Уганда шейіттері: 19 ғасырдағы христиан мақұлдарының тарихы

Кіріспе

19 ғасырдағы христиан шейіттерінің тобы, университет.

Уганда шейіттері – 1885 жылдың 31 қаңтары мен 1887 жылдың 27 қаңтары аралығында қазіргі Уганданың бөлігі болған Буганда тарихи патшалығында христиан дініне ауысқан 22 католик және 23 англиканнан құралған топ. Олар Буганданың қабақасы (патшасы) Мванга II-нің бұйрығымен өлімге кесілді. Осы оқиға Буганда патшалық сарайында саяси ықпал үшін үш жақты діни күрес кезінде болды. Бұл эпизод "Африка үшін күрес" – еуропалық державалардың Африка аумағын басып алу, оккупациялау, бөлу, отарлау және аннексиялау кезеңінің аясында орын алды. Бірнеше жыл өткен соң, Англия шіркеуінің миссионерлік қоғамы осы өлімдерді Уганданы Британ империясының құрамына қосу үшін халықтың кең қолдауын алу үшін пайдаланды.

Контекст

1875 жылы Ұлыбританияда Кабака Мутеза I-нің миссионерлерді жіберу туралы шақыруын білдіретін хат жарияланды, нәтижесінде 1877 жылы Бугандаға Англикан шіркеуінің миссионерлік қоғамынан Александр Маккей келді. Француз католиктерінің ақ аталар тобы, Пере Симон Лурдель (Фр. Mapera) екі жылдан кейін пайда болды. Занзибардан келген араб саудагерлері ислам дінін патшалыққа енгізді. Бұл Буганда патша сарайында саяси ықпал үшін үшжақты діни күреске әкелді. Мутезаның өзі ислам дінін қолдайтын, бірақ көптеген беделді басшылар христиан дінін қабылдады. 1884 жылы патша тағына Кабака Мванга II отырды. Ол христиан дінінің ықпалының артуына және дәстүрлі аумақтық басшылардан бөлек, білімді, діни бағытты және Ганда қоғамын реформалауды қалаған жаңа лауазымды адамдардың пайда болуына алаңдаушылық білдірді. Германияның қазіргі Танзанияны басып алуы да қауіп-қатер тудырды. Патша болғаннан кейін бір жыл өткен соң ол христиан дінін қабылдаған Юсифи Ругарама, Макко Какумба және Нува/Ноа Серванганы өлтіруді бұйырды. Алайда, Мванга кейінірек бірнеше мәсіхшілерді маңызды әскери лауазымдарға тағайындады. Ханнингтонның өлтірілуіне наразылық білдірген және сот парақшаларын қорғауға тырысқан христиан дініне кірген Джозеф Мукаса 1885 жылы 15 қарашада алғашқы болып өлім жазасына кесілді. Бұл Катикиро (премьер-министр) Мукасаның бастамасымен болды. Мванга өзіне мойынсұнбаған барлық жігіттерді өлтіруді бұйырды. Бұл, ішінара, үлкен басшылардың талаптарын қанағаттандыру үшін. Католик дінін қабылдап алған 22 адам 1886 жылы Намугонго қаласында тірідей өртеліп өлтірілді. "Қуғын-сүргіннің себептері әлі де көп талқылануда", - дейді Беренд. Саяси факторлар да әсер еткен. Өлгендердің арасында төменгі қатарлы басшылар да бар, олардың кейбіреулері, мысалы, Жозеф Мукаса "өздерінің жоғары тұрған адамдарымен ерекше реніштің құрбандары болды, олар бұл жас жігіттер оларды биліктен тез арада шығарып тастайтынын қызғанышпен қарады". Дәстүр бойынша, оның қол астындағы адамдардың өмірін немесе өлімін билеп-төстеу билігі бар патша, оның жыныстық қатынасқа түсуге деген тілегін орындамағаны үшін ашуланды. Роланд Оливер христиан дінін қабылдамауды жеткілікті себеп деп қарастырады, өйткені бұл Мванганың неліктен осы жас жігіттерге қарсы әрекет еткенін, ал танымал басшылар мен әйелдерге қарсы емес екенін түсіндірмейді. Сильвия Антония Нанньонга Тамусуза да осыған назар аударады. Әсіресе, өз сенімінен бас тартқандардың кейбіреулері өлімнен құтқарылғандықтан". Өлім жазасына кесілгенге дейін бір апта бұрын христиан Маттиас Гайинга Мванганың жақын досы мұсылман Лутаяның жыныстық қатынасқа түсуін қабылдамады. Ол бұған қатты наразылық білдірді, бірақ өлтірілмеді. Оның ұстанымын ағылшын миссионері А. П. Эше "жақсы бас тарту" деп сипаттады, ол кейіннен бұл кейінірек