Кіріспе

1998 жылы Билл Клинтонға қарсы президенттік импичмент ісі, АҚШ Сенатындағы сот

Америка Құрама Штаттарының 42-ші президенті Билл Клинтон 1998 жылдың 19 желтоқсанында 105-ші АҚШ Конгресінің Өкілдер палатасы тарапынан «ауыр қылмыстар мен құқық бұзушылықтар» үшін импичмент жасалды. Палата Клинтонға қарсы импичменттың екі бабын қабылдады, олардың ішінде Клинтонға қарсы жалған куәлік беру және әділетке кедері келтіру айыптары бар. Тағы екі бап қарастырылды, бірақ Палатаның дауыс беруімен қабылданбады. Клинтонның импичменті 1998 жылдың 8 қазанында басталған ресми тергеуден кейін болды. Клинтонға тағылған айыптар Паула Джонс тарапынан Клинтонға қарсы шағымдануымен байланысты болды, онда ол сексуалдық қысым көрсеткенін мәлімдеді. Сотқа дейінгі процесте Клинтон Ақ үйдің стажері Моника Левинскимен сексуалдық қатынаста болғанын жоққа шығарып куәлік берді. Президенттің импичментіне түрткіс болған – 1998 жылдың қыркүйегіндегі Старр есебі, оны Тәуелсіз прокурор Кен Старр Конгресс Палатасының Сот комитеті үшін дайындаған. Старр есебінде Клинтон мен Левински арасындағы сексуалдық қатынасты көрсететін егжей-тегжейлі мәліметтер қамтылған. Клинтон 1868 жылы импичмент жасалған Эндрю Джонсоннан кейін импичментке ұшыраған екінші американдық президент болды. Импичменттың мақұлданған баптары 1999 жылдың 7 қаңтарында АҚШ Сенатына жіберілді. Содан кейін Сенатта сот басталды, оны Бас судья Уильям Ренквист басқарды. 12 ақпанда Клинтон екі бап бойынша да ақталды, өйткені екеуі де айыптау үшін қажетті сенаторлардың үштен екі көпшілігінің дауысын алмады – бұл жағдайда 67 дауыс қажет болды. Бірінші бап бойынша 45 сенатор кінәлі деп дауыс берді, ал 55-і ақталды деп дауыс берді. Екінші бап бойынша 50 сенатор кінәлі деп дауыс берді, ал 50-і ақталды деп дауыс берді. Клинтон өзінің екінші мерзімінің соңына дейін қызметін атқаруын жалғастырды.

Өмірбаян

1994 жылы Паула Джонс Клинтонды Арканзас штатының губернаторы қызметін атқарып жүрген кезінде жыныстық қанаушылыққа ұқтырды. Клинтон сот процесін өкіметтен кеткеннен кейінге ықпалдауға тырысты, бірақ 1997 жылдың мамырында Жоғарғы Сот бірауыздан Клинтонның Конституция оны азаматтық сот ісінен қорғайды деген талабын қабылдамады, содан кейін сотқа дейінгі тергеу процесі басталды. Бұдан бөлек, 1994 жылдың қаңтар айында Бас прокурор Джанет Рено Роберт Б. Фискеді Уайтуотер дауына қатысты мәселені тергеу үшін тәуелсіз кеңесші етіп тағайындады. 1998 жылдың 17 қаңтарындағы жазбаша куәлігінде Клинтон Левинскимен «жыныстық қатынас», «жақындық қатынас» немесе «сексуалдық қатынас» болғанын жоққа шығарды. Оның адвокаты Роберт С. Беннетт Клинтонның қатысуымен Левинскидің ант беруі Клинтон мен Левински арасында ешқандай сексуалдық қатынас болмағанын көрсеткенін мәлімдеді. «Старр» есебінде келесі күні Клинтон өзінің хатшысы Бетти Кьюриге куәлік беруге шақырылған жағдайда оның жоққа шығаруын қайталауға «үйреткені» айтылған. Скандал туралы хабарлар жаңалықтарға жеткеннен кейін Клинтон: «Мен сол әйелмен, Левински ханыммен сексуалдық қатынаста болған емеспін» деді. Бірақ бірнеше айдан кейін Клинтон Левинскимен арадағы қарым-қатынасы «қате» және «жарамсыз» екенін мойындады. Левински Клинтонмен бірнеше рет ауыздық сексуалдық қатынасқа түсті. Джонс ісі бойынша судья кейін Левински ісі маңызды емес деп шешті және 1998 жылдың сәуірінде Джонс ешқандай зиянды дәлелдей алмады деген негіздемемен істі жойды. Джонс шағымдануға жүгінгеннен кейін, Клинтон 1998 жылдың қарашасында ешқандай кінәсін мойындамай, 850 000 доллар төлеп, істі аяқтауға келісті. «Старр» есебі 1998 жылдың 9 қыркүйегінде Конгреске, ал 11 қыркүйекте халыққа таратылды. Есепте Старр Клинтонды импичментке ұйымдастыруға он бір себеп бар екенін, оның ішінде жалған куәлік беру, әділетке кедергі келтіру, куәларды ықпал ету және билікті теріс пайдалану сияқты мәселелер бар екенін айтты. Сондай-ақ, есепте Клинтон мен Левински арасындағы сексуалдық қатынас туралы егжей-тегжейлі және нақты мәліметтер келтірілген.

