Кіріспе

Британдық саясаткер Стивен Оуэн Дэвис (1889 жылға дейін – 25 ақпан 1972), көбінесе S.O. Дэвис деп танылатын, Уэльстің шахтер, кәсіби одақ өкілі және Лейборист партиясының саясаткері. 1950 жылдан 1972 жылға дейін Мертир-Тидфил округінен Парламент депутаты (MP) болып сайланды, ал 1934 жылдан 1950 жылға дейін Мертир округін өкілдік еткен. 1970 жылы 80 жастан асқаннан кейін, ол жергілікті партия ұйымы тарапынан жасының қадірлі емеуіне байланысты парламенттік кандидаттыққа қайта сайланбады. Ол 1970 жылғы жалпы сайлауда тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, сәтті жеңіске жетті – бұл британ саясатындағы сирек кездесетін жағдай, онда тәуелсіз кандидаттың үлкен партия ұйымын жеңіп шығуы мүмкін. Көптеген деректер Дэвистің туған күнін 1886 жылғы қарашада деп көрсетеді, бірақ ол кем дегенде төрт жыл бұрын дүниеге келген деп саналады. 12 жасында мектепті бітіріп, бірнеше жыл жергілікті шахталарда жұмыс істегеннен кейін, Дэвис тау-кен инженерлігін оқыды, содан кейін Кардифф университетінің колледжінде гуманитарлық ғылымдар бакалавры дәрежесін алды. 1913 жылы ол көмір шахталарына оралып, белсенділігімен танылды. 1918 жылы Оңтүстік Уэльс шахтерлер федерациясының (SWMF) Доулайс округінде шахтерлер агенті болып сайланды, ал 1924 жылы SWMF бас ұйымдастырушысы, құқықтық кеңесшісі және вице-президенті болып тағайындалды. 1922 жылы Мәскеуге сапар жасағаннан кейін ол Кеңес Одағының жақтаушысы болды және өмірінің соңына дейін бұл ұстанымын сақтап қалды. 1934 жылы парламентке сайланғаннан кейін Дэвис Мертир-Тидфилдің және Уэльстегі тау-кен өнеркәсібінің мүдделерін тұрақты түрде қорғады. Партиялық тәртіпке көңіл бөлмей, ол қарусыздану және Уэльс ұлтшылдығы сияқты мәселелерді қолдап, ресми Лейборист партиясының саясатына қарсы шықты. Оның осы тұрғысынан әрекет етуі партиядан бірнеше рет шеттетілуіне әкелді және оған министрлік лауазым ұсырылмады. Жергілікті халық арасында өте танымал болған ол жалпы сайлауларда үлкен артықшылықпен үнемі қайта сайланды. 1966 жылы Аберфан апатынан кейін, 144 адамның қаза болуынан кейін, Дэвис бұл үйіндінің қауіпсіз емес екенін бұрыннан білгенін мәлімдеді. Ол өзінің күдіктерін білдірмеді, себебі тергеу жергілікті шахталардың жабылуына әкелуі мүмкін деп қорқыды. 1970 жылғы күтпеген сайлаудағы жеңісінен кейін көп ұзамай, Дэвис 1972 жылдың басында 85 жасында, мүмкін 90 немесе одан да көп жасында қайтыс болды.

