Кіріспе

Тораның жылдық еврей циклындағы Тораның 5-ші апталық бөлігі (Хайи Сара, Хайе Сара, Ḥайе Сара, Ḥайеи Сара) (חַיֵּי שָׂרָה – «Сараның өмірі» деген мағынадағы еврейше сөз, парашаның алғашқы сөздері), жылдық еврей Тора оқу циклындағы бесінші апталық бөлім (פָּרָשָׁה, параша) болып табылады. Ол «Жаратылыс» кітабының 23:1–25:18 аяттарын қамтиды. Парашада Ыбырайымның әйелі Сара үшін жер сатып алу бойынша келіссөздері мен оның қызметшісінің Ыбырайымның ұлы Ысқаққа әйел табуға аттанған миссиясы туралы оқиғалар айтылады. Параша 5 314 еврей әрпінен, 1 402 еврей сөзінен, 105 тармақтан және Тораның кітабындағы (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) 171 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі бесінші сенбі күні, әдетте қараша айында, ал сирек жағдайларда қазан айының соңында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Еврей Киелі кітабының масореттік мәтінінде Парашат Хайей Сара үш "ашық бөлімге" (פתוחה, петуха) бөлінген (бұл шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады פ (peh)). Парашат Хайей Сараның екінші оқылымының "ашық бөлімі" ішінде бір "жабық бөлім" (סתומה, setumah) бар (еврей әрпімен қысқартылады ס (samekh)). Ұзын алғашқы ашық бөлім алғашқы бес оқылымды қамтиды. Екінші ашық бөлім алтыншы оқылыммен сәйкес келеді. Ал үшінші ашық бөлім жетінші оқылыммен сәйкес келеді.

Бірінші оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Алғашқы оқылымда Сара 127 жыл өмір сүрді және Хеброн қаласында қайтыс болды, ал Ыбырайым оны жоқтап қайғырды. Ыбырайым хеттіктерден өзіне жерлену орны сатуды сұрады, ал хеттіктер оны ең жақсы жерлену орындарында жерлеуге шақырды. Ыбырайым хеттіктерден Сохар ұлы Ефронға Махпела үңгірін толық бағаға сату үшін араға түруін өтінді. Хеттіктердің қала қақпасы алдында Ефрон Ыбырайымға жерді және ондағы үңгірді сыйға беруді ұсынды, бірақ Ыбырайым жердің құнын төлеуге талап етті. Ефрон жердің құнын 400 мысқал күміс деп атады, ал Ыбырайым Ефронның талаптарын қабылдап, оған күміс беріп, жерді сатып алды. Алғашқы оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқу Түпнұсқада: Жаратылыс 23:17 24:9

Осылайша Ыбырайым жерді сатып алып, оның құқығын бекітті, және Сараны үңгірге жерледі. Ыбырайым қарт болғандықтан, өзінің сенімді қызметшісіне: "Қолыңды менің жамбасымның астына қой да, Құдайға ант ет: Ысқаққа қанаандық әйел алмауға, бірақ Ысқаққа әйел алу үшін менің туған жеріме баруға", - деп бұйырды. Қызметші: "Егер әйел маған еріп Қанаанға баруға келіспесе, Ысқақты менің туған жеріме қайтарып әкеуге болады ма?" - деп сұрады. Ыбырайым оған: "Исақты онда қалдыруға болмайды! Себебі Құдай – мені сол жерден алып, менің ұрпақтарыма Қанаан жерін уәде еткен Құдай – сенің алдынан періштесін жіберіп, Ысқаққа сол жерден әйел табуға көмектеседі. Егер ол әйел сенімен бірге баруға келіспесе, онда сен анттан босатыласың" деді. Сонда қызметші қолын Ыбырайымның жамбасының астына қойып, оған Ыбырайым сұрағандай ант берді. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқа мәтін 24:10 26

Үшінші оқығанда, қызметші Ыбырайымның сыйларын және Ыбырайымның он түйесін алып, Нахор қаласы Арама Нахарымға сапар шегеді. Қызметші Құдайдан, өзіне су сұраған және түйелеріне де су беруге дайын болған қыздың Ысқаққа арналған қыз екенін көрсетуін тіледі. Ол сөзін аяқтамас бұрын, Ыбырайымның туысы Бетуелдің әдемі қызы Рабиға иығына құмырасын іліп, бұлаққа түсіп, құмырасын толтырып, қайта көтерілді. Қызметші оған жүгіріп барып, құмырасынан бір тамшы су беруді сұрады, ол дереу оған сусын берді. Ол су ішіп болған соң, түйелері су ішкенше оларға су беруге ұсыныс жасады. Түйелер су ішіп болғаннан кейін, қызметші оған алтын мұрын сақинасы мен екі алтын білезік сыйлады және ол кімнің қызы екенін, әкесінің үйінде түндеуге орын бар ма деп сұрады. Ол өзін таныстырып, үйінде жеткілікті сабан, жем және түндеуге орын бар екенін айтты. Қызметші Құдайға бас иіп, құрмет көрсетті. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқада:

Төртінші оқылымда қызметші Ыбырайымға көрсеткен нығайы тұрақтылығы үшін Құдайды мадақтады. Сонда Рабиға жүгіріп барып, болған оқиғаны анасының үйіне жеткізді. Рабиғаның бауыры Лабан құдыққа қызметшінің қасына жүгіріп келді. Ол Рабиғаның мұрын сағасын және қолындағы білезіктерін көрді, сондай-ақ қарындасының айтқандарын естігенде, Лабан қызметшіні үйлеріне шақырып, түйелерді түсіріп, шөп берді, қызметші мен серіктерінің аяқтарын жууға су әкелді. Бірақ қызметші өзінің әңгімесін айтпайынша тамақтанбады. Қызметші Құдайдың Ыбырайымға қой-ешкі, мал, күміс, алтын, құл-қыз, түйе, есек және жалғыз ұлы мен мұрагер сыйлап, зор нығмет бергенін айтты. Қызметші Ыбырайымның оған Ысқаққа әйел табу үшін туған-туысқандарына баруға ант бергенін, ал Құдайдың осы ісін сәтті аяқтау үшін періште жіберетінін айтты. Содан кейін қызметші Рабиғамен құдық жанында қалай кездескенін баяндады. Қызметші олардан Ыбырайымға шынайы мейірім көрсетуге ниеттері барын сұрады, ал Лабан мен Бетуел бұл мәселенің Құдай тарапынан шешілгенін және Рабиғаның Ысқақтың әйелі бола алатынын жауап берді. Қызметші Құдайға бас иіп, құрмет көрсетті. Төртінші оқылым осы жерде аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқада: 24:53 67

