Кіріспе

Жеуге жарамды крахмалға толы түйір

Негізгі тағам ретінде желетін ірі крахмал толы тамыр. Ям – Диоскорея тұқымдасына жататын кейбір өсімдік түрлерінің жалпы атауы (диоскорея тұқымдасының кейбір түрлері улы болады). Ям Африка, Азия және Америкада өсетін, көп жылдық шөптесін жүзімдер. Олардың крахмалға толы түйірлері, сонымен қатар "ям" деп те аталады, көптеген сорттары мен туысқан түрлерінің әсерінен әртүрлі формаларда кездеседі.

Сипаттама

Гүлзар мен шөптерге жақын монокорт өсімдік, ямс – түйірден өсетін, күшті, көпжылдық шөптесін жүзім сияқты өсімдік. Ямс-тың 870-ке жуық түрі белгілі. Дегенмен, португал тілінде бұл атау көбінесе Диоскорея емес, Колокасия тұқымдасына жататын таро өсімдігін (Colocasia esculenta) білдіреді. Атаудың негізгі шығу тегі "жеу" мағынасын беретін етістіктерден алынған. Австралияда Microseris lanceolata, немесе ям гүлшешесінің түбірлері кейбір аймақтардағы аборигендердің негізгі тағамы болған. Жаңа Зеландияда oca (Oxalis tuberosa) көбінесе "ям" деп аталады. Малайзия мен Сингапурда таро (Colocasia esculenta) "ям" деп аталады. Африка, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, сондай-ақ тропикалық Тынық мұхит аралдарында Аморфофаллус пеонифолиус өсіріледі және "піл аяғы ямсы" деп аталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ямс Африка, Азия және Америкаға тән.

D. rotundata және D. cayennensis

D. rotundata, ақ ям және D. cayenensis, сары ям Африкаға тән. Олар ең маңызды өсірілетін ямдар. Бұрын олар екі бөлек түр ретінде қарастырылған, бірақ қазір көптеген таксономистер оларды бір түр деп санайды. Екеуінің арасында 200-ден астам сорт өсіріледі. Ақ ямның түбірі дөңгелек цилиндр пішіндес, қабығы тегіс және қоңыр, ал қабығы әдетте ақ және тығыз болады. Сары ямның қабығы сары түсті, себебі онда каротиноидтар бар. Сыртқы түрі ақ ямға ұқсас; оның түбірінің қабығы әдетте сәл қаттырақ және аз кедір-бұдырлы болады. Сары ямның вегетациясы ұзақ, ал ақ ямға қарағанда тыныштық кезеңі қысқа. Кокоро сорты кептірілген ям чиптерін жасау үшін маңызды. Бұл үлкен өсімдіктер, жүзімдері 5 метрге дейін жетеді. Түбірлер көбінесе 1-2 кг салмаққа ие, бірақ 5 кг дейін жете алады. 7-12 ай өсіп жеткен соң түбірлер жиналады. Африкада олардың көпшілігі "иян" деп аталатын дәстүрлі "жапырақталған ям" тағамын дайындау үшін пастаға айналдырылады.

Д. алата

D. alata, қызғылт түсті ям (Окинава қызғылт "ямымен" шатастырмаңыз, ол тәтті картоп), үлкен ям, убе, қанатты ям, су ямы және (белгісіз) ақ ям деп аталады.

D. polystachya

D. polystachya, қытайлық ям, Қытайға тән. Қытайлық ямның өсімдігі африкалық ямға қарағанда кішкентайрақ, жүзімдері шамамен ұзын болады. Ол аязға төзімді және басқа ямдарға қарағанда әлдеқайда салқын жағдайда өсірілуі мүмкін. Ол Корея мен Жапонияда да өсіріледі. 19 ғасырда, Еуропада картоп егіні ауруға шалдыққан кезде ол Еуропаға әкелінді және қазір де Францияда азиялық тағам нарыбы үшін өсіріледі. Түбірлер шамамен 6 ай өскеннен кейін жиналады. Кейбіреулері жинағаннан кейін жейді, ал кейбіреулері басқа тағамдардың, оның ішінде лапшаның және дәстүрлі медицинаның құрамына қолданылады.