Туу, балалық шағы және ерте мансап

Дэвистің туған күні нақты белгісіз. Көптеген дереккөздер 1886 жылдың қараша айында туғандығын көрсетеді, бірақ көбінесе ол бірнеше жыл бұрын туған болуы мүмкін деген ескертумен. Оның туған жері – Оңтүстік Уэльс көмір кенішіндегі 39 Джон-стрит, Аберкумбой (кейін Кейп Коч деп аталған), Томас Дэвис пен оның әйелі Эстердің (Оуэн) төртінші баласы. Томас – кенші және кәсіби одақ белсендісі, «Y Llwynog» («Түлкі») псевдонимімен «Tarian y Gweithiwr» («Жұмысшының қалқаны») уэльс тіліндегі газетіне бағана жазған. Ол онда шахта басшылығы мен қауіпсіздік шараларын сынаған. Оның белсенді ұстанымы шахта иелерінің қара тізіміне енуіне әкелді, жұмыссыздықтан кейін ол сақтандыру агенті болып жұмыс істеді. Дэвис жергілікті Кейп Коч мектебінде оқыды және сол кездегідей, 12 жасында Квмпеннар көмір кенішінде жұмыс істей бастады. Кен 1905 жылы таусылғанға дейін ол онда жұмыс істеді, содан кейін Никсонның Навигациялық кенішінде жұмыс істеу үшін Маунтин Эшке көшіп кетті. Оның амбициясы мен зиялылығы жоғары лауазымдағы адамдар тарапынан тез мойындалды, оны кен өндіру саласын оқуға ынталандырды, алдымен Абердареде, ал 1907 жылы – Лондонның Корольдік ғылым колледжінде. 1908 жылы Брекон Мемориал колледжінің қолдауымен ол мектепті бітіріп, Кардифф университетінің колледжінде бакалавр дәрежесін алу үшін оқуын жалғастырды, содан кейін дін қызметкері болуды жоспарлады. Алайда, Дэвистің діни көзқарасына белгілі уағызшы Р.Дж. Кэмпбелл әсер етті, ол дәстүрлі христиандық ілімдердің көп бөлігін жобады және социализм – христиандықтың іс жүзіндегі көрінісі екенін айтты. Дэвистің мұндай «ерестік» көзқарастармен байланысы Брекон колледжі үшін қабылдаусыз болды, ол қаржылық қолдауын кері тартып алды. Бұл қолдаудың жоғалғанына қарамастан, Дэвис оқуын аяқтады және 1913 жылы бітірді. Оның дін қызметкері болу жоспарларынан бас тартылды; ол Тәуелсіз Еңбек партиясының (ТТП) белсенді мүшесі болды, ал діни шақыруы жұмысшы табының саясатына деген адалдықпен ауыстырылды. 1913 жылы, студент кезінде ол Кардиффтің Қорғаушылар кеңесіне Грангетаун округінен ТТП кандидат ретінде сайлауға түсті. Саяси аренадағы алғашқы қадамы 47 дауыспен жеңіліспен аяқталды.

Кенші және кәсіподақ өкілі

Мектепті бітіргеннен кейін Дэвис кендерде жұмыс істеуге оралды, бастапқыда Гвендрайт аңғарындағы Тюмблде. 1913 жылдың желтоқсанында ол SWMF антрацит кеншілері ауданында кеншілердің қосалқы апелляциялық агенті болып сайлануға тырысты. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол оны капиталистік милитаризм деп сынады: «Тарих соғыс әрқашан моральдық нормалардың төмендеуіне, халықтың бостандығының шектелуіне және олардың әлеуметтік жағдайларының нашарлауына әкелетінін көрсетеді». 1917 жылы Дэвис Бэрри Порт және Гвендрайт аңғары Сауда және Еңбек Кеңесін құрды және оның алғашқы төрағасы болды. Ол бастапқыда 1918 жылғы жалпы сайлауда Лланнелли сайлау округінен Лейбористтік партиядан кандидат ретінде таңдалды, бірақ SWMF оның қарсыласы Дж. Х. Уильямсты қолдағанда бас тартты. 1918 жылы Дэвис SWMF Доулайс ауданында кеншілер агенті лауазымына үміттенді. Оның басты қарсыласы Уильям Мэнваринг болды, кейіннен Ронда Исттен ұзақ жылдар бойы қызмет еткен Лейбористтік партияның депутаты. Дэвис 100 дауыспен жеңіске жетті. Агенттің негізгі міндеті – жұмыс берушілермен туындаған дауларда кеншілерді өкілдік ету болды; әдетте бұл жалақы, жұмыстан босату, жұмыс уақыты және жарақаттарға өтемақы төлеу мәселелерін қамтыды. Дэвистің сақталған күнделіктері оның тау-кен компанияларының жер астындағы жарақаттар үшін жауапкершіліктен бас тарту жағдайларына қаншалықты көңіл бөлгенін көрсетеді. 1919 жылдың жазында Дэвис Кардиффте Элизабет Маргарет («Мэдж») Элиге үйленді; олардың үш қызы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда Оңтүстік Уэльстің көмір кен орындарында экономикалық құлдырау мен қиындықтар басталды, бұл жағдай Дэвистің радикалдық көзқарастарын күшейтті және ол жауынгерлік беделге ие бола бастады. Еңбек партиясының бағытына қайшы, Дэвис кен өнеркәсібін мемлекеттендірудің орнына жұмысшылардың бақылауын жақтады. 1921 жылы ол Ұлыбритания Тау-кеншілер Федерациясының (MFGB, Ұлттық Тау-кеншілер Одағының – NUM алдын бағыты) Қызыл Халықаралық Еңбек Одақтарымен (RILU) бірігуін қолдады. Келесі жылы ол SWMF делегаты ретінде Мәскеуде өткен RILU-дың екінші дүниежүзілік конгресіне қатысты және кеңестік жүйеге деген жылы сезімдерге ие болды. Алайда ол жақында құрылған Ұлыбритания Коммунистік партиясына қосылмады және Лейбористтік партияның құрамында қалды. 1924 жылы Дэвис SWMF-ның бас ұйымдастырушысы және заң кеңесшісі болып тағайындалды және оның вице-президенті болып сайланды. Сондай-ақ, ол 1924 жылдан 1934 жылға дейін MFGB атқару комитетінің Оңтүстік Уэльс өкілі болып қызмет етті. 1926 жылдың мамырында өткен жалпы ереуіл кезінде Оңтүстік Уэльс шахтерлері акцияны ең ынталы түрде қолдағандардың қатарында болды. Ұлттық ереуіл тоғыз күннен кейін күйрегеннен кейін Дэвис Уэльстің көмір кен орындарынан бірнеше ай бойы қарсылық көрсетті, ал желтоқсанда қиын шарттармен капитуляциялады. Доулайс жұмысқа оралған соңғы аудан болды. 1926 жылдан кейінгі кезеңде көмір кен орындарында коммунистік және коммунистік емес фракциялар арасында көптеген қақтығыстар болды. Дэвис және басқа да коммунистер емес адамдар «әлеуметтік фашизммен» ынтымақтастық жасады деп айыпталды; коммунистер басшылығымен құрылған Ұлттық азшылықтар қозғалысы шығарған парақшада ол «жалған жауынгер» деп аталады. Дегенмен, ол сол жақтағы барлық фракциялардың ынтымақтастығы үшін жұмыс істеуді жалғастырды. 1933 жылы Гитлер Германияда билікке келгеннен кейін Дэвис Лейбористтік партияның бірігуін жақтады, өйткені ол ILP-нің күшейе берген солшыл позициясы және Коммунистік партияның зорлықпен революция жасауға берілгендігі фашизмге жағдай тудыруы мүмкін деп сенді. 1931 жылы Дэвис Мертир Тидфил қалалық кеңесіне сайланды.