Бесінші оқылысында, қызметші Рабиқаға күміс, алтын және киімдер, ал оның інісі мен анасына сыйлықтар әкелді. Содан кейін қызметші және оның серіктері ішіп-жеп, түнеді. Ертесі күні қызметші Ыбырайымға қайтуға рұқсат сұрады, бірақ Лабан мен оның анасы Рабиқаның біраз уақытқа қалуын өтінді. Қызметші әрі қарай талап еткен соң, олар Рабиқаны шақырып сұрады, және ол келісті. Олар Рабиқаны баталады – оның балалары мыңдаған, он мыңдаған болсын және жауларының қақпаларын бағындырсын деп тіледі, содан кейін Рабиқаны және оның күтімшісін қызметшімен бірге жолға шығарды. Ысқақ Беер-Лахай-Рой маңынан Негев аймағындағы үйіне оралғанда, кешкі мезгілде далада серуендеп бара жатқанда, қамылдарды көріп, көздерімен қадағалады. Рабиқа көзін көтеріп Ысқақты көрді, түйеден түсіп, қызметшіден ол кісінің кім екенін сұрады. Қызметші бұл Ысқақтың қожайыны екенін айтты, сонда ол бетін жамынды. Қызметші Ысқаққа болғанның бәрін айтты, және Ысқақ оны Сараның шатырына алып кіріп, әйелі етіп алды. Ысқақ Рабиқаны жақсы көріп, анасы қайтыс болғаннан кейін құлық тапты. Бесінші оқылым және ұзақ бірінші ашық бөлім 24-тараудың соңында аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқасы 25:111

Алтыншы оқылымда, 25-тарауда, Ыбырайым Кетура есімді тағы бір әйелге үйленді, ол оған Зимран, Йокшан, Медан, Мидиан, Ишбак және Шуах тудырды. Ыбырайым барлық мүлкін Ысқаққа берді, бірақ әйелдерінен туған ұлдарына тірі кезінде сыйлықтар беріп, оларды Ысқақтан шығысқа жіберді. Ыбырайым 175 жыл өмір сүрді және қарттықпен, тыныштықпен қайтыс болды. Ысқақ және Ысмағұл оны Мәкіпела үңгірінде Сарамен бірге жерледі. Ыбырайымның қайтысынан кейін, Құдай Ысқаққа нығмет берді, ол Бир-Лахай-Ройдың жанында қоныстанды. Алтыншы оқылым және екінші ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқада: Түпнұсқада:

Жетінші оқылымда Ысмағұлдың 12 ұлы болды, олар 12 тайпаның басшылары болды. Парашаны аяқтаушы мафтир (מפטיר) оқылымында Ысмағұл 137 жыл өмір сүріп, дүниеден өтті. Ысмағұлдың ұрпақтары Мысырға жақын Хавиладан бастап Ассурға дейінгі жерлерде қоныстанды. Жетінші оқылым, үшінші ашық бөлім және параша осы жерде аяқталады.

Жаратылыс кітабы , 23 - тарау

Жаратылыс кітабының 23:2 аятында айтылған Кириат-Арба сөзбе-сөз "Арбаның ауылы" дегенді білдіреді. Ешуа кітабының 14:15 аятында Арбаның Анақтың ішіндегі ең үлкен адам болғаны түсіндіріледі. Сол сияқты, Ешуа кітабының 15:13 аятында Арбаның Анақтың әкесі болғаны, ал Ешуа кітабының 21:11 аятында Арбаның Аноқтардың әкесі болғаны хабарланады. Ыбырайымның Ефрон Хеттіге Махпела үңгірін және оған іргелес жерді сатып алу үшін төлеген 400 шекель күміс, Жаратылыс кітабының 23:14–16 аятында Жақыптың Хамордың ұлдарына Шехем қаласының сыртында шатырын құрған жер үшін берген 100 шекель күмістен әлдеқайда көп; Жаратылыс кітабының 33:18–19 аятында Дәуіт патшаның Арауна Ебустиге Араунаның астық сабатын, өгіздерін және отынын үшін берген 50 шекель күмістен (бірақ 1 Тарих кітабының 21:24 аятында 600 шекель алтын құны көрсетілген); және Еремияның туысы Ханамелге Бенжамин жеріндегі Анафоттағы егістігі үшін берген 17 шекель күмістен жоғары. Жаратылыс кітабының 23:18 аятында хабарланғандай, Ыбырайым Сараны Махпела үңгірінде жерледі, кейін бұл жер Ыбырайымның өзінің (Жаратылыс кітабының 25:8–10 аятында) және одан кейін Ысқақ, Ривка, Лея және Жақыптың (Жаратылыс кітабының 49:29–31 аятында) жерлену орны болды.

Жаратылыс кітабы , 23 - тарау

"Жұбайлар кітабында" Ыбырайым он сынақтан өтіп, рухында адал және сабырлы болғаны айтылған. Кітапта оның сегіз сынағы тізілген: 1) өз елінен кетуі, 2) ашаршылық, 3) патшалардың байлығы, 4) оның әйелінен айырылуы, 5) сүндетке оралуы, 6) Ажар мен Ысмайылдың қуылғандығы, 7) Ысхақтың құрбандыққа шалуға дайындалуы, 8) Сараны жерлеу үшін жер сатып алуы.

Жаратылыс кітабы, 24 - тарау

Иосиф Флавийдің айтуынша, Ривка Ыбырайымның қызметшісіне: "Әкем Бетуел еді, бірақ ол қайтыс болды; Лабан – менің бауырлым, ол анаммен бірге біздің үйдің барлық ісіне қарайды және менің тазалығымды сақтайды", - деді.

