Кіріспе
Заң шығарушы орган мемлекеттік лауазымды адамды заң бұзушылыққа айыптау процесі (импичмент) – заң шығарушы орган немесе басқа заңды түрде құрылған соттың мемлекеттік лауазымды адамға қарсы заң бұзушылыққа айыптауды бастайтын процесі. Бұл саяси және құқықтық элементтерді қамтитын ерекше процесс ретінде қарастырылады. Еуропа мен Латын Америкасында импичмент көбінесе министрлік лауазымдармен шектеледі, себебі олардың ерекше мәртебесі министрлерді заңмен қудалаудан қорғайды немесе олардың жасаған әрекеттері тек олардың жоғары лауазымына қойылатын талаптар арқылы ғана қылмыс деп танылады. Дегенмен, бұл процеске "ақсүйектер мен қара халықтың" өкілдері де іліккен. 1990 жылдан 2020 жылға дейін 63 елде 132 түрлі мемлекет басшысына қарсы кем дегенде 272 импичмент айыптамасы қойылды. Көптеген демократиялық елдерде (АҚШ-тан басқа) соттар (әдетте, конституциялық сот) осы процеске қатысады. Ұлттық заңнамалар импичменттің салдары мен мағынасын анықтауда әртүрлі, бірақ мақсаты көбінесе лауазымнан тез арада босату болып табылады. Көптеген елдерде бұл процесс екі палаталы парламенттің төменгі палатасында басталады, ол мемлекеттік лауазымды адамның теріс әрекеттері туралы айыптама ұсынады, ал жоғарғы палата импичмент процесін жүргізеді және үкім шығарады. Мысалы, АҚШ-та федералдық деңгейде импичмент тек "қарсылық, парақорлық немесе өзге де ауыр қылмыстар мен құқық бұзушылықтар" жасаған адамдарға ғана қолданылады. Соңғы тіркес үкіметке немесе конституцияға қарсы жасалған қылмыстарға, биліктің теріс пайдаланылуына, қоғамдық сенімді бұзуға немесе басқа да саяси қылмыстарға қатысты, тіпті олар қылмыстық қудалауға жатпаса да. АҚШ Конституциясына сәйкес, Өкілдер палатасы импичмент жүргізуге толық құқыққа ие, ал Сенат импичменттің дұрыстығын тексеруге (ақтауға немесе айыптауға) толық құқыққа ие. Импичмент процесінің заңдылығы саяси мәселе болып табылады және сот қарауына жатпайды. АҚШ-та импичмент – жазалау емес, түзету шарасы болып табылады, ол "конституциялық үкіметті тиімді сақтау" мақсатында, лауазымға лайық емес адамдарды қызметтен алуға бағытталған.
the process of charging a public official
Impeachment is a process by which a legislative body or other legally constituted tribunal initiates charges against a public official for misconduct. It may be understood as a unique process involving both political and legal elements. In Europe and Latin America, impeachment tends to be confined to ministerial officials as the unique nature of their positions may place ministers beyond the reach of the law to prosecute, or their misconduct is not codified into law as an offense except through the unique expectations of their high office. Both "peers and commoners" have been subject to the process, however. From 1990 to 2020, there have been at least 272 impeachment charges against 132 different heads of state in 63 countries. Most democracies (with the notable exception of the United States) involve the courts (often a national constitutional court) in some way. National legislations differ regarding both the consequences and definition of impeachment, but the intent is nearly always to expeditiously vacate the office. In most nations the process begins in the lower house of a bicameral assembly who bring charges of misconduct, then the upper house administers an impeachment trial and sentencing. In the United States, for example, impeachment at the federal level is limited to those who may have committed "Treason, Bribery, or other high crimes and misdemeanors"—the latter phrase referring to offenses against the government or the constitution, grave abuses of power, violations of the public trust, or other political crimes, even if not indictable criminal offenses. Under the United States Constitution, the House of Representatives has the sole power of impeachments while the Senate has the sole power to try impeachments (i. e., to acquit or convict); the validity of an impeachment trial is a political question that is nonjusticiable (i. e., is not reviewable by the courts). In the United States, impeachment is a remedial rather than penal process, intended to "effectively 'maintain constitutional government' by removing individuals unfit for office";
