Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық кәсіпкер және қайырымды (1775–1854)
American businessman and philanthropist (1775–1854)
Джуда Туро (16 маусым 1775 – 18 қаңтар 1854) – американдық кәсіпкер және қайырымды адам.
Judah Touro (June 16, 1775 – January 18, 1854) was an American businessman and philanthropist.
Ерте өмір және мансап
1762 жылы Голландиядан келген Туроның әкесі Исаак Туро Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы португалдық сефард қауымының Туро синагогасында хаззан болып тағайындалды. 1780 жылы ағылшын әскері Ньюпортты басып алғаннан кейін, отбасы Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Нью-Йоркке көшті; 1782 жылы Ямайканың Кингстон қаласына қоныс аударды. Исаак 1783 жылы қайтыс болды, ал оның әйелі Рейна отбасын Бостонға, ағасы Мозес Майкл Хейспен бірге тұруға көшірді. Рейна 1787 жылы қайтыс болды, ал Джуда мен оның бауырлары оның ағасы тәрбиеледі. Ағасы Бостонның алғашқы банкін құруға көмектескен саудагер еді. Туро өзінің туысына ғашық болды, бірақ оның әкесі олардың үйленуіне тыйым салды және романтиканы аяқтау ниетімен оны Жерорта теңізіне сауда сапарына жіберді. Джуда 1801 жылдың қазанында Нью-Орлеанға келді және кішкентай дүкен ашты. Ол сабын, шам, треска және Жаңа Англияның басқа да экспорттық тауарларын сатты, соңынан көрнекті саудагер және кеме иесіне айналды, әсіресе Луизиананы сатып алу аймақтың және оның саудасының өсуіне серпін бергеннен кейін. Ол денсаулығы нашар болса да, 1812 жылғы соғыста Эндрю Джексонның армиясына қатысты. Дене күші нашар болғандықтан, ол Нью-Орлеан шайқасында батареяларға оқ-дәрі тасуға ерікті, онда оны 12 фунттық зеңбірек досы беліне тигізіп, етінің үлкен бөлігін жыртып алды. Ол өлі деп есептелді, бірақ Вирджиниялық саудагер Резин Дэвис Шепард оны құтқарып қалды. Шепард оған емделуге көмектесті және олардың жақын достығы өмір бойы сақталды. Соғыстан кейін бір жыл бойы сауығып, кеме қатынасы, сауда және жылжымайтын мүлік саласындағы бизнесін қайта жандандырды. Жаңа мүлікті алу үшін қазіргі мүлігін ипотекаға бермей, қарапайым өмір сүруге тырысты. "Мен қатаң үнемдеу арқасында байлық жинадым, ал басқалар жомарттықпен шығындап, байлығынан айрылды", - деді ол.
Touro's father Isaac Touro of Holland was chosen as the hazzan at the Touro Synagogue in 1762, a Portuguese Sephardic congregation in Newport, Rhode Island. The family moved to New York in 1780 after the British occupied Newport during the American Revolutionary War; they moved to Kingston, Jamaica in 1782. Isaac died in 1783, and his wife Reyna moved the family to Boston to live with her brother Moses Michael Hays. She died in 1787, and Judah and his siblings were raised by his uncle, a merchant who helped found Boston's first bank. Touro fell in love with his cousin but was forbidden marriage by her father, who sent him on a trading voyage to the Mediterranean in hopes of ending the romance. Judah went to New Orleans in October 1801 where he opened a small store. He sold soap, candles, codfish, and other exports of New England, eventually becoming a prominent merchant and ship owner, particularly after the Louisiana Purchase propelled the growth of the region and its commerce. He enlisted in Andrew Jackson's army in the War of 1812 in spite of poor health. He was physically incapacitated from fighting, so he volunteered to carry ammunition to the batteries in the Battle of New Orleans, in which he was struck on the thigh by a 12 pound shot which tore off a large mass of the flesh. He was given up for dead but was saved by Rezin Davis Shepherd, a Virginia merchant. Shepherd helped nurse him back to health, and their close friendship continued throughout their lives. He recovered for a year after the war, then resumed building his business interests in shipping, trade, and real estate. He made a point of never mortgaging current properties to acquire new ones, and he lived a simple life in a small apartment. "I have saved a fortune by strict economy," he said, "while others had spent one by their liberal expenditures."
