Кіріспе

3.5 миллион жыл бұрын жойылған Чадтың гоминид түрі

Australopithecus bahrelghazali – 1995 жылы Чадтың Бахр-эль-Газель аймағындағы Коро-Торода табылған, 3,5 миллион жыл бұрын Плиоцен дәуірінде өмір сүрген, жойылған австралопитек түрі. Бұл Орталық Африкадан белгілі алғашқы және жалғыз австралопитек, және бұл топтың бұрынғыдай тек Шығыс және Оңтүстік Африкамен ғана шектелуі емес, Африка бойынша кеңінен таралуын көрсетеді. А. bahrelghazali-нің жарамдылығы кеңінен қабылданбады, себебі анатомиялық ұқсастығы және А. bahrelghazali тек 3 жартылай жақ сүйегі мен оқшауланған премолярдан белгілі болғандықтан, бұл үлгілерді жақсы зерттелген Шығыс Африкадан шыққан А. afarensis түріне жатқызуға басымдық берілді. Бұл үлгілер көл жағасындағы шөптесін жерде, сирек ағаштармен өсіп, қазіргі Окаванго дельтасына ұқсас ортада мекендеген, сондай-ақ C4 саванна тағамдары – шөптер, қамыстар, сақтау мүшелері немесе тамырсабақтар және аз дәрежеде C3 орман тағамдары – жемістер, гүлдер, бұршақтар немесе жәндіктермен қоректенген. Дегенмен, тістер C4 өсімдіктерін өңдеуге тиістідей келмейді, сондықтан оның нақты тамақтануы белгісіз.

Зерттеу тарихы

1995 жылы Коро-Тородан, Бахр-эль-Газельден, Чадтан екі үлгі табылды: KT12/H1 немесе «Абель» (премолярларды, кәдімгі тістерді және оң жақ екінші кескішті сақтайтын жақ сүйегі) және KT12/H2 (оқшауланған бірінші жоғарғы премоляр). Оларды Франко-Чад палеоантропологиялық экспедициясы тапты, ал француз палеонтологы Мишель Бруне, француз географы Ален Бовилен, француз антропологы Ив Коппенс, француз палеонтологы Эмиль Хайнц, чадтық геохимик-инженер Аладжи Хамит Элими Али Мутае және британдық палеоантропологы Дэвид Пилбим хабарлады. Жануарлар жиынтығына сүйенсек, қалдықтар шамамен 3,5–3 миллион жыл бұрынғы Плиоценнің ортасы мен соңына жатсады; осыған байланысты, сипаттаушылар қалдықтарды алдын ала сол кезде Эфиопияда мекендеген Australopithecus afarensis түріне жатқызуға шешім қабылдады, егер одан артық анатомиялық салыстырулар жасалмаса. 1996 жылы олар оны жаңа түрге бөлді – A. bahrelghazali, оның атын аймақтың атымен атады; «Бахр-эль-Газель» классикалық араб тілінде «Газельдер өзені» деген мағынаны білдіреді. Олар KT12/H1-ді голотип, ал KT12/H2-ні паратип деп белгіледі. 1997 жылы K13 учаскесінде тағы бір жақ сүйегі, ал KT40 учаскесінен үшіншісі табылды. 2008 жылы Абельмен бірге табылған пелит (тұнбалық тау жынысының бір түрі) радиометриялық әдіспен (10Be/9Be қатынасын пайдаланып) 3,58 миллион жыл бұрын салынғаны анықталды. Алайда, Бовилен «Абель өз орнында емес, шағын шатқалдың жиегінде табылған, сондықтан үлгінің (немесе Коро-Тородан басқа кез келген қазбаның) қандай стратиграфиялық қабаттан алғаш рет келгенін анықтау мүмкін емес, осылайша оның радиометриялық жасын дәл анықтауға болмайды» деді. Дегенмен, Абель 2010 жылы осы әдістерді пайдаланып шамамен 3,65 миллион жыл бұрын қайта да дөңгелетілді, ал Бруне шамамен 3,5 миллион жыл бұрынғы жасқа келісті. Қазіргі уақытта австралопитектер мен парантроптардың жіктелуі шатастық тудырып отыр. Австралопитектер – гоминидтер тұқымдасының бір-біріне жақындығына қарағанда, олардың ұқсас физиологиялық ерекшеліктерімен біріктірілген түрлер тобы. Бұл мәселені шешу үшін 2003 жылы испан жазушысы Камило Хосе Села Конде және эволюциялық биолог Франсиско Дж. Аяла «Praeanthropus» туысын бөліп шығарды және оған A. bahrelghazali-ді, сондай-ақ Сахелантропты (Чадтан белгілі жалғыз қазба маймылы), A. anamensis, A. afarensis және A. garhi-ді қосты. A. bahrelghazali-нің жарамдылығы оның қалдықтарының аздығына және олардың A. afarensis-ке өте ұқсас болуына байланысты кеңінен қабылданбады.

