Кіріспе

Көппірлердің ең үлкен түрі

Орхитоптера алексндрае, яғни Александра патшайымының құс қанаты, әлемдегі ең үлкен көппір түрі болып табылады, егде аналықтарының қанаттарының ені 25 см-ден 28 см-ге (9,8 дюймнан 11 дюймға дейін) жетеді. Бұл құс қанаты Папуа-Жаңа Гвинеяның шығысындағы Оро провинциясының ормандарымен шектелген. Бұл түр қауіпті жағдайда және CITES-тің I қосымшасына енгізілген жалғыз төрт жәндіктің бірі, бұл коммерциялық халықаралық сауданы заңсыз етеді. Тізімдегі қалған үш жәндік те көбелектер. Олар – Parides burchellanus, Papilio homerus, Ornithoptera alexandrae және Achillides chikae chikae (сондай-ақ chikae hermeli түршесі).

Тарих

Бұл түрді 1906 жылы Альберт Стюарт Мик ашқан, ол Уолтер Ротшильдтің Жаңа Гвинеядан табиғи тарих үлгілерін жинау үшін жұмысқа алған коллекционері болған. Келесі жылы Ротшильд түрге Данияның Александрасының құрметіне ат қойды. Алғашқы үлгі кішкентай мылтық көмегімен алынса да, Мик көп ұзамай оның бастапқы сатыларын анықтап, алғашқы үлгілердің көп бөлігін өсірді. Қазіргі кезде көптеген мамандар бұл түрді Ornithoptera туысына жатқызса да, бұрын ол Troides туысына немесе қазір қолданылмайтын Aethoptera туысына жатқызылған. 2001 жылы лепидоптерист Жиль Деслиль оны жеке ішкі туысқа бөлуді ұсынды (кейбір авторлар оны туыс ретінде қарастырды); ол бастапқыда Zeunera деген атты ұсынды, бірақ ол есім бұрыннан бар омоним (Zeunera Piton 1936 [Orthoptera]), ал оның орнына Straatmana атауы қолданылады.

Жұмыртқа

Жұмыртқалары ірі, ақшыл сары түсті және төменгі жағынан жалпақ, жабысып жататын бетіне ашық қызғылт түсті зат арқылы бекітіледі. Қолайлы жағдайларда, Александра патшалық құстың аналығы өмірі бойы 240-тан астам жұмыртқа туа алады.

Ұрық

Жаңадан шыққан личинкалар жаңа жапырақтармен қоректенуге кіріспес бұрын өз жұмыртқа қабықтарын жейді. Личинкасы денесінің ортасында крем түсті жолақ немесе белдемесі бар, қызыл түйінділермен қара түсті болады. Осы түрдің личинкалары шыққан жұмыртқа қабығымен қоректенеді, содан кейін Pararistolochia туысына жататын (Aristolochiaceae тұқымдасына жататын) құбыр тәрізді өсімдіктерден, соның ішінде P. dielsiana және P. schlecteri түрлерінен қоректік заттарды сіңіреді. Олар бастапқыда қонақ өсімдіктердің жаңа жапырақтарымен және өз жұмыртқаларымен қоректенеді, нәтижесінде қуыршаққа айналудан бұрын жүзімнің сабағын айналдыра қабықтан ажыратады. Aristolochiaceae тұқымдасына жататын өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарында аристолохия қышқылы болады. Бұл умыртқалы жануарлар үшін күшті у болып саналады және личинкалар даму кезеңінде оны жинақтайды.

Құс

Құйрықшасы алтын сары немесе күйдірілген түсті, қара дақтары бар. Еркек құйрықшаларын қанат қабықшаларындағы көмір түсті әлсіз дақ бойынша ажыратуға болады; ересек көбелектің қанаттарындағы «жыныс белгісі» деп аталатын ерекше қабықшалардың жолағына айналады. Бұл түрдің жұмыртқадан құйрықшаға дейін даму мерзімі шамамен алты апта, ал құйрықша сатысы бір ай немесе одан да ұзаққа созылады. Ересек көбелектер құйрықшадан таңертең, ылғалдылық жоғары болғанда шығады, себебі ылғалдылық төмендесе, қанаттары толық жайылмастан бұрын кеуіп қалуы мүмкін.