Қайырымдылық жұмыстары
Алайда, Джуда Туроның мәңгілік атағы қайырымдылық жасаушы ретінде қалыптасты. Ол Ньюпорттағы еврей зиратына 40 000 доллар – сол кездегі зор сома – сыйлады және сол кезде викингтер салған деп есептелген Ескі Тас Диірменді сатып алып, қалаға табыс етті. Оны қоршаған саябаққа әлі күнге дейін Туро паркі деген ат берілген. Нью-Орлеанда ол өзінің бизнес табысын зират сатып алуға және оны жабдықтауға, синагога, кедейлер үйі мен сары қызылшадан зардап шеккен теңізшілерге арналған емхана салуға, сондай-ақ Теодор Клапп есімді пасторға унитариян шіркеуі салдырды. Емхана Луизианадағы ең ірі тегін ауруханаға айналды, ол – Туро емханасы. Ол Нью-Орлеандағы көптеген христиандық қайырымдылық қорына, сондай-ақ Банкер-Хиллдегі Америка революциялық соғысының ескерткішіне және Мобильдегі (Алабама штаты) үлкен өрт құрбандарына көмектесу сияқты түрлі мақсаттарға үлкен үлес қосты. Иерусалимде қудаланған христиандарға көмектесу үшін өткізілген Нью-Орлеандағы қайырымдылық шарасына ол басқа барлық демеушілерден он есе көп қаржы бөлді. Туроның бір суретінде оның еврей және еврей емес діни мақсаттарға қайырымдылық жасауға дайындығы ерекше аталып өтті: «Бұл сыйлықтардың діни ерекшеліксіз таратылуы, ал сый беруші өз дінінің қағидаларын қатаң сақтады». Нью-Йорктегі Еврей ауруханасына (қазіргі Mount Sinai ауруханасы) 20 000 доллар сыйлық бергені 1855 жылы оның ашылуына себеп болды. Сондай-ақ, ол балалары аштан өлген әйелге 1 500 доллар, ал көп балалы, алкогольге тәуелді адамның 900 долларлық қарызын төлеп, оның балалары атасынан айырылмауына көмектесті. Пастор Теодор Клапп оған достық қарым-қатынас кезінде 20 000 доллардан кем емес ақша сыйлағанын айтты. Бұл оқиғалар оның жеке сыйлықтарының аз бөлігін ғана көрсетеді, өйткені ол атын жариялауды қаламайтын. Морайс: «Жуда Туроның жасаған барлық жомарттық іс-әрекеттерін тізімдеу мүмкін емес» деді. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның мүлігі АҚШ-тағы барлық еврей қауымдарына, Массачусетс штатындағы ауруханалар мен жетімдер үйлеріне мұра қалдырылды. Оның мұрасы Иерусалимнің Ескі қаласынан тыс жердегі алғашқы еврей қонысы мен кедейлер үйін қаржыландырды, ол Мишкенот Шаананим деп аталды. Филадельфия еврей білім беру қоғамына мұра қалдырған 1891 жылы оның құрметіне Туро залы деп аталатын еврей білім беру орталығы салынды. Оның өсиеті бойынша түрлі мақсаттарға 500 000 доллардан астам қаражат бөлді, бұл сома қазіргі шаралармен шамамен 9 миллион долларға тең. Оның өсиетімен тағы бір мұра қалдырылды, ол оның туған апасы Кэтрин Хейске берілді – «Менің осы құрметті досымды еске алуымның белгісі ретінде». Алайда Хейс Туроның өлімінен бірнеше күн бұрын Вирджинияда қайтыс болды. Ол Ньюпорттағы еврей Туро зиратында жерленген. Оның қабірінің тасында: «/ Джуда Туроның есіне / Ол оны / Филантропия кітабына / Мәңгі есте қалу үшін жазды». Нью-Йорк штатындағы Туро колледжі оның және оның әкесі Исаактың құрметіне аталған.