оқиғаларға шабыт берді деді. Оның әрекеті басқа бір нанымданған Анатоль Киригваджоның жоғары лауазымға тағайындалудан бас тартуымен жалғасты, "ол оны тек өз жанын қауіпке тіге отырып ғана атқара алады". Мванга парақтарды шақырып, дұға еткендерді бір жағына тұруды өтінді. Олардың көбісі 15 пен 30 жас аралығындағылар еді. Олар өздерінің христиандықтары талап еткен батылдықты таныту арқылы жаңа дін ерлікпен байланысты дәстүрлі идеалдарға қайшы келетін кез келген түсінікті жоюға көмектесті. Сол кездегі әлемдік баспасөз оларды шейіт деп атады. Әрине, дәл осындай сипаттама діни басылымдарда да пайда болды, протестанттық, мысалы, миссионер Маккейдің 1886 жылы Intellegencer басылымында жарияланған журналы, және католик, мысалы, миссионерлер Лурдель, Денойт және Делмас есептері христиандардың азап шегуіне қатысты зерттеуде: Ste Marie de Rubaga, Buganda 1888 және Les Missions Catholiques 18 (1886). Бұл сезім британдықтардың аймаққа араласуына бағытталған. 1888 жылдың қыркүйегінде Мванга христиан және мұсылман көшбасшыларын Виктория көлінің крокодилдер толы аралында аштықпен өлтіруді жоспарлады. Оның жоспары туралы хабарлар тарады, христиандар мен мұсылмандардың көтерілісі Мванганың бауыры Кивиуаны таққа отырғызды. 1888 жылы қазанда мұсылмандар билікті басып алып, христиан басшыларын қуып жіберді, ал Кивиева сүндеттеуден бас тартқан кезде, оны орнынан түсіріп, өлтіріп, орнына басқа бауырын, Калеманы қойды. 1888 жылдың желтоқсанында Мванга христиандардың қолдауына ие болды және 1889 жылдың сәуірінде Буганда астанасына қарсы аттанады. Ол жеңілді, бірақ протестант басшысы Аполлон Каггва бастаған христиан күштері астананы қайта басып алып, Мванганың 1889 жылдың 11 қазанында оған жеңіспен кіруіне мүмкіндік берді. Мұсылмандар көршілес Буньоро патшалығына қашқан, ол оларға 1889 жылдың қарашасында жеңіспен оралуға көмектесті, бірақ олар 1890 жылдың ақпанында шешуші жеңіліске ұшырап, тағы да Буньороға қайтып кетті. 1888 жылы Ұлыбритания Империялық Британдық Шығыс Африка компаниясына 1886 жылғы Германиямен жасалған келісім бойынша Ұлыбританияға берілген Шығыс Африка аумағын басқаруға рұқсат берді. 1889 жылдың қарашасында Мванга компанияның өкілі Фредерик Джексоннан көмек сұрады. Джексон Бугандаға кірмеу туралы бұйрық алғандықтан, өтінішті қабылдауға тартынды. Карл Петерс, сәйкес неміс компаниясының өкілі, Мванганың шақыруын естіп, оған жауап беруге шешім қабылдады. Ол Мванганың жаңа астанасы Менгоға 1890 жылдың ақпанында мұсылмандардың жеңілісінен екі аптадан кейін келді. Олар әлі де қауіпті болғандықтан, Мванга оның келісім-шарт ұсынысын қабылдады. Содан кейін Джексон келді және келісім-шарт ұсынды, Мванга оны қабылдамады, өйткені тіпті ағылшын миссионерлері оның шарттары тым ауыр деп есептеді. Шіркеу миссионерлік қоғамының көмегімен, олар шейіттерінің өлімін Ұлыбританияда Уганданы сатып алу үшін кең қоғамдық қолдау алу үшін пайдаланды, содан кейін Лугард премьер-министр Уильям Эварт Гладстон мен оның кабинетін Уганданы тастаудан сәтті айнытты. Компанияның өкілеттіктері 1 сәуірде 1893 жылы Британ тажына берілді және 27 тамызда 1894 жылы Мванга Буганданың британдық протектораты болуына келісті. Алайда, 6 шілдеде 1897 жылы ол британдықтарға қарсы соғыс жариялады. 20 шілдеде Буддуда (қазіргі Масака ауданында), 1892 жылғы келісімде католиктерге берілген аймақта жеңіліске ұшырады және тағы да Герман Шығыс Африкасына қашты. Ол 9 тамызда тақтан алынды. Патшалығын қайтаруға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін, ол 1899 жылы Сейшель аралдарына жер аударылды, онда ол Англикан шіркеуіне қабылданды. Ол 1903 жылы 35 жасында қайтыс болды.