Жаратылыс кітабы , 23 - тарау

Бір мидраш Жаратылыс 23:1-де «Сараның ғұмыры жүз жиырма жеті жыл» емес, «жүз жиырма жеті жыл» деп жазылғанын айтады. Сондықтан Мидраш 20 жасында Сараның сұлулығы 7 жастағыдай, ал 100 жасында күнәсі 20 жастағыдай (күнә үшін Құдай жазаламайтын жас) деп үйретті. Раввин Хаггей рабби Исаактың атынан барлық аналар пайғамбарлар екенін айтты. Рабби Абба бар Кахана Нақыл сөздер 1:5-тегі «Күн шығып, күн басады» деген сөздерді түсіндірді: Құдай бір әділ адамның күнін батырмас бұрын, басқа әділ адамның күнін шығарады. Бір мидраш кітапта Құдай Сараның күнін батырмас бұрын, Рабиғаның күнін шығарып жіберген деп айтылған. Жаратылыс 22:20–23 тармақтарында «Мілқа да ұлдар туды, және Бетуел Рабиғаны тудырды» делінген. Содан кейін Жаратылыс 23:1-де «Сараның ғұмыры жүз жыл болды» делінген. Бірде дәріс оқып жатқанда, рабби Акива Естердің 127 провинция үстінен билік етуге не себепті лайық екенін сұрады (Естер 1:1-де көрсетілгендей). Раввин Акиваның айтуынша, мұның себебі мынада: Сараның ұрпағы 127 жыл өмір сүрген Естер (Жаратылыс 23:1-де айтылғандай) 127 өлкеге билік жүргізсін. Бір мидрашта Жаратылыс 23:2-де «Сара Кирията-Арбада қайтыс болды» деп жазылған. Мидраш бұл қаланың төрт аталымы болғанын айтады: Ешкол, Мамре, Кирията-Арба және Хеброн. Мидраш қаланың Кирията-Арба деп аталу себебін төрт әділ адам онда тұрғандықтан, төрт әділ адам сүндеттелгендіктен, төрт әділ адам жерленгендіктен және төрт аналық аталар жерленгендіктен деп түсіндіреді: Адам, Ыбырайым, Ысқақ және Жақып; Хауа, Сара, Рабиға және Лея. Бір мидраш Жаратылыс 23:2-дегі «Ыбырайым Сараның қазасын жоқтап, оған жоқтау айтты» деген сөздерді оқып, Ыбырайымның Мория тауынан және Ысқақты байлап алған жерден келгенін түсіндірді. Мидрашта Жаратылыс 22:11–12-де айтылғандай, Ыбырайымға Ысқақты құрбандыққа шалудан Жаратқан Иенің періштесі тыйған кезде, Шайтан Сараға Ысқақ кейпінде көрінді. Сонда ол: «Осы кісіге не істедің?» - деп сұрады. Ол Сараға Ыбырайымның өзін бір таудың басына алып барып, құрбандық орнын жасап, үстінде отын жапқандығын, оны сол жерге байлап, оны өлтіру үшін пышақ алғанын айтты. Егер Құдай оған қол тигізбеуді бұйырмағанда, Ыбырайым оны өлтіретін еді. Осыны айтып болған соң, Сараның жаны түсіп кетті. Сол сияқты, Жаратылыс 23:2-де «Ыбырайым Сараны жоқтап жоқтауға келді» деп жазылған. Пирке Де Рабби Элиезер Ыбырайымның Мория тауынан келгенін, Сараның қайтыс болғанын көргенін хабарлайды. Ыбырайым Мория тауынан аман-есен аттанғанда, Самуилдің (шайтанның) ашуы ұйтқып, оның құрбандығын тоқтатуға тырысқаны сәтсіз аяқталғанын көрді. Сонда Самуил Сараға Ыбырайымның Ысқақты өлтіріп, құрбандыққа шалғанын айтады. Сара үш рет қатты жылап, үш рет сопардың үш ұзын үніне сай айқай салды, үш қысқа үнге сай үш сыңарды, жаны шығып, қайтыс болды. Гемара Жаратылыс 23:2-дегі «Ыбырайым Сараны жоқтап, оған жоқтау айтуға келді» деген сөздерден, Ыбырайым Сараның мәйіті жатқан жерге бара алмайынша, оны жерлеуді кейінге қалдырғанын түсіндіреді. Гемарада Сараның Ыбырайымды жерлеуді кешіктіріп, оны мақтап айтқаны үшін риза болғаны айтылған. Рав Аши Жаратылыс 23:3-тен, адамның мәйітін жерлеуге міндетті екендігіне байланысты, мәйіт оның алдында жатқандай болады деп түсіндірді. Жаратылыс 23:3-те: «Ыбырайым өлгенінен қайта тіріліп», - делінген, ол Сараның мәйітінің алдынан кеткенін көрсетеді. Ал Жаратылыс 23:4-те: «Өлгенімді көміп алайын», - делінген, Ыбырайымның мәйіт әлі де оның алдында жатқандай сөйлегенін көрсетеді. (Бұл мәртебе адамның басқа да өсиеттерді орындау міндеттілігіне әсер етеді.) Сол сияқты, рабби Йоханнан да «Ыбырайым өлгенінен тұрып, сөйледі» деген сөздерден, мәйіті оның алдында жатқан адамның Шамды оқудан босатылатынын үйретті (өйткені аятта Ыбырайым Сараны жерлеуге дейін ештеңе істемеді, тек оны дайындады). Гемарада Әйүп 1:6–8-дегі Құдай мен шайтанның арасындағы әңгімеге қатысты түсіндірме берілген. Ол Ыбырайымның Жаратылыс 23:3–16-да әйеліне жерлеу үшін жер сатып алу қажеттігіне қарамастан, Уәде етілген жерді алуда шыдамдылық танытқаны, Әйүптің сеніміне ұқсас сенімін көрсеткенін үйретеді. Әйүп 1:6–7-де былай делінген: «Бір күні Құдай нөкерлері (рухани билеушілер) келіп, Жаратқан Иенің алдына тұрып, Оған ғибадат етті. Сонда Жаратқан Ие шайтаннан: - Қайдан келдің? - деп сұрады. Сонда шайтан: . . " деп жазылған. Сонда шайтан Құдайға: «Әлемнің Әміршісі, мен бүкіл әлемді аралап, рабың Ыбырайым сияқты адал ешкімді таппадым. Ол жерді төрт жүз мысқал күміске сатып алғаннан кейін ғана Сараны қабірге қоятын жер таба алды. Сонда да ол Сенің жолыңа қарсы наразылық білдірмеді». Сонда ғана Құдай Шайтанға Әйүп 1:8-дегі сөздерді айтты: «Қызметшім Әйүпке көңіл бөлдің бе? Жер бетінде оған тең келер ешбір жан жоқ . . " деп жазылған. Раввин Берекия мен Раввин Хелбо рабби Самуил бар Нахманның атынан Сиддим аңғарының (Жаратылыс 14:3-де төрт патша мен бес патша...

