Кіріспе

1756 жылғы дипломатиялық революция – Аустрия мұрагерлік соғысы мен Жеті жылдық соғыс аралығында Еуропадағы көп жылдық одақтардың күрт өзгеруі болды. Австрия Ұлыбританияның одақтасынан Францияның одақтасына айналып, ал Ұлыбританияның көптен бергі одақтасы Голландия Республикасы Ұлыбританияға қарсы көзқарас білдіріп, бейтарапты таңдады. Пруссия болса Ұлыбританиямен одақтасты. Бұл өзгерісте ең ықпалды дипломат – австриялық мемлекет қайраткері Венцель Антон фон Кауниц болды. Бұл оқиға 18 ғасырдағы Еуропалық күш тепе-теңдігін сақтау немесе бұзу мақсатымен жасалған, үнемі өзгеріп отыратын одақтардың бір бөлігі еді.

Өмірбаян

Дипломатиялық өзгерістер Австрия, Ұлыбритания және Франция арасындағы мүдделердің айырылуынан туындады. 1748 жылы Аустрия мұрагерлік соғысынан кейін Акс-ла-Шапель бейбіт шарты Австрияны Ұлыбританиямен одақтас болудың қымбат бағасын сезінуге мәжбүр етті. Мария Терезия Габсбургтер тағына құқығын қорғап, 1745 жылы күйеуі Франциск Стефанды император етіп тәж кигізді. Дегенмен, ол осы процесте құнды территориялардан бас тартуға мәжбүр болды. Ұлыбританияның дипломатиялық қысымымен Мария Терезия Милан герцогтігінің бір бөлігін беріп, Баварияны оккупациялады. Бұдан өзге, британдықтар оны Парма және Пьяченца герцогтіктерін Испанияға беруге, ал ең бастысы – Силезияның құнды провинциясын Пруссияның оккупациясына қалдыруға мәжбүр етті. Ескі жүйенің сәтсіздігінің тағы бір маңызды себебі – Австрияның Нидерландтарындағы жағдай болды. Аустрия мұрагерлік соғысы кезінде француз әскерлері Австрияның Нидерландтарындағы голландтық және британдықтарды сол жерлерді қорғауға міндеттендірген голландтық кедергі бекіністерін басып алды. Париж кейіннен басып алынған кедергі қалаларының қорғанысын бұзуға бұйрық берді. 1748 жылы француз әскерлері елге оралғанда, Австрияның Нидерландтары ашық жазыққа айналды. Бұл оқиға Голландия Республикасының ірі держава ретінде құлауына әкелді және Австрияға британдықтар мен голландтардың Австрияның Нидерландтарын қорғауға шамасы келмейтінін түсінуге мүмкіндік берді. Осы территорияларды қамтамасыз етудің жалғыз жолы Франциямен жақындасу болды. Соғыс кезінде Пруссияның Фридрих II Богемия тағының жерлерінің бірі – Силезияны басып алды. Бұл әрекет Пруссияны Еуропаның ірі державасы ретінде одан әрі нығайтты, ол енді Австрияның неміс территорияларына және жалпы Орталық Еуропаға күшейіп келе жатқан қауіп-қатер төндірді. Австрия үшін қауіпті Пруссияның өсуі британдықтар тарапынан құпталады, олар оны француз күшінің тепе-теңдігін сақтау және Германиядағы француздық ықпалды азайту құралы ретінде қарастырды, әйтпесе ол Австрияның әлсіздігіне жауап ретінде өсе бастауы мүмкін еді.

Вестминстер конвенциясы

Австрия мұрагерлік соғысының нәтижелері Ұлыбританияның енді Австрияны Францияны тежеуге жеткілікті күшті деп санамайтынын, бірақ Пруссия сияқты кіші мемлекеттерді нығайтуға дайын екенін көрсетті. Сондықтан, Ұлыбритания мен Пруссия Вестминстер келісімінде (1756 жылғы 16 қаңтарда) егер Пруссия Ганноверді Франциядан қорғауға келіссе, Ұлыбритания Австрияға Силезия үшін жаңадан туындаған жанжалға көмектеспейтініне келісті. Ганноверді қорғау Ұлыбритания үшін маңызды болды, себебі ол оның королі Георг II-нің иелігі еді (ол сайлаушылықта туып өскен). Ұлыбритания Пруссияның күшінің артуымен, Австриядан гөрі Ганноверді қорғауға қабілетті болатынын сезінді. Ал Австрия Силезияны қайтарып алуға бекінді, сондықтан екі одақтас қарама-қайшы мүдделерге ие болды. Мария Тереза Ұлыбританиямен жаңадан одақтасудың нәтижесіз екенін түсініп, Австрияны Франциямен жақындастыруға кірісті, ол Ұлыбританияның орнын бағалы одақтас ретінде баса алатын еді. Мария Тереза Франция сияқты күшті одақтассыз Фредериктен Силезияны қайтарып алуға үміт ете алмайтынын білді. Бұл келісімнен кейін 1758 жылы тікелей ағылшын-пруссиялық келісім жасалды.