Қосалқы сайлау 1934 жылдың маусымы

1934 жылы 27 сәуірде Мертир округінен сайланған Лейбористік партияның депутаты Ричард Уоллхед қайтыс болғанда, Дэвис партияның маусым айындағы қосымша сайлауға үміткері ретінде, МФГБ қолдауымен таңдалды. Уоллхед 1922 жылдан бері осы мандатты үлкен артықшылықпен сақтап келген; 1931 жылғы жалпы сайлауда ол Освальд Мослидің «Жаңа партиясынан» келген жалғыз қарсыласын, консерваторлар жасырын қолдаған үміткерді жеңген. Дэвис Либералдық партия, Коммунистік партия және Еңбекшілердің тәуелсіз партиясы (ILP) қарсылығына тап болды. Биліктегі Ұлттық үкіметтен кандидат ұсынылмағандықтан, Дэвиске шабуыл жасауға нақты нысана болмады; «Манчестер Гардиан» газетінің сайлау алдындағы талдауында айтылғандай, ол қорғанысқа көшті: «Оның міндеті – мүмкіндігінше аз дауыс жоғалтуға тырысу». Газетте нәтиже тығыз болады деп болжанды. «Бейбітшілік, гүлдену, қауіпсіздік, бостандық» деген ұранды қолданып, Дэвис мемлекеттік меншікті кеңейтуді, қаражатты тексеруді жоюды, жұмыссыздық жәрдемақысын арттыруды, білім беру сапасын жақсартуды және, әсіресе Ресеймен халықаралық ынтымақтастықты жақтады. Ол Еңбекшілердің тәуелсіз партиясының (ILP) Лейбористік партияның дауысын бөлуден басқа қызметі жоқ деп санайтын. Жергілікті кәсіподақтардың күшті қолдауымен және тиімді ұйымдастырылған науқанның арқасында Дэвис 5 маусымда жеңіске жетті. Ол 18 645 дауыс алып, либералдық қарсыласынан 8 269 дауысқа басым түсті, ал оның Еңбекшілердің тәуелсіз партиясы (ILP) мен коммунистік қарсыластары шалқап қалды.