Жаратылыс кітабы, 24 - тарау

Мишна мен Тосефта Жаратылыс 24:1-ден Құдай Ыбырайымға қартайған шағында батасын берді деп түсіндірді, себебі ол Тораның барлық заңдарын оның ашыққа шығар алдында сақтаған (Мишна Жаратылыс 26:5-тен түсіндірді). Ал Тосефта Жаратылыс 24:1-дегі молшылық пен 26:1-дегі ашаршылық арасындағы айырмашылықтан Құдай әділ Ыбырайымның тірі кезінде халыққа тамақ-су беріп, болашақ әлемді танытты, сонда халық оның кеткеннен кейін қаншалықты үлкен нәрсені жоғалтқанын түсінеді. Раввин Хама бен Ханина ата-бабаларымыздың ешқашан ғалымдар кеңесісіз болмағанын айтты. Ыбырайым ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 24:1-де айтылғандай: "Ыбырайым қарт, өмірімен толы адам еді". Ыбырайымның қызметшісі Елиезер де ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 24:2-де былай делінген: "Ыбырайым үйінің ақсақалына, барлық иелігін басқаратын қызметшісіне былай деді". Раввин Елазар бұл оның шеберінің Торасын білгенін және оған билік еткенін білдіреді. Ысқақ ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 27:1-де: "Ысқақ қарт болғанда" делінген. Жақып ақсақал және ғалымдар кеңесінің мүшесі болды, Жаратылыс 48:10-да былай делінген: "Исраилдің көзі қартайып, көмескіленді". Мысырда ғалымдар кеңесі болды, Мысырдан шығу 3:16-да айтылғандай, "Елдің ақсақалдарын жина". Шөлде де ғалымдар кеңесі болды, Сандар 11:16-да Құдай Мұсаға "Жыйыңдар. Исраилдің жетпіс ақсақалын" деді. Гемара Жаратылыс 24:1-дегі "Жаратқан Ие Ыбырайымға барлық нәрсемен батасын берді" деген сөздерді даналардың Құдай осы дүниеде үш адамға – Ыбырайымға, Ысқаққа және Жақыпқа болашақ әлемнің дәмін татып беруі туралы ілімін қолдайды. Жаратылыс 27:33-те Ысқақ туралы былай делінген: "Мен оның барлық тағамын жедім". Жаратылыс 33:11-де Жақып туралы былай делінген: "Менде бәрі бар". Олар өмірлерінде-ақ барлық нәрсеге, яғни толықтыққа жетті. Гемара осы үш аятты Ыбырайымның, Ысқақтың және Жақыптың зұлымдыққа қарсы тұруға қабілетсіз үш адам болғанын үйрету үшін оқыды, себебі Киелі кітапта олар туралы "барлығымен", "барлығынан" және "барлығы" делінген, ал олардың баталарының толықтығы олардың зұлымдықпен күресуіне қажеттілік болмады. Гемара осы үш аятты Ыбырайымның, Ысқақтың және Жақыптың, сондай-ақ Мұсаның, Харунның және Мириамның өлім періштесінің билігіне бағынбаған алты адамның арасындағы үшеуі екенін үйрету үшін оқыды. Ыбырайымның, Ысқақтың және Жақыптың барлық нәрсемен баталанғанына байланысты, Гемара олардың Өлім періштесінің азабынан құтылғаны сөзсіз деп қорытындылады. Рабби Элиезердің кітабындағы айтуынша, Жаратылыс 24:2-дегі Ыбырайымның үйінің аты аталмаған басқарушысы Жаратылыс 15:2-дегі Ыбырайымның қызметшісі Елиезермен бір адам. Рабби Элиезердің кітабында айтылғандай, Ыбырайым Халдейлердің Ур қаласынан шыққанда, патшалықтың барлық салтанатты тұлғалары оған сыйлықтар берді, ал Нимрод Ыбырайымға Нимродтың тұңғыш ұлы Елиезерді мәңгілікке құл етіп берді. Елиезер Ысқаққа мейірімділік көрсеткеннен кейін, оны босатып, Құдай Елиезерге осы дүниеде сыйлық берді – Ог, Башан патшасы болды. Тосефтада еврей соттары Жаратылыс 24:3-тегі Ыбырайымның берген антын қабылдағаны айтылған. Рав Иуданың айтуынша, судья куәгерге Жаратылыс 24:3-тегі: "Сені аспан мен жердің Иесі, Жаратқан Иеге ант етуге мәжбүрлеймін" деген сөздерді айтады. Равина бұл рабби Ханина бар Идидің еврей соттарының Құдайдың атымен ант беруді талап ететіні туралы пікіріне сәйкес келеді деп түсіндірді. Рав Ашидің жауабы бойынша, ол тіпті раббилердің Құдайдың атын алмастыратын сөздермен куәгерге ант беруге болатыны туралы пікіріне де сәйкес келеді. Олар куәгердің қолында қасиетті нәрсе болуы керек деген қорытындыға келді, мысалы, Жаратылыс 24:9-да Ыбырайымның қызметшісі Ыбырайымның жамбасының астына қолын қойып, оның сүндетіне тигендей. Раваның айтуынша, куәгерге қасиетті затты ұстатпастан "Аспан мен жердің Иесі Құдай" деп ант берген судья қателік жасайды және ант беруді дұрыс қайталауға тиіс. Рав Папаның айтуынша, тефиллинмен ант берген судья қателік жасайды, сондықтан ант қайталауға міндетті. Заң Раваға сәйкес келеді, бірақ Рав Папаға сәйкес келмейді, өйткені тефилиндер қасиетті болып саналады. Раввин Хаггей рабби Исаактың атынан Ыбырайымның Жаратылыс 24:7-де айтқан пайғамбарлығын атап өтті: "Ол алдынан періштесін жібереді". Раввин Хаггей рабби Исаактың атынан Ыбырайым пайғамбарлық сөз айту қабілетіне ие болғанымен, оған Құдайдың мейірімділігі қажет болды, өйткені Жаратылыс 24:12-де Ыбырайымның қызметшісі дұға етеді: "Менің шеберім Ыбырайымға мейірім көрсет". Раввин Хаггей рабби Исаактың атынан барлық адамға Құдайдың мейірімділігі қажет деген қорытынды жасады. Жаратылыс 24:10-дағы "Қызметші шеберінің түйелерінен он түйені алды" деген хабарламаны оқығанда, Мидраш олардың "шеберінің түйелерінен" екенін айту артық екенін атап өтті. Мидраш түсіндіргендей, Ыбырайымның түйелері қайда болса да, басқалардың егісін жемеу үшін мундшұқпен шығарылғандықтан оларды тану оңай болды. Жаратылыс 24:10-дағы Ыбырайымның қызметшісінің "шеберінің барлық иелігін қолында алып жүргені" туралы хабарламаны оқығанда, Рав Хелбо бұл Ыбырайымның Исаққа барлық байлығын сыйға бергендігін (әлдебір келін оны күйеуге алуға ынталы болуы үшін) білдіретінін түсіндірді. Жаратылыс 24:10-дағы қызметшінің саяхаты туралы хабарламаны оқығанда, Рабби Элиезердің кітабында Кириат Арбадан Харанға дейінгі саяхат 17 күнге созған, бірақ Ыбырайымның қызметшісі үш сағатта Харанға келгені айтылған. Қызметші бір күні келгеніне таң қалды және (Жаратылыс 24:42-де айтылғандай) "Бүгін бұлаққа келдім" деді. Рав Аббаху Құдай Исаққа мейірімділік көрсеткісі келді және Елиезердің жолын қысқарту үшін оның алдынан періште жіберді, сондықтан қызметші үш сағатта Харанға келді деп үйретті. Мидраш Жаратылыс 24:11-де Ыбырайымның қызметшісінің неліктен құдыққа тоқтағанын сұрады. Мидраш түсіндіргендей, ол әдеттегідей істеді: көршіні іздеген адам судың жанына отырып, көршісін күтеді, өйткені әркім ақырында суға келеді. Мидраш барлық ізгі адамдар үйлерінен шығып, құдықтарға барғанын атап өтті. Ыбырайымның қызметшісінен басқа, Жаратылыс 24:11-де, Жаратылыс 29:2-де Жақып туралы: "Ал далада құдық бар еді" делінген, ал Шығу 2:15-те Мұса туралы: "Ол құдық жанына отырды" делінген. Жаратылыс 24:11-дегі қызметшінің жоспары туралы оқығанда, Рав Хуна сұрады: ер адам әйел алуға барғанда, ол иттің қауғанын еститін болса, олар не айтып тұрғанын түсіне ала ма? Рав Хуна қызметшінің жоспанының "кешкі уақытта, әйелдер су алуға шығатын уақытта" ешқандай мәні жоқ екенін айтты. Жаратылыс 24:14-тегі қызметшінің сынағын оқығанда, "Ол маған ішімдік берсе" қызметші осыны оның таңдалған қыз екенін дәлелдейтін белгі ретінде неге қойғанын сұрады (Жаратылыс 24:44-тегі "Менің шеберімнің ұлы үшін Жаратқан Ие тағайындаған"). Мидраш егер ол жаңсақ немесе соқыр болса, қызметшінің осылай жауап берсе, ол ізгі әйел болады, Ыбырайым мен Сара сияқты меймандостық көрсетуге құштар екенін білдіреді деп түсіндірді. Рав Самуил бар Нахмани рабби Йонатанның атынан Ыбырайымның қызметшісі Елиезердің Жаратылыс 24:14-те су алуды сұраған қызға, сондай-ақ оның түйелерін суарғанын сұрағанда дұрыс емес сұраныс жасағанын айтты. Рав Самуил егер ол жаңсақ немесе соқыр болса, не болар еді деп сұрады және Елиезердің Құдайдың жарылқауына ие болғанына бақытты екенін қорытындылады. Рав Самуил Елиезердің сұранысын Саулдың 1 Самуил 17:25-те Голиатты өлтірген адамға қызын беру туралы берген уәдесімен және Йефтайдың Жартылай кітап 11:31-де белгілі бір нәрсені құрбан ету туралы берген уәдесімен салыстырды.