Этимологиясы мен тарихы
"Импичмент" сөзі, әлдебір көне француз сөзінен – "емпешиер" шыққан болуы мүмкін. Бұл сөз латынша "impedīre" сөзінен туындаған, мағынасы – "аяқпен ұстау" немесе "тұзаққа түсіру" ("pes, pedis" – аяқ) және қазіргі француз тіліндегі "empêcher" (қарсы алу) және қазіргі ағылшын тіліндегі "impede" (кедергі келтіру) сөздерімен байланысты. Орта ғасырлардағы халықтық этимология бұл сөзді латынша "impetere" (шабуыл жасау) сөзінен шыққан деп қате түрде байланыстырған. Алғаш рет бұл процесті 14 ғасырдың екінші жартысында Англияның "Жақсы Парламенті" Уильям Латимерге, 4-ші барон Латимерге қарсы қолданды. Англияның үлгісін ұстанған Вирджиния (1776), Массачусетс (1780) және басқа штаттардың конституциялары импичмент механизмін қабылдады, бірақ жазаны тек лауазымнан алумен шектеді. Батыс Африкада Ашанти империясының патшалары, олар билікке келген кезде берген анттарын бұзса, патша жасаушылар оларды тақтан түсірді. Мысалы, егер патша азаматтарды еріксіз жазаласа немесе оның сыбайлас жемқор екені анықталса, оның билігі құлдырайтын еді. Патшаны тақтан түсіруге патша жасаушылар патшаның аяқ киімін шешіп, оның жамбасын жерге үш рет соғып отыратын. Лауазымнан алынғаннан кейін, оның қасиеттілігі мен құрметі жоғалып, патша ретіндегі барлық билігінен айырылатын; бұл бас әкімші, судья және әскери қолбасшы лауазымдарын қамтитын. Бұрынғы патшадан оның билігін бейнелейтін тақ, қылыш және басқа да әшекейлер алынып тасталды. Сондай-ақ, ол жерді басқарушы лауазымынан айырылды. Алайда, лауазымнан алынғаннан кейін де патша сайланған патшалық отбасының мүшесі болып қала берді. Бразилияның 32-ші президенті Фернандо Коллор де Мело 1992 жылы импичмент процесі кезінде отставкаға кетті. Оның отставкаға кетуіне қарамастан, Сенат оны айыптау үшін дауыс берді және пара алу мен қаражатты заңсыз жұмсау дәлелдеріне байланысты оған сегіз жыл бойы кез келген лауазымды иеленуіне тыйым салды. 2016 жылы Депутаттар палатасы президент Дилма Русефке қарсы бюджеттік басқарудың бұзылуына байланысты импичмент ісін қозғады, бұл Конституция бойынша жауапкершілікке жататын қылмыс. 2016 жылдың 12 мамырында 20 сағаттық талқылаудан кейін Сенат айыптауды 55 дауыспен мақұлдады, 22 қарсы дауыс берді (бұл қадам үшін абсолютті көпшілік жеткілікті болған еді) және вице-президент Мишел Темерге сотқа дейін президенттің міндеттерін атқару туралы хабарлады. 31 тамызда 61 сенатор импичментке дауыс берді, ал 20-сы қарсы дауыс берді, осылайша Русефтің толыққанды түрде жоюы үшін қажетті 2/3 көпшілікке қол жеткізді. Оған бес жылға лауазымға ие болуға тыйым салу туралы дауыс берілді, бірақ ол қабылданбады (Конституция лауазымнан алуды тыйым салудан ажыратпағанына қарамастан), себебі екі үшін бір бөлігінен кем дауыс жинады.
Чехия
2013 жылы конституция өзгертілді. 2013 жылдан бері, процесті қазіргі сенаторлардың кемінде үштен екісі бастауы мүмкін, ал үш ай ішінде Депутаттар палатасының барлық мүшелерінің кемінде үштен екісі мақұлдауы тиіс. Сонымен қатар, Президент мемлекетке қарсы қылмыс (Конституцияда жаңадан анықталған) немесе Конституцияның кез келген ауыр бұзушылығы үшін импичментке тартылуы мүмкін. Процесс Чехия Республикасының Сенатында басталады, ол президентті импичментке тартуға ғана құқылы. Депутаттар палатасы мақұлдағаннан кейін, іс Чехия Республикасының Конституциялық сотына жіберіледі, ол президентке қатысты үкімді шығаруға міндетті. Егер сот Президентті кінәлі деп тапса, онда Президент лауазымынан алынады және Чехия Республикасының Президенті болып қайта сайлануға толығымен тыйым салынады. Чехияның ешбір Президенті ешқашан импичментке тартылған емес, бірақ 2013 жылы Сенат мүшелері Президент Вацлав Клаусты импичментке тартуға тырысты. Сот бұл істі оның өкілеттігі мерзімі біткендігіне байланысты қараудан бас тартты. 2019 жылы Сенат Президент Милош Земанды импичментке тарту туралы ұсыныс жасады, бірақ Депутаттар палатасы мәселе бойынша уақтылы дауыс бермеді, сондықтан іс тіпті сотқа жетпеді.