Мертирдің депутаты

Дэвис 1934 жылғы 21 маусымда Парламентте алғашқы сөзін айтты. Мұндай сөздердің партиялық сипатта болмауы керек деген дәстүрді бұзып, ол үкіметтің тау-кен өнеркәсібіне қатысты саясатына қатысты қызу шабуыл жасады. Ол "қазіргі үкіметтен өте аз көмек алған" көмірлі аймақтан келгенін айтты. Біз ұлы өнеркәсіптік тарихы бар қауымдастықтардың ыдырап, жойылып бара жатқанын көріп отырмыз. Мертир-Тидфилге немесе жалпы тау-кен өнеркәсібіне қатысты кез келген мәселеде бейкомпромистік ұстаным Дэвистің парламенттегі ерекшелігіне айналды. 1934 жылғы желтоқсанда ол консерватор депутат Нэнси Астор Мертирді "әлеуметтік санасы немесе бірдеңе жасауға бастамасы жоқ" деп айтқанда, оны сынады. Дэвис былай деп жауап берді: "Мен зор байлықтан ләззат алып, білімін одан алған адамдардың жауапсыз және қатыгез айыптауларына қарсымын, әсіресе олардың осы байлықты жасауға қосқан үлесіне мен сенімді емеспін". 1934 жылы әйелі Маргареттың қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң, Дэвис Кармэртенширдегі Гваун Кей Гурвеннен шыққан және Дэвистің саяси көзқарасын бөліскен мектеп мұғалімі Сефора Дэвисқа үйленді. Жұбайлар Мертир-Тидфилдегі Гвинфрин Парк Террасасында тұрды және екі ұлы болды. 1936 жылғы қарашада 1935 жылғы жалпы сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жеткен Дэвис премьер-министр Стэнли Болдуинды Ұлттық жұмыссыздар қозғалысының 1936 жылғы Аштық науқанынан келген делегациямен кездесуден бас тартқаны үшін сынай кетті, оған Оңтүстік Уэльстен келген үлкен топ кірді: "Нағыз ер адам осы елдің жолдарын шарлаған адамдармен кездесер еді және оларға деген ықыласын көрсер еді". 1938 жылы бұрынғы ұстанымын өзгерткен Дэвис көмір өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алу туралы еңбекші оппозиция ұсынған заң жобасын қолдады. Ол кеншілердің өндіріске арзан шикізатты қамтамасыз ету үшін төзімсіз жағдайда жұмыс істейтінін айтты. Жеке көмір кеншілері лайықты жалақы мен еңбек жағдайларын ешқашан қамтамасыз етпейді. Заң жобасы қабылданбады. 1930 жылдардың соңында Еуропа соғысқа қадам басқанда, Дэвис Чемберлен үкіметінің бағыныш саясатына қарсы шықты. Ол британдық билеуші топтардың фашизмге қарсы шешімді соғыс жүргізуге ниеттілігіне күмәнданып, диктаторларға қарсы тұру үшін жұмысшылардың "Халық фронтын" шақырды. 1939 жылғы қыркүйекте соғыс басталғаннан кейін Дэвис британ үкіметінен "соғыс мақсаттарының нақты және егжей-тегжейлі мәлімдемесін" талап етті, бұл "осы елдің және Францияның нақты және әлі айтылмаған соғыс мақсаттарына қатысты күдіктерді" сейілту үшін. Ол 1940 жылғы мамырда лейбористердің Черчилльдің соғыс кезіндегі коалициялық үкіметіне қосылу шешімін сынады, содан кейін ол коалицияның көптеген ішкі саясатына қарсы болды, мысалы, шетелдіктерді дискриминациясыз ұстау, өндірістік әрекеттерге шектеулер салу және коммунистік газеттің жабылуы Daily Worker. Дэвистің газетті жабуға рұқсат берген ішкі істер министрі Герберт Моррисонға жасаған жеке шабуылы тіпті Британ коммунистік партиясының бас хатшысы Гарри Поллитті де таң қалдырды, ол Дэвисті "жеке шабуылдар жиырма жыл бойы біздің саудамыз болды және бізді ешқайда жеткізбеді" деп ескертті. Британ коммунистерінен айырмашылығы, 1941 жылғы маусымда Кеңес Одағы соғысқа кірген кезде Дэвис өз ұстанымын өзгертпеді. Ол консерваторлармен кез келген ынтымақтастыққа қарсылық көрсетті, өйткені тек социализм арқылы ғана әділ және тұрақты бейбітшілікке қол жеткізіледі деп сенді. 1945 жылғы жеңісі және одан кейінгі лейбористік үкімет сайлауы Дэвистің жеке басының ерекшелігіне әсер етпеді. 1945-1951 жылдардағы еңбек жылдары ол әскери міндеттілік, НАТО, ядролық қаруды әзірлеу және Корея соғысына араласу туралы үкімет саясатына қарсы болды. Оның өмірбаянын жазған Роберт Гриффитс Дэвистің ұстанымының негізі Кеңес Одағын қолдау емес, капиталистік милитаризмді жек көру болды. Оның Оңтүстік Уэльстегі танымалдылығына ешқандай әсер етпеді: ол соғыстан кейінгі әр сайлауда үлкен басымдықпен парламентке сайланды. 1945-1946 жылдары Мертир-Тидфил қаласының мэрі болып қызмет етті, 1949 жылға дейін жергілікті кеңесте болды.