Бірінші Версаль келісім-шарты

Мария Тереза сыртқы саясат министрі граф Венцель Антон фон Кауницті Францияға, Австрияның Силезияны қайтарып алуына мүмкіндік беретін одақ жасау үшін жіберді. Кауниц XV Людовиктің сүйіктісі Мадам де Помпадурға келіссөздерге араласу үшін үндеді. Бірақ XV Людовик Кауниц ұсынған шартқа келісуге құлшынбады. Франция мен Ұлыбритания арасындағы жаңадан туған қақтығыс Луидің Австриямен одақтасуына себеп болды. Бұрын Габсбургтердің иеліктері Францияны қоршап тұрған жоқ еді; керісінше, Фридрих II француз жерлерімен шектесетін Габсбургтердің неміс үстемдігінің мүмкіндігін жойды. Сондықтан Франция енді Австрияны тікелей қауіп деп санамады және Австриямен қорғаныс одағына кірді. Вестминстер келісіміне жауап ретінде XV Людовиктің министрлері мен Кауниц Бірінші Версаль шартын (1 мамыр 1756) жасады, онда екі тарап та бейтарап болуға және егер үшінші тараппен қақтығысқа түсіп қалса 24 000 әскер көмектесуге келісті.

Екінші Версаль келісім-шарты

Мария Терезияның дипломаттары француз бейтараптығын қамтамасыз еткеннен кейін, пруссияға қарсы коалиция құруға белсенді түрде кірісті. Австрияның әрекеттері Фридрих II-ні ескертті, ол Саксонияға шабуыл жасап, алғашқы соққы беруге шешім қабылдады, осылайша жеті жылдық соғыс (1756–1763) басталды. Фридриктің бұл әрекеттерінің мақсаты – Ресейді Австрияны қолдаудан бас тартуға мәжбүр ету болды, өйткені екеуі 1746 жылы қорғаныс одағын құрған еді. Бірақ Саксонияға басып кіргенімен Фридрих өзінің жауларын ашуландырды. Императрица Елизавета басқаратын Ресей Австрияға қосымша 80 000 әскер жіберді. Бірінші Версаль шартына қол қойылғаннан кейін бір жыл өткен соң, Франция мен Австрия 1757 жылдың 1 мамырында екінші Версаль шартына қол қойды. Австрия Францияға Австриялық Нидерландыны уәде етті, ал Мария Тереза оның орнына Парманы, 129 000 француз әскерін және Силезия Австрияға қайтарылғанша әр жыл сайын 12 миллион ливрді алуға келісті.

Салдары

Нәтижесінде, Ұлыбритания мен Пруссия Австрия, Франция және Ресейге қарсы тұрды. Франко-австриялық одақ Франциядан тікелей қауіпті сейілтіп, Голландия Республикасы Ұлыбританияның мүддесі үшін күресуден бас тартып, бейтарапты сақтады. Одақтардың өзгеруіне қарамастан, негізгі қайшылықтар сақталды: Пруссия Австрияға қарсы, ал Ұлыбритания Францияға қарсы. Соғыс Ұлыбритания мен Пруссияның жеңісімен аяқталды, мұнда Бранденбург үйінің кереметі мен Ұлыбританияның теңіз үстемдігі, 1759 жылғы сәтті annus mirabilis кезеңінде одан да артты. Франция, Австрия және олардың еуропалық одақтастары өз мақсаттарына жете алмады. Дегенмен, ағылшын-пруссиялық одақ ұзаққа солмады, себебі Ұлыбритания 1762 жылы Пруссияға қаржылық және әскери көмегін тоқтатты; Пруссия кейін Ресеймен одақтасты. Одақтың тарауы және Ұлыбританияның жаңа үстемдігі оны Америка Тәуелсіздік соғысы басталғанда одақтастарсыз қалдырды.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Кітаптың үлгісі қолданылды.