Дания
Данияда қазіргі және бұрынғы министрлерге импичмент жасау мүмкіндігі 1849 жылғы Дания Конституциясымен орнатылды. Көптеген басқа елдерден өзгеше, Данияда мұндай істерді қарастыратын Конституциялық сот жоқ. Оның орнына Данияда арнайы Импичмент соты (дания тілінде: Rigsretten) бар, ол қазіргі және бұрынғы министрге импичмент жарияланған сайын шақырылады. Импичмент сотының міндеті – лауазымдық өкілеттіктерін пайдаланып заңсыз әрекеттер жасады деп айыпталған министрлердің ісін қарап, үкім шығару. Министрлік жауапкершілік туралы құқықтық ережелер Министрлік есеп беру туралы заңда бекітілген, ол Дания Конституциясының 13-бабына сүйенеді, оған сәйкес министрлердің жауапкершілігі заңмен толыққанды анықталады. Данияда импичмент ісін қарау тәртібі бойынша, алдымен мәселе Дания Парламентіне (Фолкетингке) енгізіліп, парламент мүшелері мен партиялары арасында талқылау жүргізіледі. Талқылаудан кейін Дания Парламентінің мүшелері қазіргі немесе бұрынғы министрді импичментке тарту қажеттігі туралы дауыс береді. Егер Дания Парламенті қазіргі немесе бұрынғы министрге қарсы импичмент ісін қолдаса, Импичмент соты отырысқа шақырылады. Данияда Импичмент соты жоғары сот судьяларының (көпшелігі 15-ке дейін) және Дания Парламенті тағайындаған парламент мүшелерінен (көпшелігі 15) тұрады. Даниядағы Импичмент сотының мүшелері осы лауазымда алты жылдық мерзімге қызмет етеді. 1995 жылы бұрынғы Әділет министрі Эрик Нинн Хансен, Консервативтік халық партиясынан, «Тамил ісі» бойынша импичментке ұшырады. Бұл іс отбасылық бірлестікке қатысты өтініштерді заңсыз қараумен байланысты болды. 1987 жылдың қыркүйегінен 1989 жылдың қаңтарына дейін Шри-Ланкадағы азаматтық соғыстан келген тамил босқындарының отбасын қайта біріктіру туралы өтініштер Дания және халықаралық заңдарды бұза отырып, тоқтатылды. 1995 жылдың 22 маусымында Нинн Хансен Министрлік жауапкершілік туралы заңның 5-бабының 1-тармағын бұзғаны үшін кінәлі деп танылды, онда былай делінген: «Министр конституциялық немесе заңнамалық актілерге немесе оның лауазымының сипатына сәйкес өзіне жүктелген міндеттерді қасақана немесе өрескел абайсызда орындамаған жағдайда жазаланады». Бұл істі қараған судьялардың көпшілігі бұрынғы Әділет министрі Эрик Нинн Хансенге төрт айға шартты жаза берді, сондай-ақ бір жылдық мерзімге шартты түрде босату туралы шешім қабылдады. Үкімнің шартты түрде шығарылуына негізінен Нинн Хансеннің жеке жағдайы, оның денсаулығы мен жасы себеп болды (Нинн Хансен үкім шығарылған кезде 73 жаста болған). Үкім шығарылғаннан кейін Нинн Хансен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымданып, Импичмент сотының бейтарап еместігіне де шағымданып, басқа да мәселелерді көтерді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот 1999 жылдың 18 мамырында шағымын қабылдамады. Осы істің тікелей салдары ретінде консервативтік үкімет және сол кездегі премьер-министр Пол Шлютер биліктен кетуге мәжбүр болды. 2021 жылдың ақпан айында бұрынғы Иммиграция және интеграция министрі Ингер Стойберг, сол кезде Данияның Либералды партиясының мүшесі, Даниядағы босқындар орталықтарындағы жұптарды ажыратуға тырысқаны анықталды, себебі жұптардың әйелдері заң жүзінде кәмелетке толмаған еді. Комиссияның есебіне сәйкес, Ингер Стойберг Дания Парламентіне өтірік айтқан және Парламент Омбудсманына қатысты мәліметтерді ұсынбаған. Импичмент ісін бастау туралы шешім Дания Парламенті 141–30 дауыспен қабылдады (Данияда импичментті іске асыру үшін парламент мүшелерінің 90-ы дауыс беруі керек). 2021 жылғы 13 желтоқсанда бұрынғы Иммиграция және интеграция министрі Ингер Стойбергті арнайы Импичмент соты Дания және халықаралық заңдарға сәйкес баспана іздеуші отбасыларды заңсыз ажырату фактісі бойынша кінәлі деп тапты және 60 күндік түрме жазасына кесті. Арнайы Импичмент сотының судьяларының көпшілігі (26 судьяның 25-і) 2016 жылдың 10 ақпанында Ингер Стойбергтің баспана беру схемасына қатысты шешім қабылдағанын дәлелдеді, ол ешқандай ерекшеліктерсіз қолданылуы керек, сондықтан 15-17 жас аралығындағы кәмелетке толмаған бір серігі бар барлық баспана іздеуші жұбайлар мен бірге тұратын жұптар бөлек баспана орталықтарына орналастырылуы тиіс еді. 21 желтоқсанда Фолкетингтегі көпшілік үкімнің оның енді Фолкетингте отыруға лайық емес екенін білдіретініне және ол дереу мандатын жоғалтқанына дауыс берді.