Еңбекші-талаушы

Тарихшы Алун Морган Дэвистің саяси мансабын бағалау кезінде бірқатар қайшылықтарды атап өтеді: солшыл фракциялардың бірігуін қадағалағанмен, Дэвис Лейборист партиясының келісілген саясатына жиі қарсы тұрды. Ол демократияны, жеке бастың бостандығын және кіші ұлттардың құқықтарын жақтады, бірақ Кеңес Одағына тұрақты және сынсыз қолдау көрсетті. Дегенмен, ол кейбір негізгі мәселелерде, көбінесе ресми Лейборист партиясының саясатына қарсы тұрып, дәйекті болды: АҚШ-тың сыртқы саясатына қатысты ұстанымы, партияның соғыстан кейінгі қорғаныс саясатына қарсылығы (әсіресе Ұлыбританиядағы американдық базалар, Батыс Германиядағы қайта қарулану және «Поларис» суасты кемесі бағдарламасын дамыту мәселелері) және, ең бастысы, Мертир сайлау округі тұрғындарының қажеттіліктері мен мүдделерін қорғауы. Өзінің жеке бағдарламасына берілгендігі оны партия басшылығымен жиі қақтығысқа түсірді және 1950-1960 жылдары партиялық тәртіптің бұзылуына әкелді. 1948 жылы Лейборист партиясының бас хатшысы Морган Филлипске жолдаған хатында ол өзінің ұстанымын былай түсіндірді: «Біздің қозғалысымыз миллиондаған адамдарды қамтиды, жай ғана жүздерше депутаттар мен ұлттық атқару комитетінің бірнеше ондаған мүшелерін емес. Мен әдетте миллиондаған адамдарымызға бірінші ойымды және назарымды аударуға бейіммін». Дэвистің Мертир Тидфил сайлаушылары арасындағы танымалдылығы тұрақты болды; ол 1955, 1959, 1964 және 1966 жылғы жалпы сайлауларда 75 процент немесе одан да көп дауыс жинады. 1951 жылдың желтоқсан айында Сефора Дэвис Британдық Совет Достық Қоғамымен байланысы болғандықтан Лейборист партиясынан қуылды. Дэвистің Лейборист қозғалысындағы терең тамырлары мен жергілікті қолдауының күшті негізі оны осындай тағдырдан сақтады. 1953 жылдың маусымында ол Шығыс Германиядағы жұмысшылардың көтерілісін «ЦРУ-дың қолдауымен Батыс Германияның фашистік ұйымы» ұйымдастырды деген кеңестік мәлімдемені қолдағандығы үшін NUM президенті Уилл Лоутердің шабуылына ұшырады. Лоутер Мертир Тидфил партиясы Дэвисті парламенттік кандидаттыққа қайта таңдамауын талап етті, бірақ партия оған қарсы тұрды. Дэвис тағы да партиясымен келіспеушілікке түсті, бұл жолы Уэльстің өзін-өзі басқару мәселесі бойынша. Ол осы мәселені көп жылдар бойы Лейборист партиясының Уэльс аймақтық кеңесінің наразылығына қарамастан жақтады. 1954 жылдың мамырында ол Уэльс парламентінің құрылуына қатысты ұсыныстар жасады, бірақ олар аймақтық кеңес және NUM Оңтүстік Уэльс аймақтық конференциясы тарапынан қабылданбады. Дэвис табандылық танытып, 1955 жылдың 4 наурызында Парламентке Ирландияға автономия беруге бағытталған 1914 жылғы жобаның үлгісінде Уэльске өзін-өзі басқару құқығын беру туралы жеке мүшелік заң жобасын енгізді. Дэвис Уэльстің барлық аймақтарынан оның бастамасын қолдаған мыңдаған хабарлама алғанын мәлімдеді, бірақ Парламентте ол тек 14 дауыс жинады. Есесіне ол Парламент депутаттарына: «Уэльсте қозғалыс, көтеріліс болып жатыр, ол заң жобасын ғана қолдамай, сондай-ақ Уэльс Ұлыбританияда жай ғана аймақ ретінде емес, толыққанды құқықтарымен танылғанша оны талап етуді жалғастыра береді», - деді. Гриффитстің сөзінше, 1956 жылдың қазан айында Кеңес әскерлері Венгриядағы көтерілісті басып жанарда, Дэвис алаңдады, бірақ социализмнің жауларына көмектеспеу үшін жалпы айыптауға қосылудан бас тартты. Ол 1968 жылғы Прага көктемінің оқиғалары кезінде де, одан кейін де үнсіз болды, бұл 1962 жылғы қазандағы Куба зымыран дағдарысы кезінде АҚШ-тың «қылмыстық түрде қауіпті және жауапсыз әрекеттерін» айыптауынан өзгеше болды. 1961 жылы Лейборист партиясы басшылығының өтініші бойынша Дэвис британдық қауіпсіздік қызметімен коммунистік партияның мүшесі болу мүмкіндігі бойынша 25 Лейборист депутаты мен партия мүшесінің бірі ретінде тексерілді. MI5 есебінде Дэвис «партияға қатыспаса да, оған өте жақын екеніне» дәлелдер бар екені айтылды.