Суреті

Ересектер үш ай немесе одан да көп өмір сүре алады және ірі шар тоқу жәндіктері (Nephila түрлері) мен кейбір кішкентай құстардан басқа, көптеген жаратылыстары жоқ. Ересектер гүлдермен қоректенеді, оларға қонуға кең жайпақ алаң ұсынады, мысалы, гибискус гүлдері. Ересектер күшті ұшқыштар, олар таңертеңгісін және кешкісін гүлдерде белсенді түрде қоректенеді. Еркектер таңертеңгісін жаңадан пайда болған аналықтарды іздеп, шоғырланған өсімдіктердің аймақтарын аралайды. Аналықтарды күні бойы шоғырланған өсімдіктерді іздеп жүргенін көруге болады. Ұсыну қысқа, бірақ әсерлі: еркектер әлеуетті жұбайдың үстінде қалықтап, оны жұптасуға итермелеу үшін феромонмен шашыратады. Қабылдауға дайын аналықтар еркектің қонуына және жұптасуына рұқсат береді, ал қабылдамайтын аналықтар ұшып кетеді немесе басқаша жұптасуға кедергі келтіреді. Еркектер өте аумақтық және ықтимал бәсекелестерді қуады, кейде кішкентай құстарды және басқа да құс түрлерін қуады. Ұшу көбінесе жаңбырлы ормандардың жоғары жағында болады, бірақ екі жыныстың да тамақтану немесе жұмыртқа салу кезінде жер бетінен бірнеше метр төмен түседі.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Қарапайым Александра құсының қанаттылығы IUCN тарапынан жоғалу қаупінде деп есептеледі. 2007 жылы "жаһандық көбелек контрабандашысы" Хисаёши Кодзима АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің арнайы агентіне 8,500 АҚШ долларына бағаланған бірнеше құс қанатын, соның ішінде Александра құсының қанаттылығының бір жұбын сатқаны үшін 17 айыпталуға кінәлі деп танылды. Алғашқы коллекционерлер ересектер күндіз ұшатын биіктіктен кейде көңілі толып, үлгілерді түсіру үшін кішкентай мылтықтарды қолданған, бірақ коллекционерлер өз коллекциялары үшін жоғары сапалы үлгілерді қалайтынын ескеретін болсақ, көптеген үлгілер дерлік личинкалардан немесе қуыршақтардан өсіріледі. Коллекционерлер көбінесе осы түрдің азаюына себепкер болып табылуы мүмкін болғанымен, ортаның жойылуы – басты қауіп. Бұл түр CITES-тің I қосымшасына енгізілген, яғни халықаралық коммерциялық сауда заңсыз. 2006 жылы CITES Жануарлар комитетінің мәжілісінде кейбір адамдар оны II қосымшаға көшіруді ұсынды (бұл түрдің саудасын шектеуге мүмкіндік береді), себебі тұрақты басқарудың қорғау артықшылықтары саудаға тыйым салудан артық болуы мүмкін.

Басқа дереккөздер

Парсонс, Майкл Дж., 1984. Ornithoptera alexandrae биологиясы және қорғау шаралары. Vane Wright және Ackery редакторымен шығарылған «Көбелектер биологиясы» еңбегінде. Симпозиум Р. ent. Сок. Лондон. 11, б. [327–332]
Парсонс, Майкл Дж., 1987. Папуа – Жаңа Гвинеяның көбелектері. Парсонс, М. Дж. 1992. Индо-Австралия аймағындағы көбелек шаруашылығы және сауда индустриясы және тропикалық орманды қорғаудағы рөлі. Tropical Lepidoptera 3 (Suppl. 1): 1–31. pdf Толық мәтін.
Парсонс, М., 1999. Папуа – Жаңа Гвинеяның көбелектері: жүйелемесі және биологиясы. Academic Press, Лондон.
Страатман, Р. 1971. Ornithoptera alexandrae-нің өмір тарихы. Rothschild Journal of the Lepidopterists' Society, 1971, 25 том, 58–64 беттер. pdf.
Д’Абрера, Б. (1975). Әлемнің құс қанатты көбелектері. Country Life Books, Лондон.
Хаугам, Дж. және Лоу, А. М. 1978–1985. Құс қанатты көбелектер монографиясы. 2 томдық. Scandinavian Press, Клампенборг; 663 б.
Деслисль, Г. (2004). «Paradise» құс қанатты көбелектерінің, Ornithoptera туысының ересектер морфологиясына негізделген таксономиялық қайта қаралуы (Lepidoptera, Papilionidae). Lambillionea, 104 (4): 1–151.