D. esculenta (ағашқа ұқсамайтын)

D. esculenta, кіші ям, ең алғаш өсірілген ям түрлерінің бірі. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияға тән және онда ең көп өсірілетін үшінші түр, бірақ әлемнің басқа аймақтарында өте сирек кездеседі. Оның жүзімдері көбінесе жарты метрден аспайды, ал түйірлері көптеген сорттарында салыстырмалы түрде кішкентай. Түйірлерін картоп сияқты пісіріп, қайнатып немесе қуырып жейді. Түйірлерінің кіші өлшеміне байланысты оларды механикалық түрде өңдеуге болады, бұл оңай дайындалуымен және жақсы дәмімен бірге, болашақта кіші ямның танымалдылығын арттыруға көмектеседі. Осы түрдің көбейтілуіне қатысты зерттеулер, оны табиғи ортадан жинау қаупін азайтуға бағытталған және сәтті аяқталды.

D. japonica

D. japonica, Шығыс Азия тау ям, ямаймо немесе жапон тау ям деп аталады, диоскорея туысына жататын, Жапонияда (Рюкю және Бонин аралдары қоса), Кореяда, Қытайда, Тайванда және Ассамда өсетін ямның бір түрі. D. japonica тағам ретінде қолданылады. Джинненджо, сондай-ақ жабайы ям деп те аталады, жапон ямының бір түрі және соба кеспесінің құрамына қосылады.

Жинақтау

Батыс Африкадағы ямс көбінесе қолмен, таяқтармен, шпательдермен немесе қазғыштармен жиналады.

Уыттылық

Кассавадан айырмашылығы, жеуге жарамды, пісіп жетілген, өсірілетін ямның көпшілігінде улы заттар жоқ. Дегенмен, ерекше жағдайлар бар. Ащы қосылыстар ақ және сары ямның пісіп жетілмеген түйіршік тіндерінде жиналады. Бұл полифенолдар немесе танинге ұқсас қосылыстар болуы мүмкін. Ащы ямның (D. dumetorum) жабайы түрлерінде дигидродиоскорин сияқты уытты заттар бар, олардың дәмі ащы болғандықтан, оларды ащы ям деп атайды. Ащы ямды кедей елдерде аштық кезінде және жергілікті тамақ тапшылығы болғанда ғана жейді. Оларды әдетте тұзды суға, салқын немесе ыстық таза суға немесе ағын суға батырып уын тазартады. Бұл ямдардағы ащы қосылыстар суда еритін алкалоидтар болып табылады, олар ішкен кезде ауыр және мазасыз симптомдарға себеп болады. Алкалоидтармен уланудың ауыр жағдайлары өлімге әкелуі мүмкін. Әуе ямы немесе картоп ямы (D. bulbifera) антинутрициялық факторларға ие. Азияда осы ямның ащы сорттарын тазарту үшін суды сығу, ашыту және ұсатылған түйнекті пісіру әдістері қолданылады. Ямдардағы, жергілікті жерде "ауа картопы" деп белгілі ащы қосылыстарға диосбулбин және, мүмкін, диоскенин сияқты сапониндер жатады. Индонезияда жебе уын дайындау үшін ауа картопының тұндырмасы қолданылады.

Тамақ

Шикі ямс тағамдық құндылығы жағынан орташа деңгейде, ал құрамындағы (күнделікті қажетті норманың 10% немесе одан да көп) калий, В6 витамині, марганец, тиамин, диеталық талшық және С витаминінің мөлшері басым (кестеде көрсетілген). Бірақ шикі ямс әлемдегі 10 негізгі азық түрінің ішінде калийге ең бай (қоректік кестеге қараңыз). Ямның 100 грамы 118 калорияға тең. Ямның гликемиялық индексі картоп өнімдерімен салыстырғанда 150 граммдық порцияға шаққанда 54% глюкозаға жуық. Тамыр және түйірлі дақылдардың ақуыз құрамы мен сапасы басқа азық-түліктерге қарағанда төмендеу, ям мен картоптың құрамындағы ақуыз мөлшері жаңа салмағы бойынша шамамен 2% құрайды. Ямс пен маниока Африкадағы ақуыз тұтынудың үлкен бөлігін қамтамасыз етеді, Шығыс және Оңтүстік Африкада 5,9% болса, ылғалды Батыс Африкада 15,9% жетеді. Ям ақуызға салыстырмалы түрде аз тағам болғандықтан, қажетті аминқышқылдарының жақсы көзі емес. Салалы мамандар балалардың сау өсуі үшін ямсқа негізделген диетаны ақуызға бай тағамдармен толықтыру қажеттігін ескертеді. Ям – Нигерия және Батыс Африка халқы үшін маңызды тағам. Ол Батыс Африкадағы 150 миллионнан астам адамға күніне 200 калориядан астам энергия береді және табыс табудың маңызды көзі болып табылады. Ям – ресурстары шектеулі кедей шаруашылықтар үшін тартымды дақыл. Ол крахмалға бай және оны көптеген тәсілдермен дайындауға болады. Басқа, сенімсіз маусымдық дақылдардан айырмашылығы, ол жыл бойы қолжетімді. Осы ерекшеліктері ямды кейбір Сахара төменгі Африка елдерінде басым азық-түлік және мәдени маңызы бар азық-түлік қауіпсіздігінің маңызды өніміне айналдырады.

