taken in the case was then laid before the old Prussian Königsberg consistory, and proceedings followed which became famous as the Königsberger Religionsprozess (1835–1841), ending in sentences of deprivation on both Ebel and Diestel. The charges of actual immorality were dismissed; but there is no doubt that some of their followers established practices akin to those of the Agapemone and the Perfectionists. Some of them migrated to Brazil, where in 1874 at Porto Alegre a company of them came into collision with the military (see Revolt of the Muckers).

Танымал мәдениет

Бразилияда Мукерлер халық мәдениетінде есте сақталады. Мысалы, 1993 жылы Сан-Леопольдо қаласының жанында бірнеше адам өлтірілген кезде, жергілікті Zero Hora газеті "Мұкерлер елінде зорлық қайта оянды" деген тақырыппен мақала жариялады. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында Бразилияда Мукерлердің бразилиялық көтерілісінің көшбасшыларының бірі – Жакобина Менц Маурер туралы екі фильм түсірілді. Екі фильмнің ішінде ең танымал 2002 жылы Фабио Баррето түсірген "А Пайксо де Якобина" (Якобинаның құмарлығы) фильмі болды.