Тәуелсіз кеңес тергеу

Қылмыстық іс Кен Старрдың тәуелсіз прокурор жүргізген тергеуінен туындады. АҚШ Бас прокуроры Джанет Реноның келісімімен Старр түрлі құқық бұзушылықтар бойынша кең ауқымды тергеу жүргізді, соның ішінде Уайтвотер жанжалы, Ақ үйдің саяхат агенттерін жұмыстан босату және ФБР файлдарын заңсыз пайдалану. 1998 жылдың 12 қаңтарында Джонстың адвокаттарымен жұмыс істеген Линда Трипп Старрға Левинскинің Джонс ісі бойынша жалған куәлік беруге дайындалып жатқанын және оған солай істеуін сұрағанын хабарлады. Ол сондай-ақ Клинтонның досы Вернон Джордан Левинскиге көмектесіп жатқанын айтты. Уайтвотер ісінде күдікпен қаралып жатқан Джорданмен байланысы бар екенін ескере отырып, Старр Левински және басқалардың заң бұзғандығын анықтау үшін тергеуді кеңейтуге Ренодан рұқсат алды. Клинтонның үлкен жюри алдындағы куәлігінен жиі келтірілетін бір сөйлемде ол "бар" деген сөзді қалай түсіну керектігіне қатысты күмән білдірді. "Біздің арамызда ештеңе жоқ" деген мәлімдемесі сұраққа жауап берген кезде Левинскимен қарым-қатынасы болмағандықтан рас екенін айтты. Клинтон былай деді: "Бұл 'бар' сөзінің мағынасына байланысты. Егер 'бар' дегені, ешқашан болған емес дегенді білдірсе, онда бұл бір жағдай. Егер ол мүлдем жоқ дегенді білдірсе, онда бұл толығымен дұрыс мәлімдеме". Старр Моника Левинскидің компьютерлік дискісі мен электрондық поштасын алып, оның қосымша тәртіпсіздік жасағанына дәлелдер тапты. Президенттің қайшылықты куәліктеріне сүйене отырып, Старр Клинтон жалған куәлік берген деген қорытындыға келді. Старр өз қорытындыларын Конгреске ұзақ баяндама түрінде ұсынды, ол бірнеше күннен кейін интернет арқылы жарияланды және Клинтон мен Левински арасындағы кездесулердің сипаттамаларын қамтыды. Демократтар Старрды тергеуге 70 миллион доллар жұмсағаны үшін сынады. Старрдың сыншылары оның тергеуінің саяси мақсатта жүргізілгенін айтады, себебі ол заңгерлік этиканы бұза отырып, ақпаратты үнемі баспасөзге жіберіп отырды, сондай-ақ оның баяндамасында заңдық іске қатысы жоқ және қорлайтын ұзақ сипаттамалар бар еді.