Жаратылыс кітабы, 24 - тарау

Бахья ибн Пакуда адамдар Құдай туралы ештеңе түсінбейді, тек Құдайдың есімін және Құдайдың бар екенін біле алады деп үйретті. Сондықтан Ыбырайым, Жаратылыс 24:3-те айтқандай, "Мен сені аспан мен жердің Құдайы, Иемізге ант етемін" деп Құдайдың есімін аспан мен жермен байланыстырды. Ыбырайым ибн Езра Жаратылыс 24:7-дегі "Ол алдыңнан періштесін жібереді" деген сөздерді дұға ретінде түсіндірді. Ибн Езра, егер бұл пайғамбарлық болса, Ыбырайым Жаратылыс 24:8-де "Егер әйел сенімен келуге келіспесе..." деп айтпаған болар еді. Зохарда Ыбырайымның қызметшісі Харанға жетіп, Рабиғамен кездескенде (Жаратылыс 24:11 бойынша) "кешкі уақытта" ол түстен кейінгі (מִנְחָה, минха) дұға уақыты екені айтылады. Ысқақ түстен кейінгі дұғасын бастаған сәтте Ыбырайымның қызметшісі Рабиғамен кездесті. Сондай-ақ, Рабиға Ысқақ түстен кейінгі дұға оқып жатқанда оған келді (Жаратылыс 24:64). Жаратылыс 24:14-ті оқыған Обадия бен Якоб Сфорно Ыбырайымның қызметшісінің іс-әрекетін болжам жасаудан ажыратты. Сфорноның пікірінше, Ыбырайымның қызметшісі айтқан сөздерін Ысқақтың болашақ әйелін тану белгісі ретінде пайдаланбады, себебі бұл болжам жасау болар еді; керісінше, ол оның сипаттағандай орын алуы үшін дұға етті. Егер адам дұға емес, "Егер мынау болса, мен мынаны істеймін" сияқты нәрсе айтса, онда ол болжам жасауға тырысқан болады. Зохарда Рабби Симеон Малахия 1:6-дағы "Ұл әкесіне, құл қожайынына құрмет көрсетсін" деген сөздерге сілтеме жасап, Елизаердің Ыбырайымның барлық тілегін орындап, оған үлкен құрмет көрсету арқылы қожайынына құрмет көрсеткенін айтты. Жаратылыс 24:34-35-те айтылғандай, ол: "Мен Ыбырайымның құлымын, ал Ием Ыбырайымды нығметпен жарылқады" деді. Елизаердің қасында күміс, алтын, асыл тастар және түйелер болды, сонымен қатар ол өте әдемі болды; бірақ ол өзін Ыбырайымның досы немесе туысы деп таныстырмады, керісінше, ашық түрде: "Мен Ыбырайымның құлымын" деп мәлімдеді, осылайша қожайынын дәріптеу және Рабиғаның отбасының алдында оны құрметке бөлеу үшін. Маймонид Лабан мен Бетуелдің Жаратылыс 24:51-дегі Рабиғаға қатысты сөздерін: "Ол қожайының ұлының әйелі болсын, Иеміздің айтқанынша" келтірді, бұл Жазбалардың кейбір оқиғаларды жай ғана кездейсоқтық деп санайтынын көрсетеді.