Франция
Францияда осыған ұқсас процедураны destitution деп атайды. Франция президенті конституцияны немесе ұлттық заңдарды қасақана бұзғаны үшін француз парламентімен импичментке тартылуы мүмкін. Импичмент процесі Франция Конституциясының 68-бабында сипатталған. Сенаторлар тобы немесе Ұлттық Ассамблея депутаттарының тобы процесті бастауға құқылы. Содан кейін Ұлттық Ассамблея мен Сенат импичментті қабылдауы керек. Екі палата да келісімге келгеннен кейін, олар Жоғары сотты құру үшін бірігеді. Ақырында, Жоғары сот Франция президентіне импичмент жариялау туралы шешім қабылдауы тиіс.
Германия
Германияның федералды президенті федералды заңды қасақана бұзғаны үшін Бундестаг және Бундесрат тарапынан импичментке тартылуы мүмкін. Бундестаг немесе Бундесрат президентті импичментке тартқаннан кейін, Федералды Конституциялық сот президенттің тағылған айыптар бойынша кінәлі екендігіне және егер кінәлі деп табылса, оны қызметтен алу қажеттігіне шешім шығарады. Федералды Конституциялық сот федералды судьяларды да федералды немесе штаттық конституцияның негізгі принциптерін қасақана бұзғаны үшін қызметтен алуға құқылы. Импичмент рәсімі Германия Федеративтік Республикасының Негізгі заңының 61-бабында реттеледі. Германия канцлеріне ресми импичмент рәсімі қарастырылмаған; алайда Бундестаг жаңа канцлерге дауыс беріп, кез келген уақытта канцлерді алмастыра алады (Негізгі заңның 67-бабы, конструктивті сенімсіздік дауысы). Бүгінгі күнге дейін президентке қарсы импичмент болған емес. Канцлерге қарсы конструктивті сенімсіздік дауысы 1972 және 1982 жылдары өтті, олардың тек екіншісі сәтті аяқталды.
Гонконг
Гонконгтың бас атқарушысы заң шығарушы кеңес тарапынан импичментке тартылуы мүмкін. Барлық заң шығарушылардың кемінде төрттен бірінің бірлесіп бастаған, бас атқарушыны "заңды ауыр бұзу немесе қызметтік міндеттерді орындамау" және отставкаға кешіруден бас тарту туралы айыптау бойынша тергеу жөніндегі ұсыныс алдымен кеңес тарапынан қабылдануға тиіс. Содан кейін, Жоғарғы Соттың төрағасы төрағалық ететін тәуелсіз тергеу комитеті тергеу жүргізіп, оның нәтижелерін кеңеске ұсынады. Егер кеңес айыптауды растауға жеткілікті дәлелдер бар деп тапса, ол үштен екі көпшілік дауыспен импичмент туралы шешім қабылдай алады. Дегенмен, заң шығарушы кеңестің бас атқарушыны қызметтен алуға құқығы жоқ, себебі бас атқарушыны Орталық Халық Үкіметі (Қытай Мемлекеттік Кеңесі) тағайындайды. Кеңес тек Орталық Халық Үкіметіне шешім қабылдау үшін нәтиже туралы хабардар ете алады.
Үндістан
Конституцияны бұзғаны үшін президент пен судьялар, оның ішінде Жоғарғы сот төрағасы және облыстық соттардың төрағалары парламент тарапынан қызмет мерзімі аяқталғанға дейін импичментке тартылуы мүмкін. Конституцияның 361-бабына сәйкес, қызметін атқарып тұрған президентке Конституцияны бұзғаны үшін импичменттен басқа ешқандай жаза қарастырылмайды. Дегенмен, қызметтен алынғаннан кейін президент Конституцияны сыйламау сияқты заңсыз әрекеттері үшін жазалануы мүмкін. Ешбір президент импичмент процесіне қатысқан емес. Сондықтан импичмент ережелері ешқашан сынақтан өткен жоқ. Қызметтегі президентке қылмыстық айып тағылмайды және мұндай шара қолдану үшін ол қызметтен кетуі керек.
