Кіріспе

Кабо-Верде музыка жанры

Коладейра (kulɐˈðɐjɾɐ; Кабо-Верде креол тілінде: koladera) – Атлант мұхитының орталық бөлігінде орналасқан Кабо-Верде аралдарының музыка жанры. Ол өзгермелі темп, 2 уақыттық өлшем және (ең дәстүрлі түрінде) бестік циклға негізделген гармониялық құрылыммен ерекшеленеді. Ән мәтіні строфалармен ұйымдастырылған, олар рефренмен кезектеседі. Жалпы тон көңілді болып келеді, ал тақырыптары көбінесе әлеуметтік сынды қамтиды. Көбінесе гитара, кавакиньо және соққылы аспаптар қолданылады. Ауызша дәстүрге сәйкес, жанр 1930 жылдары композитор Антон Тчич морнаның темпін қасақана жылдамдату арқылы пайда болған. 1950 жылдары электрондық элементтер енгізіле бастады, ал 1980 жылдары Гаитидің компас музыкасының ықпалына ілесуде. Коладейра – бұл музыкамен сүйемелделіп, жұптар орындайтын би.

Жанр

Музыкалық жанр ретінде коладейра өзгермелі темппен сипатталады – аллегродан андантеге дейін, 2/4 такт өлшемімен, ал ең дәстүрлі түрінде бесінші циклге негізделген гармониялық құрылыммен ерекшеленеді. Ән мәтіні строфалар түрінде ұйымдастырылған, олар қайырмамен кезектеседі. Коладейра көбінесе монотонды болады, яғни бір ғана тональдікте жазылады. Бірнеше тональдік қолданылатын шығармалар сирек кездеседі және әдетте олар минордан мажорға немесе керісінше өту жағдайлары болып табылады.

Гармониялық құрылым

Жоғарыда айтылғандай, coladeira өте дәстүрлі түрінде бесінші циклді ұстанады. Бұл ерекшелік морнадан тікелей келген мұра. Алайда, көптеген композиторлар (әсіресе соңғы кездегілер) әрқашан осы құрылымды қолданбайды.

Мелодиялық құрылым

Сондай-ақ, мелодиялық желіде морнаға ұқсас ерекшеліктерді табуға болады, мысалы, негізгі тармақтар мен қайырма арасындағы алмасу, кең ауқымды мелодиялық өрнек, синкопация сияқтылар оны сәл өзгерткен.

Тақырыптар

Жалпы, coladeira әңгімелейтін тақырыптар – сатира, әлеуметтік сын, әзіл-қалжыңдар және көңілді, қуанышты тақырыптар. Карлос Филипе Гонсалвестің сөзіне сәйкес, Боа Виста морнасының бастапқы тақырыптары осылар болған. Алайда, Боа Виста морнасынан Брава морнасына өту кезіндегі тақырыптық өзгерістен кейін, пайда болған coladeira жанры Боа Виста морнасының алғашқы тақырыптарын өзіне сіңірді. Бұл тақырыптар Португалиядағы орта ғасырлық escárnio e maldizer әндерін еске түсіреді.