Аберфан

Дейвистің Мертир сайлау округіне Мертир Тидфилден бірнеше шақырым оңтүстікке қарай орналасқан Аберфан кеншілер ауылы кірді. Ауылдың үстіндегі тау беткейлерінде жылдар бойы кен қалдықтары жиналып, үлкен шеттер пайда болған. 1966 жылғы 21 қазан күні сағат 9:00-ден кейін, осы шеттердің бірі құлап, мыңдаған тонна жартылай сұйық қалдықтар Аберфанға қарай құлап түсті. Соққы болған жер – Pantglas бастауыш мектебі, онда таңертеңгі сабақтар басталған еді. Мектептің жартысы жерге көмілді; ішінде 109 бала мен 5 мұғалім қаза тапты. Тағы 7 бала мен 23 ересек адам мектеп сыртында, көшеде немесе жақын үйлерде қаза тапты. Оқиғадан кейін Дейвис Аберфандағы қайғылы отбасыларға барып көңіл айтты, ал келесі күні ол Эдинбург герцогын қоса алған топпен апат орнын аралап көрді. 24 қазанда Ұлттық көмір басқармасының төрағасы Лорд Робенс жер көшкінінің себебі бұрын белгісіз болған бұлақ екенін мәлімдеді, ол шеттің ортасына су құйып, «су бомбасын» жасаған. Жергілікті кеншілер келіспеді; олар бұлақтың бар екендігі 20 жыл бұрын шет құрылысын бастағанда белгілі болған деді. Апатты тергеу үшін Лорд әділет Эдмунд Дейвистің төрағалығымен трибунал құрылды. Трибуналға куәлік беру кезінде Дейвис Аберфан шеттерінің тұрақсыз екенін ұзақ уақыттан бері күдіктенгенін, бірақ тау беткейінде шет құрылысын тоқтатса, Көмір басқармасы кенді жабады деп қорқып, үнсіз қалғанын айтты. Дейвис былай деді: «Егер маған осылай етуді сұраса, мен де солай етер едім». Оның куәлігін NUM (Ұлттық кеншілер одағы) қатты сынға алды, оның адвокаты Брайан Гиббенс QC: «Егер мистер Дейвистің естеліктері шыншыл және дәл деп қабылдаса, онда ол апатқа қатысты ең үлкен жауапкершілікті мойнына алуы керек» деді. Бірақ Гиббенс Дейвистің осындай ерекше жергілікті билікке ие болуына қарамастан, өзінің қорқынышын тиісті органдарға – кенттік кеңеске, Көмір басқармасына, кәсіподаққа немесе жергілікті Еңбек партиясына айтпағанына таңырқады: «Егер біреу Көмір басқармасы сияқты қатал немесе білмейтін ұйымды жеңу үшін ықпал ете алса, [Дейвис] мұны жасауға жақсы мүмкіндік алған еді». Гиббенс Дейвистің куәлігін қабылдамау керек деп мәлімдеді, себебі ол «өз сөздерінің маңыздылығын толық түсінбеген». Трибунал Дейвистің мойындауының ауырлығын толық түсінбегенін мойындады және егер олар басқаша ойлағанда, ол жазадан құтыла алмайтын еді. 1967 жылғы шілдеде жарияланған трибуналдың қорытындылары апатқа жауапкершілікті Ұлттық көмір басқармасына, әсіресе шеттерді орналастыру бойынша ешқандай саясаттың болмауына жүктеді.