Ирландия
Ирландия Конституциясында Ирландия Президентіне «белгілі бір жағымсыз мінез-құлық» үшін импичмент жасалуы мүмкін деп жазылған. Президент басқаша қызметінен босатылуы немесе оның іс-әрекеттері үшін жауап беруге міндетті емес, бірақ егер Жоғарғы Соттың бес судьясы ол «тұрақты түрде қабілетсіз» деп шешсе, онда 60 күн ішінде жаңа президенттік сайлау өткізілуі керек, ал Президенттік комиссия осы аралықта орынбасарлық етеді. Импичментті Оирахтас (парламент) жүзеге асырады, бір палата (Дайл немесе Сенат) айыптауды ұсынады, ал екіншісі одан кейінгі тергеуді және соңғы дауыс беруді бағыттайды. Ол үшін кем дегенде отыз мүше қол қойған және жалпы мүшелердің кем дегенде үштен екісі қолдаған резолюция қажет. Тергеуді палата өзі жүргізе алады немесе басқа «сотқа, трибуналға немесе органға» тапсыра алады. Президент тек егер тергеуді жүргізетін палатаның жалпы мүшелерінің кем дегенде үштен екісі айыптаудың расталғанын және президенттің «қызметін жалғастыруға жарамсыз» ететіндей ауыр жағымсыз мінез-құлық жасағанын қолдаса ғана қызметтен алынады. 2024 жылға дейін президенттің импичменті ешқашан болған емес. Көп жағдайда рәсімдік лауазымның мәртебесі маңызды саналады, сондықтан президент ресми айыптауға немесе импичментке ұшырамай тұрып, қызметінен кетіп қалуы мүмкін. 1976 жылы министр тарапынан сынға ұшырағаннан кейін, Cearbhall Ó Dálaigh «президенттіктің институттық абыройын және тәуелсіздігін қорғау үшін» отставкаға кетті, бірақ импичмент туралы сөз болған жоқ. Конституцияда сондай-ақ Бақылаушы және бас аудитор, сондай-ақ жоғары соттардың судьялары «белгілі бір жағымсыз мінез-құлық» үшін қызметтен алынуы мүмкін деп айтылса да, бұл импичмент ретінде сипатталмайды және әрбір жағдайда Оирахтас палаталарының әрқайсысының қарапайым резолюциясы қажет. Бұл процеске қарамастан, бұл «импичмент» деп аталды. Джорджио Наполитано (2014) және Серджио Маттарелла (2018).
Жапония
Жапония Конституциясының 78-бабына сәйкес судьялар импичментке тартылуы мүмкін. Дауыс беру тәртібі заңдармен белгіленеді. Ұлттық диета Конституцияның 64-бабында қарастырылған екі органнан тұрады, атап айтқанда 裁判官訴追委員会 (Сайбанкан соцюй иинкай) және 裁判官弾劾裁判所 (Сайбанкан денгай сайбаншо). Бірінші орган қудалаушы органның рөлін атқарады, ал екіншісі – сотқа баламалы. Олар жеті судьяны қызметтен шеттетуге қатысты.
Лихтенштейн
Лихтенштейн үкіметінің мүшелері Конституцияны немесе басқа да заңдарды бұзғаны үшін Мемлекеттік сот алдында импичментке тартылуы мүмкін. Мұрагерлік монархия болғандықтан, Егемен ханзадаға импичмент жасауға болмайды, себебі ол "соттардың қарауына бағынбас және заңдық жауапкершілігі жоқ". Президент Роландас Паксас 2004 жылғы 6 сәуірде Литва Конституциялық соты оның антқа берген уәдесін және Конституцияны бұзғаны үшін кінәлі деп тапқаннан кейін импичмент арқылы қызметтен алынды. Ол импичментке ұшыраған алғашқы еуропалық мемлекет басшысы болды.
Норвегия
Үкімет мүшелері, ұлттық жиналыстың (Stortinget) өкілдері және Жоғарғы Сот судьялары 1814 жылғы Конституцияның 86 және 87-баптарына сәйкес, қызмет бабында атқарылған және олардың міндеттерімен байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған жағдайда импичментке тартылуы мүмкін. Процедуралық ережелер АҚШ ережелері үлгісімен жасалған және оларға өте ұқсас. 1814 жылдан бері импичмент сегіз рет қолданылған, соңғы рет 1927 жылы. Көптеген адамдар импичмент қолданыстан шығып қалғанын айтады. Импичмент жағдайында, тағайындалған сот (Riksrett) жұмыс істей бастайды.