Аспаптар

Коладейра ойнайтын топтың құрамы қатаң емес. Орташа топқа гитарадан (Кабо-Вердеде «виолао» деп аталады) басқа, кавакинью (ырғақты түрде аккордтарды орындайды), әншінің дауысынан өзге соло аспап және бірнеше перкуссиялық аспаптар кіруі мүмкін. Ірі топқа тағы бір гитара, акустикалық бас-гитара, бірнешеден астам соло аспаптар (скрипка, Кабо-Вердеде «рабека» деп аталады, кларнет, труба сияқты) және түрлі перкуссиялық аспаптар (шейкер, гүйро, каубелл, конгалар және т.б.) кіруі мүмкін. Гитарадағы ішектерді тартудың ерекше тәсілі Кабо-Вердеде «маозада» деп аталады. Коладейраның орындалуында бас (бас бармақпен ойнатылып, ырғақты белгілейді) пен аккордтар (қалған саусақтармен ырғақты түрде ойнатылады) үйлеседі. 1960 жылдардан бастап коладейраны электрлендіру процесі басталды, онда перкуссиялық аспаптар барабан жиынтығымен, гитарадағы бас/үйлесім ойнауы бас-гитарамен және электр-гитарамен алмастырылды. 1980 жылдардан бастап электрондық аспаптар (синтезаторлар, барабан автоматтары) кеңінен қолданыла бастады, бұл қолданысқа кейбіреулер жоғары баға берсе, енді біреулері қарсы болды. 1990 жылдардың соңында тамырға оралу байқалды, яғни акустикалық орындалуларға қайтадан қызығушылық артты. Ең дәстүрлі түрінде ән соло аспапта ойналатын кіріспемен басталады (бұл кіріспе әдетте рефренмен бірдей мелодияға ие), содан кейін ән негізгі тармақтар мен рефреннің кезектесуі арқылы дамиды. Әннің шамамен ортасында, әнмен айтылатын рефреннің орнына, соло аспап импровизация жасайды. Дегенмен, заманауи композиторлар әрқашан осы реттілікке сүйенбейді.

Биге ұқсайды

Би ретінде, coladeira – бұл жұптап билейтін баллдық би. Бишілердің бірінің қолы серігінің беліне айналып, екінші қолымен қол ұстасып билейді. Би кезінде дене екі рет бір жаққа иесіліп, иықтарды толқындай қозғап, тактың соқпаларын көрсетеді, ал келесі такта екінші жаққа иесіліп, иықтарды толқындай қозғайды. Аяқтардың қимылы – қарапайым бүйірге қадам, бүйірге қадам. Мысалы, сол аяқ сол жаққа жылжып, салмақ сол аяққа ауысады. Содан кейін оң аяқ сол аяқтың жанына "тиіп" (салмақ ауыспай, еденге жеңіл тиеді) жылжып келеді. Бұл қозғалыс екінші жаққа да қайталанады: оң аяқ оң жаққа жылжып, салмақ оң аяққа ауысады, ал сол аяқ оң аяқтың жанына тиіп келеді. Бұл биді 1995 жылы Броктон қаласынан Томми Андраде ойлап тауып, жетілдірген.

1-ші кезең

Коладера сөзі бастапқыда сыртқа шығып, кола әнін шырқауды білдірген. Ауызша дәстүрге сәйкес, 1930 жылдары композитор Антон Тчич морнаның темпін қасақана жылдамдату арқылы жаңа музыкалық жанр пайда болды. Көрершіндердің бірі «Я Босе вра’л н’ум коладера» (Сіз оны коладейраға айналдырдыңыз) деп айқайлаған, яғни, коладейраның темпі мен шаттығымен орындалған морна. Техникалық тұрғыдан алғанда, коладейра морна ноталарының ұзақтығын екі есе қысқарту, яғни темпті үдету арқылы пайда болды. Бірте-бірте бұл жаңа музыкалық жанр қалыптасып, негізінен бразилиялық музыкадан бірнеше музыкалық ықпалдарды сіңірді. Сан-Висентеден бұл музыкалық жанр басқа аралдарға таралып, екі мектептің пайда болуына себеп болды. 60-80 жылдары Гаитидің Claudette & Ti Pierre, Tabou Combo және әсіресе Gesner Henry, Coupe Cloue есімдерімен танымал, сондай-ақ Доминикан тобы Exile One Африкада өте танымал болды. Exile One Кабо-Верде аралдарына каденс немесе компас музыкасын экспорттаған алғашқы топ болды. Кабо-Верде суретшілері АҚШ және Францияда компаспен танысты. Сонымен қатар, француз Антильдерінің Kassav' тобы және басқа француз Антильдері музыканттары, негізгі музыкасы компа болатын, аралдарды бірнеше рет гастрольдеді. Бүгінде Кабо-Верде өнерпаздарының жаңа буыны гаитилік және француз Антильдерінің компас музыкасына жақын жеңіл компас стилін ұсынады. Тито Паристің 1994 жылғы "Dança mami Criola" альбомы осыған жақсы мысал; бұл дискіде Гаитидің Tabou Combo, Caribbean Sextet, Exile One, Tropicana және француз Антильдерінің Kassav' музыкасына ұқсас музыка бар.