Басқа негізгі азықтармен салыстыру

Төмендегі кесте ямс пен негізгі азықтардың құрамындағы қоректік заттарды ылғалдылығын ескере отырып, құрғақ салмақ негізінде, жиналған күйінде көрсетеді. Алайда, олардың шикі түрін жеуге болмайды және оларды сіңіруге болмайды. Оларды өсіру керек немесе адамдарға жеу үшін дайындап, пісіру керек. Өсірілген немесе пісірілген күйінде, осы негізгі азықтардың әрқайсысының салыстырмалы қоректік және антиқоректік құрамы шикі күйіндегіден едәуір өзгеше болады.

Филиппин

Филиппинде күлгін түсті убе (D. alata) түріндегі ямс (D. alata) тәтті десерт ретінде, убе халая деп аталады, және филиппин десертінің тағы бірі – хало-халоға да қосылады. Сонымен қатар, ол мұзқаймаққа дамыл ингредиент ретінде жиі қолданылады.

Вьетнам

Вьетнамда ямс canh khoai mỡ немесе canh khoai từ сияқты тағамдарды дайындау үшін қолданылады. Ол үшін ямс ұнтақталап, толық піскенше қайнатылады. Ямс тамыры дәстүрлі түрде Вьетнам шаруалары мақта маталарын бояу үшін Қызыл өзен және Меконг дельтасы аймақтарында 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылып келді, және бүгінге дейін Солтүстік Вьетнамның Сапа аймағындағы адамдар қолданып жүр.

Индонезия

Индонезияда дәл осы күлді жам десерт дайындауға қолданылады. Бұл үшін ямды ұнтақтап, кокос сүті мен қантқа араластырады. Ақ және ақшыл етті жамдарды текшелеп кесіп, пісіріп, жеңіл ашытып, түстен кейінгі шайға жейді.

Жапония

Пісіру ережесінен ерекшелік – тау ямсы (Dioscorea polystachya), нагаймо деп аталады, және тамыр пішініне қарай ичоимо (яғни "гинкго жапырағы ямсы"; кандзи: 銀杏芋) немесе яматоимо (яғни "Ямато ямсы"; канджи: 大和芋) деп жіктеледі. Тау ямсы аз дайындалғаннан кейін шикі күйінде және ысталған түрде желінеді: бүкіл түбірлері сірке су ерітіндісіне қысқа уақытқа батырылып, терісіндегі тітіркендіргіш оксалат кристалдары бейтараптандырылады. Шикі көкөніс крахмалға толы, дәмсіз, ысталғанда шырышты болады, және оны гарнир ретінде жеуге болады немесе лапшаға қосуға болады. Жапонияда джинненджо деп аталатын ямс сортының тағы бір түрі қолданылады. Окинавада қызғылт ямс (Dioscorea alata) өсіріледі. Бұл қызғылт ямс жеңіл қуырылған темпура ретінде, сондай-ақ грильде немесе қайнатылған күйінде танымал. Сонымен қатар, қызғылт ямс – қызғылт түсті мұзқаймақтың құрамына кіретін негізгі ингредиент. Қызғылт ямс басқа да дәстүрлі вагаши тәттілерінде, торттарда және қанттық бұйымдарда қолданылады.