Филиппин
Филиппиндерде импичмент АҚШ-тағы сияқты процедураларды ұстанады. Филиппин Конституциясының XI бабының 2 және 3-тармақтарына сәйкес, Филиппин Өкілдер палатасы президентке, вице-президентке, Жоғарғы Сот мүшелеріне, Конституциялық комиссия мүшелеріне (Сайлау комиссиясы, Мемлекеттік қызмет комиссиясы және Аудит комиссиясы), сондай-ақ Омбудсменге қарсы импичмент ісін бастауға ерекше құқыққа ие. Палата мүшелерінің үштен бірі импичмент туралы ұсынысты мақұлдаған жағдайда, ол Филиппин Сенатына жіберіледі, ол импичмент трибуналы ретінде істі қарап шешеді. Бірақ, АҚШ-тағы процедуралардан басты айырмашылығы – президентті импичмент ету үшін Өкілдер палатасы мүшелерінің үштен бірінің дауысы жеткілікті (АҚШ-тағы әріптестерінде қатысқандардың қарапайым көпшілігінің дауысы қажет). Сенатта Өкілдер палатасының таңдалған мүшелері прокурорлар рөлінде, ал сенаторлар судьялар рөлінде әрекет етеді, ал Сенат төрағасы іс жүргізуді басқарады (президент сотталуда болса, бас судья Сенат төрағасымен бірлесіп төрағалық етеді). АҚШ-тағыдай, айыпталу үшін Сенат мүшелерінің кемінде үштен екісінің (яғни 24 мүшеден 16-сының) айыптауға дауыс беруі қажет. Егер импичмент әрекеті сәтсіз аяқталса немесе лауазымды тұлға ақталса, кемінде бір жыл бойы сол лауазымды тұлғаға қарсы жаңа іс қозғауға болмайды.
Импичмент бойынша іс жүргізу және импичментке ұмтылу
Президент Жозеф Эстрада 2000 жылы Палатада импичментке ұшыраған алғашқы лауазымды тұлға болды, бірақ сот процесі оның жақтастары бұл ұсынысты шамалы айырмамен жеңген конвертті ашуға байланысты мерзімінен бұрын тоқтатылды. Эстрада бірнеше күннен кейін 2001 жылғы EDSA төңкерісі барысында биліктен алынды. 2005, 2006, 2007 және 2008 жылдары президент Глория Макапагал Арройоға қарсы импичмент арыздары келіп түсті, бірақ ешқайсысы Сенатқа жіберу үшін қажетті мүшелердің 1/3-інің қолдауын алмады. 2011 жылдың наурызында Өкілдер палатасы Омбудсмен Мерседитас Гутьерреске импичмент жариялады, ол импичментке ұшыраған екінші адам болды. Сәуірде Гутьеррес Сенат импичмент соты ретінде жиналмас бұрын отставкаға кетті. 2011 жылдың желтоқсанында, «шабуылдық операция» деп сипатталғандай, Өкілдер палатасының 285 мүшесінің 188-і Жоғарғы Сот төрағасы Ренато Коронаға қарсы импичмент айыптамаларының 56 беттік мәтінін жіберуге дауыс берді. Бүгінгі күнге дейін үш лауазымды тұлға Өкілдер палатасы тарапынан импичментке ұшырады, ал екеуі кінәлі деп табылған жоқ. Соңғысы, Бас судья Ренато К. Корона, 2012 жылғы 29 мамырда Сенатта импичмент айыптамаларының II бабы бойынша (халық сенімін сатқандығы үшін) сенатор-судьялардың 20-3 дауысымен сотталды.
Перу
Перудің 2016 жылдан бері президенті болған Педро Пабло Кучинскиге қарсы импичмент процесін Перу Конгресі 2017 жылдың 15 желтоқсанында бастады. Конгресс төрағасы Луис Галарретаның айтуынша, бүкіл импичмент процесі бір аптаға дейін созуы мүмкін еді. Бұл оқиға Педро Пабло Кучински үкіметі мен оппозициялық "Халық күші" абсолютті көпшілікке ие Конгресс арасындағы қарама-қайшылықтан туындаған саяси дағдарыстың екінші кезеңінің бір бөлігі болды. Конгресс 2017 жылдың 21 желтоқсанында импичмент туралы өтінішті қабылдамады, себебі қызметтен шеттету үшін жеткілікті дауыс жиналмады.
Польша
Польшада импичмент процесінің орнына мемлекеттік трибуналға жолдау қолданылады, бұл кейбір басқа елдерде осыған ұқсас лауазымдардағы адамдарға қатысты сондай шағымдарды қараудың дәстүрлі жолы болып табылады.
Румыния
Парламент президентті импичментке тарта алады, одан кейін ол қызметтен шеттетіледі. Президенттің қызметтен алынуы жөнінде шешім қабылдау үшін референдум өткізіледі. Президент Траян Бэсеску Парламент тарапынан екі рет импичментке тартылды: 2007 жылы және 2012 жылдың шілдесінде. 2007 жылдың 19 мамырында өткізілген референдумда сайлаушылардың көп бөлігі президентті қызметтен алуға қарсы дауыс берді. Ал соңғы шеттету үшін 2012 жылдың 29 шілдесінде референдум өтті; нәтижелер президентке қарсы болғанымен, сайлауға қатысушылардың аздығына байланысты референдум күшін жойды.
Ресей
1999 жылы Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы жетекшілігімен Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары президент Борис Ельцинді 1993 жылғы Ресей конституциялық дағдарысына қатысы және Бірінші шешен соғысын (1995–96) бастауы себептерімен айыптап, қызметтен шеттетуге (импичмент) сәтсіз әрекет жасады; қызметтен шеттету процесін бастауға жасалған тыраштандырған әрекеттер нәтижесіз болды.