Сот комитетінің импичмент туралы тергеуі

1998 жылдың 8 қазанында АҚШ Өкілдер палатасы кең ауқымды импичмент тергеуін бастауға дауыс берді, осылайша импичмент процесін іске қосты. Республикашылдар бақылайтын Өкілдер палатасы бұл шешімді 258–176 екі партиялық дауыспен қабылдады, 31 демократ республикашылдарға қосылды. Кен Старр бұған дейін жан-жақты тергеуді аяқтағандықтан, Өкілдер палатасының сот комитеті Клинтонның күдікті құқық бұзушылықтары бойынша өз тергеуін жүргізбеді және 1998 жылғы аралық сайлаулардан бұрын импичментке қатысты маңызды тыңдаулар өткізбеді. Импичмент сол сайлаудың маңызды мәселесінің бірі болды. 1998 жылғы қарашадағы Өкілдер палатасы сайлауында демократтар 5 орын қосып алды, бірақ республикашылдар көпшілікті сақтап қалды. Бұл нәтижелер Өкілдер палатасының спикері Ньют Гингричтің болжамдарына қайшы келді, ол сайлау алдындағы жеке сауалнамалар Клинтонның жанжалы республикашылдардың 30 орынға дейін ұтуына әкеледі деп сендірген. Сайлаудан кейін көп ұзамай, импичменттің белсенді жақтастарының бірі болған Гингрич, бос орынды толтыруға біреуді тапқаннан кейін Конгрестен кететінін мәлімдеді; Гингрич бұл уәдесін орындады және 1999 жылдың 3 қаңтарында Конгрестен ресми түрде кетіп қалды. Импичмент рәсімдері 105-ші АҚШ Конгресінің сайлаудан кейінгі, «қаржылық қиындықтардағы» сессиясында өтті. 1974 жылы Ричард Никсонға қарсы болған импичмент процесінен айырмашылығы, комитет отырыстары формалды болды, бірақ бүкіл палатадағы пікір-таластар екі тараптан да белсенді болды. Республикалық партиялық конференциясы Гингричтің орнына спикерлікке таңдаған Боб Ливингстон, өзінің отбасылық адалдығына опасыздық жасағаны белгілі болғаннан кейін спикерлікке кандидаттығынан бас тартып, Конгрестен кетіп қалады деп мәлімдеді. Сол сөйлеуінде Ливингстон Клинтонды да отставкаға кетуге шақырды. Клинтон қызметінде қалуды жөн көрді және Ливингстонды отставкасын қайта қарауға шақырды. Конгрестің көптеген басқа да көрнекті республикалық мүшелері (Дэн Бертон сияқты, келесі күні комитет билікті теріс пайдаланғаны үшін соңғы төртінші бапты 21–17 дауыспен, партиялық бағытта толық палатаға жіберуге келісті. Иракты бомбалау салдарынан рәсімдер кейінге шегерілгенімен, H. Res. 611 қабылданғаннан кейін Клинтон 1998 жылдың 19 желтоқсанында Өкілдер палатасымен үлкен жюри алдында жалған куәлік бергені үшін (бірінші бап, 228–206) және әділетке кедергі келтіргені үшін (үшінші бап, 221–212) импичментке алынды. Қалған екі бап қабылданбады: Джонс ісі бойынша жалған куәлік беру (екінші бап, 205–229) және билікті теріс пайдалану (төртінші бап, 148–285). Осылайша Клинтон импичментке ұшыраған екінші АҚШ президенті болды; алғашқысы Эндрю Джонсон 1868 жылы импичментке алынған. 1973–1974 жылдары Ричард Никсон да АҚШ президенттерінің арасында ресми импичмент рәсімдеріне түскен жалғыз президент болды. Сот комитеті 1974 жылдың шілдесінде импичмент бойынша үш баптан тұратын резолюцияға келісті, бірақ Никсон көп ұзамай қызметінен кетіп, палата резолюцияны қарауға үлкермеді. H. Res. 611 – Президент Билл Клинтонды импичментке алу. 19 желтоқсан, 1998 жыл. Бірінші бап (жалған куәлік, үлкен жюри) Партиялық дауыс саны 2-ші (жалған куәлік/Джонс ісі) 3-ші (әділетке кедергі келтіру) 4-ші (билікті теріс пайдалану)

Дайындық

20 желтоқсан мен 5 қаңтар аралығында Республикалық және Демократиялық Сенат басшылары алдағы сот процесі туралы келіссөздер жүргізді. Сот отырысын өткізудің орнына Клинтонды сөкпеу мүмкіндігі де талқыланды. Клинтонды Шерил Миллс қорғады. Клинтонның адвокаттар тобына Чарльз Рафф, Дэвид Кендалл, Дейл Бамперс, Брюс Линдси, Николь Селигман, Лэнни А. Брюер және Грегори Б. Крейг кірді.

Старрдан ішінара кері қайту

2020 жылдың қаңтар айында АҚШ президенті Дональд Трамптың алғашқы импичмент процесінде қорғаушы адвокат ретінде куәлік бергенде, Старр бұрын Клинтонға импичмент тағайындауды негіздеу үшін жасаған кейбір айыптамаларын қайтарып алды. Slate журналының тілшісі Джереми Шталь, Старр Сенатты Трампты президенттік лауазымнан алуға қарсы ынталандырғанда, 1998 жылы Клинтонға импичмент тағайындау үшін қолданған бірнеше аргументтеріне қайшы келетінін көрсетті. Трампты қорғай отырып, Старр Клинтонға қарсы импичмент талабын қолдаған қателігін де мойындады, атқарушылық өкілеттіктерді теріс пайдалану және Конгресс жұмысына кедергі келтіру әрекеттері үшін импичмент талабын дұрыс емес деп атады, сондай-ақ 1998 жылы Палата Заңнама комитетінің оның ұсынған импичмент негіздерінің бірін қабылдамағанын дұрыс деп бағалады. Ол сонымен қатар Йель университетінің профессоры Ахил Амардың 1999 жылғы Хофстра құқық журналындағы мақаласына сілтеме жасады, онда Клинтонға импичмент тағайындау және оны қызметтен босату ұлттық сайлауға "ауыр бұзылыстар" келтіретіні айтылған.