Жаратылыс 25-ші тарау

Рашбам Жаратылыс кітабының 25:6 аятындағы "кәнизақтарды" Ажар мен Кетура деп атады. Бірақ, "Зохар" Жаратылыс кітабының 25:6 аятындағы "кәнизақтар" сөзінің көпше түрінен Ыбырайымның Сара мен Ажардан басқа екі кәнизағы болғанын, осылайша Яқып сияқты төрт әйелі болғанын түсіндіреді.

Жаратылыс кітабы , 23 - тарау

Джон Ван Сеттерс Ыбырайым аңыздарының б.з. 5-ші ғасырында немесе одан кейін пайда болған туынды екенін айтты.

Жаратылыс кітабы, 24 - тарау

Жаратылыс 24:22-де алтын сақинаның салмағы жарты шекел немесе бека (בֶּקַע) және алтын білезіктердің салмағы он шекелге тең екені айтылған. Бұл кестеде Киелі кітапта қолданылған салмақ бірліктері қазіргі заманғы баламаларына аударылады:

+Салмақ өлшемдеріБілімдерЕжелгі баламасыҚазіргі баламасыгерах (גֵּרָה) Шығу 30:13; Леуіліктер 27:25; Сандар 3:47; Сандар 18:16; Езекиел 45:121/20 шекел0.6 грамм; 0.02 унциябека (בֶּקַע) Жаратылыс 24:22; Шығу 38:2610 герах; жарты шекел6 грамм; 0.21 унцияпим (פִים) 1 Самуил 13:212/3 шекел8 грамм; 0.28 унцияшекел (שֶּׁקֶל) Шығу 21:32; 30:13, 15, 24; 38:24, 25, 26, 2920 герах; 2 бека12 грамм; 0.42 унциямина (מָּנֶה) 1 Патшалар 10:17; Езекиел 45:12; Езра 2:69; Нехемия 7:7050 шекел0.6 килограмм; 1.32 фунтталант (kikar, כִּכָּר) Шығу 25:39; 37:24; 38:24, 25, 27, 293,000 шекел; 60 мина36 килограмм; 79.4 фунт

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың айтуынша, парашада ешқандай мицва жоқ. Китзур Шулхан Арухта, жануарларына жем беруге міндетті адамдар, жануарларын тамақтандырмағанша тамақ ішуге тыйым салынғандығы айтылған, бұл туралы Ескі өсиет 11:15-те былай делінген: «Мен сендердің малдарың үшін далаларыңда шөп беремін, сонда сендер жеп, тоқ боласыңдар», бұл жануарлардың адамдардан бұрын тамақтандырылуын басымдыққа қояды. Бірақ Китзур Шулхан Арух, жануарларға қарағанда адамдардың су ішуі алғашқы болып ескерілгенін атап көрсетеді, Мысырдан шығу 24:14-те: «Ішіп ал, мен де түйелеріңе су беремін», және Сандар 20:8-де: «Сен қауым мен олардың малдарына су бересің» делінген.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. «Хаи Сара» парашасы үшін Алеппо яһудилері Мақам Хиджазды қолданады, себебі бұл мақам сириялық яһуди дәстүрінде аза тұту мен қайғыны көрсетеді, ал парашада Сара мен Ыбырайымның қазасы туралы айтылады. Ал Дамаск яһудилері Мақам Сабаны қолданады, ол араб әлеміндегі қайғылы оқиғаларға арналған мақам болып саналады.

Сараның қабірі

Сараның қабірі Хеброн қаласындағы Махпела үңгірінде Ыбырайым мен Киелі кітаптағы басқа аналар мен әкелердің қабірлерімен бірге орналасқан. Жыл сайын, синагог қызметтерінде "Хая Сара" парашасы оқылған Шаббат күні мыңдаған адамдар бұл жерге келеді. "Хеброн Шаббаты" деп аталатын осы демалыс күндері 35 мыңнан астам адамды қызықтырады.

Киелі кітап

Жаратылыс 29:1–12 (құдық жанында кездесу). Мысырдан шығу 2:15–21 (құдық жанында кездесу).

Раби емес ерте кезеңдері

Ыбырайымның Апокалипсисі. 70–150 жылдар шамасында. Аударған: Р. Рубинкевич. Ескі Келісімнің псевдоэпиграфалары: 1-том. Апокалиптикалық әдебиет және өсиеттер. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 681–705 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1983 жыл. Ыбырайымның өсиеті. Бірінші немесе екінші ғасыр шамасында. Аударған: Э. П. Сандерс. Ескі Келісімнің псевдоэпиграфалары: 1-том. Апокалиптикалық әдебиет және өсиеттер. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 871–902 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1983 жыл.