Сингапур
Сингапур Конституциясы президентті мемлекетке опасыздық жасаған, Конституцияны бұзған, сыбайлас жемқорлыққа қатысқан немесе президенттік сайлау комиссиясын алдап, президенттікке сайлауға қабілетті екенін көрсетуге тырысқан жағдайда импичмент жасай алуға мүмкіндік береді. Премьер-министр немесе Парламент мүшелерінің кемінде төрттен бірі импичмент ұсынысын енгізе алады, ол Парламент мүшелерінің кемінде жартысы (тағайындалған мүшелерді есептемегенде) қолдаса ғана қабылданады. Одан кейін Жоғарғы сот төрағасы президентке қатысты айыптауларды тергеу үшін трибунал тағайындайды. Трибунал президентті кінәлі деп тапса немесе президенттің "ақыл-есі немесе денсаулығының нашарлауына байланысты өкілдігін толыққанды атқаруға мүңкін еместігі" туралы жарияласа, Парламент президентті қызметтен алу туралы резолюцияға дауыс береді, оның қабылдануы үшін үштен екісінің көп дауысы қажет. Ешбір президент осы тәртіппен қызметтен алынған емес.
Оңтүстік Африка
1910 жылы Оңтүстік Африка одағы құрылған кезде, импичментке ұшыратыла алатын (дегенмен бұл термин қолданылмаған) тек Оңтүстік Африка Жоғарғы Сотының бас судьясы мен судьялары ғана болды. 1961 жылы ел республика болғаннан кейін, осы ауқым мемлекет президентін қамту үшін кеңейтілді. 1981 жылы штат вице-президентінің жаңа лауазымы да қосылды, ал 1994 жылы атқарушы президенттердің орынбасарлары, халықтың құқық қорғаушысы және бас аудитор да импичментке ұшыратуға болатын болып белгіленді. 1997 жылдан бері Конституциямен құрылған белгілі бір комиссиялардың мүшелері де импичментке тартылуы мүмкін. Импичмент негіздері мен оны жүргізу тәртібі жылдар бойы бірнеше рет өзгерді.
Оңтүстік Корея
Оңтүстік Корея Конституциясының 65-бабының 1-тармағына сәйкес, Президент, Премьер-Министр, Мемлекеттік кеңес мүшелері, атқарушы министрліктердің басшылары, Конституциялық сот судьялары, судьялар, Ұлттық сайлау комиссиясының мүшелері, Аудит және инспекция кеңесінің төрағасы мен мүшелері Конституцияны немесе басқа да заңда белгіленген міндеттерді бұзған жағдайда Ұлттық Ассамблея импичмент жасай алады. Конституцияның 65-бабының 2-тармағына сәйкес, импичмент туралы ұсынысқа Ұлттық Ассамблеяның үштен бір бөлігінің кворумында қарапайым көпшілік дауыс қажет. Алайда, ерекше жағдайда Оңтүстік Корея Президентіне импичмент жүргізу үшін Ұлттық Ассамблеяның үштен екі бөлігінің кворумында қарапайым көпшілік дауыс қажет. Ұлттық Ассамблеяда импичмент туралы ұсыныс қабылданған жағдайда, ол Конституцияның 111(1)-бабына сәйкес Корея Конституциялық Сотының қарауына беріледі. Конституциялық сотта импичмент қаралған кезде, импичментке ұшыраған адам Конституцияның 65-бабының 3-тармағына сәйкес өкілеттіктерді жүзеге асырудан шеттетіледі. Корея Республикасы құрылғаннан бері, яғни 1948 жылдан бері екі президент импичментке ұшырады. 2004 жылы Ро Му Хён Ұлттық Ассамблеяда импичментке ұшырады, бірақ Конституциялық сот оны күштен шығарды. 2016 жылы Пак Кын Хе Ұлттық Ассамблеямен импичментке тартылды, ал импичмент 2017 жылдың 10 наурызында Конституциялық сотпен расталды. 2021 жылдың ақпан айында Пусан жоғары сотының судьясы Лим Сонг Гюн саяси тұрғысынан маңызды сот процестеріне араласуы үшін Ұлттық Ассамблеямен импичментке ұшырады, бұл Корея тарихында судьяға жасалған алғашқы импичмент болды. Президенттік импичменттерден өзгеше, судьяға импичмент жасау үшін тек қарапайым көпшілік дауыс жеткілікті. Лим судьяның өкілеттігі Конституциялық сот шешім шығармай тұрып аяқталды, нәтижесінде сот істі қараудан бас тартты.
a simple majority is required to impeach. Judge Lim's term expired before the Constitutional Court could render a verdict, leading the court to dismiss the case.