Еңбекпен араздық

1966 жылдың желтоқсан айында Дэвис Парламентке (Құрлық палатасына) шаңнан туындаған ауруларға шалдыққан шахтерлерге көбірек өтемақы төлеу туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң жобасын Гарольд Уилсонның Лейбористік үкіметі қабылдап, 1967 жылы заң күшіне енді. Бұл кезеңде Дэвис пен Лейбористік үкімет бірлесіп жұмыс істеген сирек жағдайлардың бірі болды. Көмір басқармасы Аберфанның қалған үйінділерін жоюға қажетті барлық қаржыны төлеуден бас тартқаннан кейін, Уилсон қажетті 750 000 фунттың бір бөлігін Аберфан халқына өздерінің қаласын қайта жаңартуға көмектесу үшін құрылған төтенше жағдай қорынан алуды ұсынды. Дэвис ашуланып, Уилсонға: «Мен Парламентте өткізген 34 жыл ішінде премьер-министрдің осылай арсыздық танытуын ешқашан көрген емеспін», – деді. Содан кейін Дэвис 1969 жылы Мертир-Тидфиль кеңесінің Уилсонға қаланың құрметті азаматы атағын беруіне қарсылық көрсетіп, осы шарадан бас тартатынын мәлімдеді. Көптеген сайлаушылар Дэвистің үкімет саясатына жиі сын айтуын қолдаса да, жергілікті Лейбористік партия оның іс-әрекеттеріне алаңдана бастады. 1960 жылдардың соңына қарай олардың көпшілігі 1920-1930 жылдардағы ортақ ауыртпалықтарды бастан өткермеген және көңілдері шектеулі жас ұрпақтан шыққан еді. Олар Дэвистің 1964 жылы он үш жылдық оппозициядан кейін сайланған Уилсон үкіметіне адал болмауына және жеке басының мүддесін қуып жорғалағанына ашуланды. Оның жасы да сөз болды; 1970 жылы ол 83 жаста болған деп есептелді, бірақ одан да үлкен болуы мүмкін деген қауесет тарады. 1970 жылдың наурызында жергілікті партия келесі жалпы сайлауда Дэвистің орнына басқа кандидатты ұсынуды талқылады, себебі оның жасы саяси келіспеушіліктерден гөрі маңыздырақ деп есептеді. Партияның Ұлттық атқару комитеті бұл шешімді бекітті және 10 мамырда өткен арнайы мәжілісте, Дэвис қатысудан бас тартқаннан кейін, ол ресми түрде кандидаттықтан алынды.

1970 жылғы сайлау

Дейвис өзінің сайлаудан шеттетілуіне Мертир халқы, жергілікті Лейборист партия емес, оның болашағын шешетінін мәлімдеді. Егер денсаулығы жақсы болса, келесі сайлауға тәуелсіз социалист ретінде қатысатын еді. Достары оған қорлыққа ұшырау қаупі бар екенін айтты; соңғы кезде партия машинасына қарсы жеңген кандидаттар болған жоқ, ал Дэвис, олардың болжамы бойынша, 1000-нан астам дауыс алмайды. Сайлаудан шеттетілген жиыннан кейін бірнеше күн өткен соң Уилсон мерзімінен бұрын жалпы сайлау жариялады, бұл Мертир партиясына жаңа кандидат табуға аз уақыт қалдырды. Олар Amalgamated Engineering Union (AEU) өкілі, ұзақ жылдар кеңесші болып қызмет еткен және бұрынғы мэр болған Тал Ллойдты таңдады. Ол Лейборист партиясының орталық қанатындағы және Уилсонның жақтасы болды. Партиялық ұйымы болмағандықтан және тек жеке қаржысымен Дэвистің науқаны бастапқыда өте жай жүрді. Оның сайлау материалдары "Сіз мені білесіз, мен сізді ешқашан алдамадым" деген бір парақ хабарламадан тұрды. Алайда, сайлау күні жақындаған сайын, оның қолдаушыларының артып келе жатқаны анық болды, әсіресе жастар арасында – бұл үлкен ирония, дейді Алун Морган, жасы үшін жұмыстан босатылған адам үшін. 18 маусымдағы сайлауға дейінгі соңғы аптада Дэвистің жас жанкүйерлері сайлау округін әндермен, лозунгтармен және жанкүйерлермен аралап, Гриффитс бұл шараны "40 жыл ішінде Мертирде көрілген ең әсем сайлау шеруі" деп сипаттады. Лейборист партиясының ресми науқаны тоқтап қалды, себебі Ллойд АЭО-ның жергілікті Гувер фабрикасындағы ресми емес ереуілді қолдамауына қатысты дауға тартылды. Сайлау күні қуанышпен қарсы алынған Дэвис Ллойдтан 7467 дауыспен көп айырмамен жеңіске жетті. Дэвис жеңісіне қатысқан сайлаушыларға алғыс айтты, олар оны ешқашан тастамайды деп ойламағанын мәлімдеді. Екі аптадан кейін Дэвис және оның бас науқан қызметкерлері Лейборист партиясынан оның ресми кандидатына қарсы шыққандары үшін партиядан шығарылды. Ұлттық жетекшілік Мертир партиясының таңдау процесінде және сайлау кезіндегі әрекеттерін зерттеу туралы оның өтінішін қабылдаудан бас тартты.