Классикалық раввиндік

Мишна: Кетубот 5:2; Кидушин 4:14; Авот 5:19. Шамамен 200 жылы, Израиль жерінде. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында, Жақып Нойснер аударған, 387–88, 498, 688–89 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта: Сота 7:3, 10:5; Кидушин 5:17. Израиль жері, шамамен 300 жылы. Жақып Нойснер аударған, 861, 876, 946 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 43а; Орла 9б; Шаббат 45б; Рош Хашана 12а; Кетубот 5а; Сота 32а; Кидушин 1а, 11б, 16б; Санхедрин 62а. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жылы. Мысалы, "Талмуд Йерушальми", редакторлары: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 1, 12, 14, 24, 31, 37, 40, 45-томдар. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2018 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, "The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary", редакциялаған Жақып Нойснер, аударған Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Жаратылыс Рабба 8:13; 38:10; 42:5; 45:9; 48:16; 55:6; 58:1–62:5; 65:9; 66:4; 67:9; 68:2–4, 9; 70:12; [https://www.sefaria.org/Bereishit_Rabbah.79.7 79:7; 85:7; 96; 97]. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Жаратылыс", аударған Гарри Фридман және Морис Саймон, 1-том, 63, 309, 347, 357, 386–87, 416, 485–86; 2-том, 509–55, 584, 594, 603, 613, 616–18, 621, 645, 732, 794, 931–32 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Леуіліктер Рабба 19:5; 20:11; 30:10; 37:4. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Леуіліктер", аударған Гарри Фридман және Морис Саймон. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Естер Рабба 2:9. 5–11-ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Естер", аударған Морис Саймон, 9-том, 40-бет. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 18а, 26б, 61а; Шаббат 62б, 77а; Эрувин 18б, 53а; Песахим 3а; Йома 28б; Таанит 4а; Мегилла 17а; Мод Катан 18б; Евамот 61б, 64а; Кетубот 57а–б; Недарим 41б; Сота 5а, 14а; Гитин 76а; Кидушин 2а, 4б, 82а; Бава Камма 92б; Бава Мецзия 87а; Бава Батра 15б, 16б, 69б, 141а; Санхедрин 46б, 59б, 91а, 95а, 107б; Шевуот 38б; Аво Зара 7б; Зевахим 62б; Хуллин 95б, 120а; Бехорот 50а. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли", редакторлары: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006 жыл. Әндер Әні Рабба 2:41; 3:8. 6–7-ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Әндер Әні", аударған Морис Саймон, 9-том, 133, 153 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Рут Рабба 4:3; 7:12. 6–7-ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Рут", аударған Л. Рабиновиц, 8-том, 51, 88 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Уағыздаушы Рабба 2:30. 6–8-ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Естер", аударған Морис Саймон, 8-том, 17, 72, 124, 174, 232-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл.