Түркия
Түркияда Конституцияға сәйкес, Ұлы Ұлттық Ассамблея өз мүшелерінің қарапайым көпшілігінің ұсынысы бойынша президентке, вице-президентке немесе Министрлер кабинетінің кез келген мүшесіне қатысты тергеуді бастауға құқылы, және бір айдан кем мерзім ішінде мүшелердің үштен екі бөлігінің мақұлдауы қажет. Тергеуді Ассамблеяның он бес мүшесінен құралған комиссия жүргізеді, олар саяси партиялар тарапынан олардың Ассамблеядағы өкілдігіне пропорционалды түрде тағайындалады. Комиссия тергеу қорытындысы туралы екі ай ішінде спикерге баяндама ұсынады. Егер тергеу осы мерзімде аяқталмаса, комиссияның өкілеттігі тағы бір айға ұзартылуы мүмкін. Баяндама спикерге ұсынылғаннан кейін он күн ішінде Ассамблеяның барлық мүшелеріне таратылады, ал таратылғаннан кейін он күн өткен соң баяндама Ассамблея отырысында талқыланады. Ассамблеяның жалпы санының үштен екісінің құпия дауыс беруімен мақұлданған жағдайда, тергеу жүргізілген адам немесе адамдар Конституциялық сотта сотталуы мүмкін. Сот ісі үш ай ішінде аяқталуға тиіс, әйтпесе үш айлық қосымша мерзім беріледі. Тергеу басталған президент сайлау тағайындауға құқығы жоқ. Сотта айыпты деп танылған президент қызметтен алынады. Осы баптың ережелері президенттің өкілеттік мерзімі ішінде жасаған деп саналатын қылмыстарына да қолданылады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда кез келген адам кез келген қылмыс жасағаны үшін Парламенттің екі палатасы тарапынан қудаланып, сотталуы мүмкін. Тіркелген алғашқы импичмент 1376 жылғы «Жақсы Парламент» кезінде 4-ші барон Латимерге қатысты. Соңғысы – 1805 жылы басталған және 1806 жылғы маусымда ақталумен аяқталған Генри Дандас, 1-ші виконт Мелвиллдің ісі. Ғасырлар бойында бұл процедура басқа да қадағалау нысандарымен толықтырылды, оның ішінде арнайы комитеттер, сенімсіздік дауысы және сот қарауы, ал 1948 жылы тек Лордтар палатасында сотталу құқығы жойылды (қараңыз), сондықтан демократияның немесе процессуалдық әділеттіліктің қазіргі заманауи нормаларына сай келмейтін импичмент көбінесе ескірген деп есептеледі. Екінші бапта былай делінген: «АҚШ Президенті, Вице-президенті және барлық азаматтық қызметкерлері мемлекетке қарсы сатқындық, парақорлық немесе басқа да ауыр қылмыстар мен құқық бұзушылықтар үшін импичмент және айыптау арқылы қызметтен алынады». АҚШ-та импичмент – екі кезеңнің біріншісі; лауазымды тұлға Палатаның көпшілік дауысымен импичментке тартылуы мүмкін, бірақ Сенаттағы айыптау және қызметтен шеттету үшін «қатысушы мүшелердің үштен екісінің келісімі» қажет. Импичмент айыптамаға ұқсас. Палатаның нұсқаулығына сәйкес, «Импичмент – үкімет жүйесіне қарсы жасалған ауыр құқық бұзушылықтарды жоюдың конституциялық құралы. Бұл – мемлекеттік қызметтен босату және одан әрі лауазым атқару құқығынан айыру процесінің бастапқы қадамы. Импичменттің мақсаты жазалау емес; оның негізгі функциясы – конституциялық үкіметті сақтау». Импичмент саяси және құқықтық элементтерді қамтитын бірегей процесс ретінде түсіндірілуі мүмкін. Жалпы қабылданған пікір бойынша, «бұрынғы Президент Сенат ақтаған қылмыстар үшін қудалануы мүмкін». АҚШ Өкілдер палатасы 1789 жылдан бері 21 рет лауазымды тұлғаны импичментке тартты: төрт рет президенттерді, 15 рет федералды судьяларды, бір рет Кабинет хатшысын және бір рет сенаторды. 21 судьяның 8-і (барлығы федералды судьялар) қызметінен босатылды. Төрт импичменттің барлығы Сенатта ақтаумен аяқталды. Көбінесе барлық штаттардың конституциялары штаттық үкіметтер үшін параллель импичмент процедураларын белгілейді, бұл штаттық заң шығарушы органдарға штаттық үкіметтің лауазымды тұлғаларын импичментке тартуға мүмкіндік береді. 1789 жылдан 2008 жылға дейін 14 губернаторға импичмент жарияланды (оның ішінде екі рет импичментке тартылғандар бар), олардың жетісі сотталды.