Үндістан

Үндістанның орталық бөлігінде ямды жұқақ тілімдеп кесіп, дәмдеуіштермен дәмдеп, майда қуырып дайындайды. Оңтүстік Үндістанда бұл көкөніс күріш пен карри тағамдарына қосымша ретінде танымал. Күлгін ям, D. alata, Үндістанда да желінеді, онда оны күлгін ям деп те атайды. Түрлері аймақтық атаумен "таради" деп аталуы мүмкін, ол D. belophylla, Dioscorea deltoidea және D. bulbifera түрлерін білдіруі мүмкін. Палампур аймағында "таради" қазу және сату маңызды табыс көзі болып табылады.

Непал

Диоскорея түбі дәстүрлі түрде Непалда Маг Санкранти (қысқы орталық мереке) күні желінеді. Әдетте оны буға пісіріп, содан кейін дәмдеуіштер қосып дайындалады.

Фиджи аралдары

Ям – касава және таро сияқты, негізгі тағам болып саналады. Оны қайнатып, ловода пісіріп, немесе карри соусымен немесе кокос сүтінде балық немесе етпен буда пісіріп, күрішпен бірге тағамдайды. Ямның бағасы өндірудегі қиындықтар мен салыстырмалы түрде төмен өндіріс көлеміне байланысты жоғары.

Батыс

Ям ұнтағын батыста африкалық өнімдерге маманданған дүкендерден алуға болады. Оны жылдам дайындалатын картоп пюресі ұнтағы сияқты қолдануға болады, бірақ ям ұнтағы түйіршіктерге жиналатындықтан дайындау сәл қиын. Ұнтақты аздап қайнаған су құйылған ыдысқа салып, күшпен араластыру керек. Содан кейін, оған қыздырылған соус, мысалы, помидор және чили соусын құйып береді. Арнайы дүкендерде қабығынан тазартылған және кесілген мұздатылған ям да табуға болады.

Фитохимиялық заттар және медицинада қолдану

Кейбір жабайы ямс түйнектері, оның ішінде "Кокоро" ямның бір түрі және Dioscorea nipponica сияқты Dioscorea басқа түрлері, диосгенинді – сапогенин стероидін алу көзі болып табылады. Бұл препараттар алғашқы біріктірілген оральдық контрацепциялық таблеткаларда қолданылған. Өзгертілмеген стероидтың эстрогендік активтілігі бар.

Мәдениетте

Батыс Африкадағы және Еуропадағы африкалық ямсқа қатысты тарихи жазбалар 16 ғасырға дейін жетеді. Ямс Бразилия мен Гайана шекарасындағы португал және испандықтар арқылы Америкаға жеткізілді, одан кейін Кариб аймағында кеңінен тарады. Ямс Папуа-Жаңа Гвинеяда қолданылады, онда оны каукау деп атайды. Оның өсірілуі мен жинау процесі күрделі дәстүрлер мен тыйымдармен байланысты. Ямс пайда болуының мифологиясы (Маредегі көптеген түсіндірулердің бірі) Pene Nengone (Жаңа Каледонияның лоялдық аралдары) есімді шығармада сипатталған.

Нигерия мен Гана

Ям фестивалі әдетте тамыз айының басында, жаңбырлы маусым аяқталар кезде өткізіледі. Адамдар ямды ең бірінші құдайлар мен ата-бабаларға шала отырып, содан кейін ауыл тұрғындарына бөліседі. Осылайша олар жоғарыдағы рухтарға алғыс айтады. Жаңа Ям фестивалі – Игбо, Идома және Тив тайпаларының басты егін жинағын тойлау рәсімі. Идоманың батысындағы Оукпада Оруреши, ал Игбо жерінде Има Джи, Ири Джи немесе Ива Джи деп аталатын Жаңа Ям фестивалі, ямның қоғам мен мәдени өмірдегі маңыздылығын көрсетеді. Бұл фестиваль негізінен тамыз айында оңтүстік-шығыс штаттарында және Бенуэ штатындағы ірі тайпалар арасында кең таралған. Игбо халқы ямға ерекше құрметпен қарап, жаңа жиналған ямды Жаңа Ям фестивалі / тойы өткенше жемейді. Бұл "Ири джи охуру" деп аталады. Адамдар мерекеге қатысу үшін әр түрлі қауымдарына оралады.