Орта ғасырлар

Заңды қайталау Рабба 2:11; 9:4; 11:1. Израиль жері, 9 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Заңды қайталау. Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Шығу Рабба 1:32; 31:17; 32:9. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. С. М. Лерман аударған. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Арыстар Рабба 1:19. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Заңды қайталау/Арыстар. А. Коэн аударған, 7-том, 46, 85-беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 16:199–200; 22:269–70. Испания, 11 ғасыр. Дэвид Р. Славиттің аудармасы, 28–29, 36–37-беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1998 жыл. Раши. Комментарий. Жаратылыс 23–25. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Yisrael Isser Zvi Herczeg аударған және түсіндірген, 1-том, 241–70-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1995 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, Франция, 12 ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылыс туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма". Мартин И. Локшин аударған, 101–30-беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Эдвин Меллен баспасы, 1989 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнигі туралы түсініктемесі: Жаратылыс (Берешит)". Х. Норман Стрикман мен Артур М. Сильвер аударған және түсіндірген, 228–47-беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1988 жыл. Сандар Рабба 2:1, 26; 10:5; 14:10–11; 15:12; 19:32; 21:20. 12 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Сандар. Джуда Дж. Слотки аударған. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқау", 1-бөлім, 12, 19, 37, 41-тараулар; 2-бөлім, 19, 30, 48-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 24, 28, 53, 56, 188, 218, 250-беттер. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 166–86-беттер. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Чарльз Б. Шавель аударған, 1-том, 281–312-беттер. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1971 жыл. Мидраш ха-нелам (Жасырынның мидрашы). Испания, 13 ғасыр. Мысалы, "Зохар" кітабының 1-бөлімі, 121а–30а-беттер. Мантуя, 1558–1560. Мысалы, "Зохар": "Притцкер" басылымы. Нейтан Вольски аударған және түсіндірген, 10-том, 366–401-беттер. Стэнфорд, Калифорния: Стэнфорд университетінің баспасы, 2016 жыл. Зохар 1-бөлімі, 21а, 50а, 100б, 103а, 121а–34а, 135б, 141а, 142а, 181б, 187а, 223а, 224а; 2-бөлімі, 39б, 236а-беттері; 3-бөлімі, 103а, 148б, 158а-беттері; Рая Мехемна 60а. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, "Зохар". Гарри Сперлинг пен Морис Саймон аударған, 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 346–84-беттер. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2003 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 1-том, 159–76-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш/Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 129–46 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пелковиц аударған және түсіндірген, 114–29 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Алшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 145–63 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Ханох Хенох Эрзонның редакциясымен. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 65–69 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 185–200 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Эмили Дикинсон. 506-шы өлең (Ол маған тиді, сондықтан мен білу үшін өмір сүремін). 1862 жыл. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсонның редакциясымен, 246-бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун & Co., 1960 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 217–40 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 33–36 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздерінен. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 301-бет. Нью-Йорк: Унгар, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums деп басылған. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Жас адамдарға арналған 54 әңгіме" (Pentateuch әр бөлігіне негізделген), 14–17 беттер. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 11, 58, 93–94, 100, 127–28, 130, 133–34, 173, 185, 187, 203, 339–43, 353–54, 394–95, 476–77, 492–93, 496–98, 623, 779, 806 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда Joseph und seine Brüder деп басылған. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Манфред Р. Леман. "Абырайымның Махпеланы сатып алуы және хеттіктер заңдары". Америка шығыс зерттеулері мектептерінің бюллетені, 129-том (1953): 15–18 беттер. Роберт А. Крафт. "Рибаканың оракулы туралы жазба (Жаратылыс XXV. 23)". The Journal of Theological Studies, 13-том (2-нөмір) (1962): 318–20 беттер. Уолтер Оренштейн және Герц Франкель. Тора және дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: I-том: Береиш, 52–60 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы", 1964 жыл. Дельмор Шварц. "Сара". "Таңдалған өлеңдер: Жазғы білім" кітабында. Жаңа бағыттар, 1967 жыл. Мартин Бубер. "Кітап туралы" 18 зерттеу, 22–43 беттер. Нью-Йорк: Шокен кітаптары, 1968 жыл. Р. Дэвид Фридман. "Нузидің бауырластық келісімшартына жаңа көзқарас". "Ежелгі Таяу Шығыс қоғамының журналы", 2-том (2-нөмір) (1970): 77–85 беттер. Вольфганг М. В. Рот. "Рибеканың сүйіктісі. Жаратылыс 24-тармақты дәстүрлі сын көзбен зерттеу". Католиктік библиялық тоқсандық, 34-том (1972): 177–87 беттер. Р. Дэвид Фридман. "Жамбасымның астына қолыңды сал, - деп ант берді. - Патриархтың анты". Biblical Archaeology Review, 2-том (2-саны) (1976 жылғы маусым). М. Уорнер. Патриархтар және Киелі кітапқа жатпайтын көздер. "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 1-том, 2-нөмір (1976 жылғы маусым): 50–61 беттер. Дж. Максвелл Миллер. Патриархтар және Киелі кітапқа жатпайтын көздер: жауап. "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 1-том, 2-нөмір (1976 жылғы маусым): 62–66 беттер. Кристин Гарсайд Аллен. "Ребека кім еді?". "Андроцентризмнен тыс: әйелдер мен дін туралы жаңа очерктер" кітабында. Рита М. Гросс редакциялаған, 183–216 беттер. Миссула, Монтана: Ғалымдар, 1977 жыл. Джон Трейси Люк. "Абырайым және темір дәуірі: Жаңа патриархалдық зерттеулер туралы ойлар". "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 2-том, 4-саны (1977 жылғы ақпан): 35–47 беттер. Нехама Лейбовиц. "Берешиттегі зерттеулер" (Жаратылыс), 207–56 беттер. Иерусалим: Дүниежүзілік сионисттік ұйым, 1981 жыл. "Жеті апталық параша" журналында "Жаңа зерттеулер" деп қайта басылды. Ламбда баспасы, 2010 жыл. Уолтер Брюггеманн. Жаратылыс: Түсіндіру: Оқыту және уағыздау үшін Библиялық түсіндірме, 194–203 беттер. Атланта: Джон Нокс Пресс, 1982 жыл. Нахум М. Сарна. "Жаратылыс 23-тарау: Махпеланың үңгірі". Hebrew Studies, 23-том (1982): 17–21 беттер. К. Т. Айткен. "Рибеканың сүйіктісі: Дәстүрдің дамуын зерттеу". "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 30-том (1984): 3–23 беттер. Пинхас Х. Пели. Тора бүгін: Жаңадан қарау. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Марк Геллман. "Ребека және шу жасамайтын түйе". "Құдайдың үлкен саусағы бар ма? Библиядағы оқиялар туралы оқиялар", 53–56 беттер. Нью-Йорк: HarperCollins, 1989 жыл. Нахум М. Сарна. JPS Тора түсіндірмесі: Жаратылыс: Традициялық еврей мәтінімен және жаңа JPS аудармасымен, 157–77, 395–97 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1989 жыл. Реймонд Уэстбрук. Библиялық заңда мүлік және отбасы, 24–35 беттер. Шеффилд: Шеффилд академиялық баспасөз, 1991 жыл. Элизабет Блох Смит. "Көму". "Anchor Bible Dictionary" кітабында. Дэвид Ноэль Фридман редакциялаған, 1-том, 785–94 беттер. Нью-Йорк: Doubleday, 1992 жыл. Аарон Уилдавски. Ассимиляцияға қарсы бөліну: Жозеф әкімшісі және Библиялық Израильдегі діннің саясаты, 6–7 беттер. Нью-Брансуик, Н. Дж.: Transaction Publishers, 1993 жыл. Джудит С. Антонелли. "Милка: Сараның қарындасы". "Құдайдың бейнесінде: Тораға феминистік түсініктеме", 48–59 беттер. Нортвейл, Нью-Джерси: Jason Aronson, 1995 жыл. Наоми Х. Розенблатт және Джошуа Хорвиц. Періштелермен күресу: Жаратылыс бізге рухани сәйкестігіміз, сексуалдығымыз және жеке қарым-қатынастарымыз туралы не үйретеді, 204–27 беттер. Delacorte Press, 1995 жыл. Авива Готлиб Зорнберг. Ылғи ізденіс: Жаратылыс туралы ойлар, 123–43 беттер. Нью-Йорк: Image Books/Doubelday, 1995 жыл. Эллен Франкель. Мириамның бес кітабы: Тораға әйелдің түсініктемесі, 31–38 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гюнтер Плаут. Хафтара түсіндірмесі, 44–53 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорель Голдберг Лоэб және Барбара Биндер Кадден. Тораны оқыту: Тәжірибе мен қызметтердің қазынасы, 33–38 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Сьюзан Фримен. Яһудилік құндылықтарды оқыту: Киелі көздер және өнерлік іс-шаралар, 102–18, 165–78 беттер. Спрингфилд, Нью-Джерси: A. R. E. Publishing, 1999 жыл. (Жаратылыс 23:23–24; 24:25, 53). Джон С. Кселман. "Жаратылыс". "HarperCollins Библиялық түсіндірмесі" кітабында. Джеймс Л. Мейс редакциялаған, 97-бет. Нью-Йорк: HarperCollins Publishers, қайта қарастырылған басылымы, 2000 жыл. Рона Шапиро. "Әйелдің өмірі, әйелдің шындығы". "Әйелдер раввиндерінің 54 апталық Тора бөліміне жаңа көзқарастары: Әйелдер Торасының түсіндірмесі" кітабында. Элизе Гольдштейн редакциялаған, 70–74 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2000 жыл. Израиль Финкельштейн және Нил Ашер Сильберман. "Патриархтарды іздеу". "Библия ашылды: Археологияның ежелгі Израиль және оның қасиетті мәтіндерінің жаңа көзқарасы", 27–47 беттер. Нью-Йорк: The Free Press, 2001 жыл. Лейни Блум Коган және Джуди Вейсс. Хафтараны оқыту: Түсіндіру, түсініктер және стратегиялар, 102–09 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 2002 жыл. Майкл Фишбейн. JPS Библия...