Анатомия

KT12/H1 тістері A. afarensis жақ сүйегіне өте ұқсас, ірі және инцизив тәрізді кәдімгі тістері мен бикуспидтік премолярлары (моляр тәрізді премолярлардан өзгеше) бар. A. afarensis-тен айырмашылығы, тіс ұялары орналасқан жақ сүйегінің альвеоляр бөлігі көлбеу емес, тік болып келеді, жоғары көлденең торы нашар дамыған және төменгі торы орташа деңгейде (тіл жағындағы жақтың орта сызығындағы екі қырлы тізілім) және премолярлардың шайнау бетінде жұқа эмаль қабаты бар. Әсіресе, KT40-тың жамбас симфизі (жақтың орта сызығында), сондай-ақ KT12/H1, A. afarensis симфизімен бірдей өлшемдес, бірақ олардың биіктігіне шаққанда салыстырмалы түрде қалың. Дегенмен, Paranthropus boisei және қазіргі заманғы гелада сияқты C4 көздерінен алынған δ13C-тің 55–80%-ы (барлық зерттелген A. afarensis популяцияларынан әлдеқайда көп) болғанымен, A. bahrelghazali мұндай диетаға бейімделудің ерекшеліктерін көрсетпейді. Тістері гипсодонт болмағандықтан, ол көп мөлшерде шөпті шағуға қабілетсіз болса, ал эмальдің жұқа болуынан тістер USО-ның (үгінді шөгінділер) абразивті бөлшектеріне төтеп бере алмайды. C4 көздеріне қатысты, шимпанзелер мен боноболар (олардың эмалі тіпті жұқа) өсімдіктердің өзегін қосалқы тағам ретінде және седьяларды маңызды энергия және белок көзі ретінде пайдаланады; алайда, седьяға негізделген диета A. bahrelghazali-ді күтіп ұстауға жеткіліксіз болуы мүмкін. Плиоцен дәуірінде кеңейген Чад көлінің (немесе "Мега Чад көлінің") айналасындағы жәндік іздерінің қазбалары бұл аймақтың жақсы өсімдік жамылғысымен жабылған екенін көрсетеді, ал тамырсабақтардың көптігі ылғалды және құрғақ маусымдармен сипатталатын маусымдық климатқа нұсқау береді. Коро Тородан бірнеше ірі сүтқоректілер табылды, оның ішінде бірнеше антилопалар (кейбіреулері эндемик), пил Loxodonta exoptata, ақ мүйіз бұғы Ceratotherium praecox, шошқа Kolpochoerus afarensis, Hipparion сияқты жылқы, Sivatherium және жираф. Олардың кейбіреулері Плиоценнің Шығыс Африка аймақтарынан да белгілі, бұл жануарлардың Ұлы Африка жарақатының шығысы мен батысы арасында еркін қоныс аударғанын көрсетеді. Жалпы алғанда, бұл аймақ көбінесе шөптесін далалармен және ағаштардың шашыраңқы өсуімен сипатталған. Коро Торо Мега Чад оқиғалары кезінде (соңғы 7 миллион жыл бойы циклдік болатын) қазіргі Окаванго дельтасына ұқсас болуы мүмкін.