Соңғы жылдары және өлімі

1970 жылы шілдеде Мертир кеңесі, лейбористер бақылауында болған, Дэвисқа қаланың құрметті азаматы атағын ұсынды, бірақ ол әдептілікпен бас тартты; оның айтуынша, халықтан жақында көрсетілген сенім оған жеткілікті еді. Ол парламенттегі орнын қайта иеленді, себебі лейбористер күтпеген жерден Эдвард Хиттің консерваторларына сайлауда жеңіліп қалды. Кейбір наразылықтарға қарамастан, Дэвис бұрынғы әріптестерінен шеттетілмеді және партия оны жасырын түрде хабардар етіп отырды. Ол парламенттегі қатысуын шектеді және дебаттарда сирек сөйледі, көбінесе өз сайлау округіндегі халқына қызмет етуді жөн көрді. 1970-1974 жылдардағы парламенттің маңызды ұлттық мәселесі – Хиттің Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастығына (ЕЭҚ) қайтадан қосылу әрекетіне – қарсы Дэвис келісімсіз оппозиция білдірді. 1971 жылғы 9 тамыздағы «South Wales Echo» газетіне жазған хатында ол үкіметтің «біздің қауіпсіздігіміз мың жылдан бері еуропалық көршілерімізбен байланысты» деген мәлімдемесін сынға алып, Ұлыбританияның көптеген еуропалық соғыстарға қатысқанын, «соның ішінде Гитлер соғысын, онда британдық қауіпсіздік Ресеймен ынтымақтастықпен байланысты болды» деп атап өтті. 1972 жылғы 22 ақпанда Дэвис ЕЭҚ-қа қатысты мәселе бойынша үкіметке қарсы дауыс беру үшін парламентке келді. Ол Мертирге кеуде инфекциясымен оралды, 24 ақпанда төсегіне жатты және ертесі күні Мертир қалалық ауруханасына ауыстырылды, онда сол күні қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі 29 ақпанда Мертирдегі Соар Йнисгау шіркеуінде өтті, содан кейін жақын маңдағы Маунт Эштің Майс Ир Ариан зиратында жерленді. Гриффитс былай деп жазды: «[Дэвистің] көрегендігінің көрсеткіші сол еді, оның салтанатына социалистер, коммунистер, Уэльс ұлтшылдары, республикашылар және мүлдем саяси нанымы жоқ көптеген адамдар шақырылды». Дэвистің қайтысынан босаған орынды толтыру үшін сәуір айында өткен сайлауда лейбористердің үміткері Тед Роулендс Plaid Cymru партиясынан шамалы артық дауыспен жеңіске жетті.

Құрметтеулер

Би-би-си тілшісі Дэвис "хомбург шапқысы, жібек шарф, қара жакет және жолақты шалбар киген парламенттік "формасында" ерекше көзге түсіп, басқа бір дәуірден келгендей көрінді" деді. Екі жақын Мертир досы, оны Еңбек партиясынан кеткеннен кейін, "биік бойлы, тік жүріп, ешкімге бас иімейтін, бірақ баршаға бірдей қараушы адам" деп сипаттады. "Таймс" газетіндегі некрологы оның сырт қарасынан қарапайым көрінгенін, "бірақ ішінде от мәңгі жалынып тұрғанын" айтты. Дэвис қайтыс болғаннан кейін оған көрсетілген құрметтердің көптегені оның Мертирге және Уэльс аңғарларының кеншілер қауымдастығына деген адалдығын мойындады, ол олардың тұрақты қорғаушысы болды. Мертир қаласының әкімі оның "өздігінен ойлайтын, 'қоршағаныңды өзіңдей сүй' деген қағиданы ұстанатын адам" екенін айтты. Ол барлық адамдардың құрметіне ие болды, тіпті оған қарсы болғандардың да. Оның парламенттегі әріптесі және кенші әріптесі Джим Гриффитс, 1926 жылғы жалпы ереуілден кейін Дэвиспен бірге Оңтүстік Уэльс кеншілеріне жетекшілік еткен, Дэвис келісімге келу қабілетін дамытқанда, министрлік лауазымға ие болар еді деп ойлады. Бірақ "ол әрқашан жалғыздықты ұнатқан және оқшаулануды қалаған адам болды". 2013 жылдың сәуірінде Мертир Тидфилдегі Пенйдаррен саябағында Дэвистің құрметіне арналған мұралық тақта ашылды. 2015 жылдың 5 тамызында Саймон де Монфорттың парламентіне 750 жыл толуын мерекелеу мақсатындағы Де Монфорт жобасы аясында Дэвистің парламенттік жұмысы Кардифф және Мертир Тидфилдегі арнайы шараларда танылды. Дэвистің жерлеу рәсімін өткізген дін қызметкері Ислвин Джонс: "Ол адамды қатты жақсы көрді, ол Забур жыршысымен бірге 'Жер және оның барлығы Тәңірге тиесілі' дегенге сенді, және осы сөздер оның жүрегіне терең сіңіп, оны 'қарапайым адам үшін күресуге' жетеледі" деді.