Judah Touro's lasting fame, however, was as a philanthropist. He contributed $40,000—an immense sum at the time—to the Jewish cemetery at Newport, and bought the Old Stone Mill there, at that time thought to have been built by Norsemen, giving it to the city. The park surrounding it is still known as Touro Park. In New Orleans, he used his business profits to buy and endow a cemetery, and to build a synagogue, an almshouse and an infirmary for sailors suffering from yellow fever, as well as a Unitarian church for a minister named Theodore Clapp whom he greatly admired. The infirmary became the largest free hospital in Louisiana, the Touro Infirmary. He was a major contributor to many Christian charities in New Orleans, as well as to such varied causes as the American Revolutionary War monument at Bunker Hill, and the relief of victims of a large fire in Mobile, Alabama. In a New Orleans fund raising drive for Christians suffering persecution in Jerusalem, he gave ten times more than any other donor. One profile of Touro particularly praised his willingness to give both to Jewish and non Jewish religious causes: "An admirable trait evinced, was the unsectarian distribution of charity, while the donor ever continued a strict adherent to the principles of his faith." His $20,000 donation to The Jews' Hospital in New York City (now Mount Sinai Hospital) led to its opening in 1855. Touro also participated in charity on a personal level, giving $1,500 to a woman who asked for help for her starving children and paying the $900 debt of an alcoholic man with a large family so that the man's children would be spared the separation from their parent. Rev. Theodore Clapp reported that Touro had given him not less than $20,000 over the course of their friendship. These stories are said to represent only a small portion of his personal giving, as he preferred to remain anonymous. Morais remarks, "It would be an impossibility to enumerate all the acts of munificent beneficence performed by Judah Touro." At his death, his estate provided endowments for nearly all the Jewish congregations in the United States, bequests to hospitals and orphanages in Massachusetts. His bequeaths funded the first Jewish residential settlement and almshouse outside the Old City of Jerusalem, Mishkenot Sha'ananim. A bequeathment to the Hebrew Education Society of Philadelphia led to the 1891 construction of a Jewish education center named Touro Hall in his honor. His will gave more than $500,000 to different causes, a sum which would equal approximately $9 million in modern terms. His will also included another bequest, to his cousin Catherine Hays—"as an expression of the kind remembrance in which that esteemed friend is held by me." Hays, however, died in Virginia only days before Touro's own death. He is buried in the Jewish Touro Cemetery of Newport. The inscription on his tombstone reads: "To the Memory of / Judah Touro / He inscribed it in the Book of / Philanthropy / To be remembered forever." Touro College in New York State is named for him and his father Isaac.
Жаңа Орлеан
Туро 50 жылдан астам Нью-Орлеан қаласында өмір сүрді, және қайтыс болған кезде қаланың еврей қауымындағы ең бай және белгілі мүшелерінің бірі болды. Оның құрметіне аталған Туро ауруханасы және Туро синагогасы, сондай-ақ оның қайырымдылығының арқасында, қаладағы оның ең маңызды мұраларының бірі болып табылады. Нью-Орлеандағы Тулан университетінде Джуда Туро атындағы стипендия тағайындалады. Бұл сыйлықтың иегерлерінің қатарында Луизиана штатының бұрынғы судьясы Генри Л. Йелвертон да болды.
Touro lived in New Orleans for more than 50 years, and at the time of his death, was one of the wealthiest and most prominent members of the city's Jewish community. Touro Infirmary and Touro Synagogue named in his memory and thanks to his charity are among his more prominent legacies in the city. A Judah Touro Scholarship is given at Tulane University in New Orleans. Among the winners of the award was the late Louisiana Judge Henry L. Yelverton.