Коладейраның түрлері

Музыкалық жанр салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болғанмен, coladeira-ның бірнеше түрі қалыптасқан.

Қалыпты коладэйра

Морнаның туындысы болғандықтан, колодейра бұрынғысымен кейбір ерекшеліктерді бөліседі, мысалы, гармониялық тізбек, өлең құрылымы және сан алуан және синкопацияланған әуендік сызық. Ж. Монтейроның сөзіне сүйенсек, бұл музыкалық жанр емес, үйлену тойларында орындалатын нақты ән. Дегенмен, лундум толығымен жойылған жоқ. Лундумның морнаға айналуынан (негізгі мақаланы қараңыз – морна) өзге, лундум сыртқы элементтерді қабылдауын жалғастырды, мысалы, бразилиялық босса-нова мен самба-кансаоннан, содан кейін пайда болған колодейра жанрынан. Бүгінде бұл түрді баяу колодейра деп атайды, сонымен қатар тоада немесе контратемпо деп те атайды. Босса-новамен қандай да бір ұқсастығы болғандықтан, кейде кола-самба немесе “самбед” колодейра деп те атайды. Бұл колодейраның баяу темпте (анданте) орындалатын түрі, морнадан қарапайым құрылымға ие, әуеннің ырғақты акценті такттың бірінші және соңғы жарты соққысында болады. Мүмкін, осы түрінің ең әйгілі халықаралық мысалы – Цезария Эвора орындаған “Sodade” әні. Осы колодейра түрінде бас партиясы такттың бірінші және соңғы ширек соққыларын көрсетеді.

Кола-зук

1980 жылдары Еуропа мен Солтүстік Америкада тұратын Кабо-Верде диаспорасы дәстүрлі "коладейраны" Компас (немесе Гаити креолында Компа) әсерімен байытып, "кола зук" деп аталатын зук нұсқасын жасады, бұл француз Антил аралдарының зугының ұқсас компас (компа) қосылысы болды. Кейін, Кабо-Вердеде өскен жаңа буын Кабо-Верде музыкалық стильдерімен араласқан электрлік поп музыкасының баяу нұсқасын, "кабо лав" немесе "кабо зук" деп аталатын жеңіл компасты ұсынды. Оның ұқсастығына байланысты оны жиі Анголалық зук "кизомбамен" шатастырады. Бұл жеңіл компас Африканың португал тілінде сөйлейтін елдерінде, Бразилияда және әлемнің басқа елдерінде танымал болды. Әндердің көпшілігі португал/креол тілінде жазылған. Кабо-Верде Зугы және оның Гетто Зук музыкасына айналуы: әншілер мен продюсерлер қатарында Сюзанна Лубрано, Атим, Нилтон Рамалхо, Джонни Рамос, Нельсон Фрейтас, Мика Мендес, Ману Лима, Седрик Кавако, Эльжи, Луни Джонсон, Классик, Марк Г, То Семедо, Бето Диас, Хеви Х, Марсия, Гилито, Кидо Семедо, Рикки Бой, Клаудио Рамос, M&N Pro, Гилсон, Гил, Г Амадо, Филип Монтейро, Гама, Джусеила Кардосо, Джодже және Денис Граса бар. Басқаларына Кайша, Роджер, Филип Монтейро, Гальвао, Селестино кіреді. Роджер, Альцид пен Ванирді де атау керек. Ghetto Zouk Music сияқты біз қазір тыңдап отырған Zouk-ты жаңғыртуға айналдырған адамды ұмытпаған жөн, оның есімі Адилсон Бен Дэвид, a.k.a. ToetStar, 2004 жылы Голландияның Роттердам қаласында туған Кабо-Верде ұрпағы, Джонни Рамос, Нельсон Фрейтас және Э. Фрейтаспен бірге.

Мұра

"Ең үздік коладейра" сыйлығы 2011 жылы құрылды және әр жыл сайын осы жанрға қатысты ең жақсы әнге беріледі.