Publication in Britain of an 1875 letter purporting to be an invitation from Kabaka Muteesa I, to send missionaries, resulted in the arrival of Alexander Mackay of the Anglican Church Missionary Society to Buganda in 1877. A group of French Catholic White Fathers, led by Père Simon Lourdel (Fr. Mapera) appeared two years later. Arab traders from Zanzibar had introduced Islam into the kingdom. This effectively led to a three way religious struggle for political influence at the Buganda royal court. Muteesa himself sympathized with Islam, but many prominent chiefs had become Christians. Kabaka Mwanga II succeeded to the throne in 1884. He was concerned at the growing influence of Christianity and the rise of a new class of officials, distinct from the traditional territorial chiefs, who were educated, had a religious orientation, and wished to reform Ganda society. The German annexation of what is now Tanzania sparked further alarm. A year after becoming king he ordered the execution of Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, and Nuwa/Noah Serwanga, who had converted to Christianity. Mwanga did, however, subsequently appoint several Christians to important military positions. Joseph Mukasa, a convert to Christianity who had deplored the assassination of Hannington, and had tried to protect the court pages, was the first to be executed on 15 November 1885: this was at the instigation of the Katikkiro (prime minister) Mukasa, whose successor Joseph Mukasa was tipped to become king. Mwanga instructed the killing of all the young men who disobeyed him – partly to satisfy the demands of the older chiefs. Twenty two of the men, who had converted to Catholicism, were burned alive at Namugongo in 1886. "The reasons behind the persecution are still heavily debated", Behrend states. Political factors certainly played a part. Those killed included minor chiefs, some of whom, such as Joseph Mukasa, were "the victims of particular grudges by their seniors jealous that these up and coming young men would soon be ousting them from power". The king, who by tradition had the power of life and death over his subjects, was angered by this refusal to obey his wishes to have sex with him. Roland Oliver rejects resentment against Christianity as a sufficient reason, since it does not explain why Mwanga took action against these young men and not against prominent chiefs and women among the converts. Sylvia Antonia Nannyonga Tamusuza draws attention to the same point. Particularly as some of those that renounced their faith were spared death." In the week leading to the executions, the Christian Matthias Gayinga rejected the sexual demands of Mwanga's close friend, the Muslim Lutaya, to whom the king had sent him for that purpose. For this he was severely punished, though not killed. His stance was described as a "splendid refusal" by the English missionary A. P. Ashe, who later said it set the spark for later events. His action was followed by the refusal of another convert, Anatole Kirrigwajjo, to accept nomination to a high post "which he could only exercise at the peril of his soul". Mwanga summoned the pages and asked those who prayed to stand to one side. These, most of whom were between 15 and 30 years old, were then taken on a long journey to execution by being burnt alive. By displaying the courage their Christianity demanded, they helped remove any notion that the new religion was inconsistent with traditional ideals of heroism. The secular press of the time described them as martyrs. The same description appeared also, of course, in religious publications, both Protestant, such as the journal of the missionary Mackay published in the Intellegencer of 1886, and Catholic, such as the accounts of the missionaries Lourdel, Denoit, and Delmas published in Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga, Buganda 1888 and Les Missions Catholiques 18 (1886). This sentiment developed into a campaign for British intervention in the region. In September 1888, Mwanga planned to get rid of remaining Christian and Muslim leaders by leaving them to starve on an island in crocodile infested Lake Victoria. Word of his plan leaked out and a rebellion by Christians and Muslims together brought Mwanga's brother Kiweewa to the throne. In October 1888, the Muslims seized power, expelled the Christian leaders and, when Kiweewa refused to be circumcised, deposed and killed him, replacing him with another brother, Kalema. In December 1888, Mwanga won support from Christians and in April 1889 advanced against the Buganda capital. He was defeated, but the Christian forces, led by the Protestant chief Apollo Kaggwa, retook the capital, enabling Mwanga to enter it triumphantly on 11 October 1889. The Muslims took refuge in the neighbouring kingdom of Bunyoro, which helped them to return victoriously in November 1889, but they suffered a decisive defeat in February 1890 and withdrew again to Bunyoro. In 1888, Britain authorized the Imperial British East Africa Company to administer the East African territory assigned to Britain in its 1886 treaty with Germany. In November 1889, Mwanga asked the company's agent Frederick Jackson for help. Jackson hesitated to accept the request, because he had been given orders not to enter Buganda. Carl Peters, an agent of the corresponding German company, learning of Mwanga's appeal, decided to respond to it. He arrived at Mengo, Mwanga's new capital, a fortnight after the February 1890 defeat of the Muslims. Since these still presented a threat, Mwanga accepted his offer of a treaty. Jackson then arrived and offered a treaty, which Mwanga rejected, since even the English missionaries considered its terms too onerous. With the aid of the Church Missionary Society, which used the deaths of their martyrs to win broad public support in Britain for acquiring Uganda, Lugard then successfully dissuaded Prime Minister William Ewart Gladstone and his cabinet from abandoning Uganda. The powers of the company were transferred to the British Crown on 1 April 1893 and on 27 August 1894 Mwanga accepted Buganda being made a British protectorate. However, on 6 July 1897 he declared war on the British. Defeated on 20 July in Buddu (in today's Masaka District), an area assigned to Catholics in the 1892 treaty, he again fled to German East Africa. He was declared deposed on 9 August. After a failed attempt to recover his kingdom, he was exiled in 1899 to the Seychelles, where he was received into the Anglican Church. He died in 1903, aged 35.

Католик шіркеуінің құрметі

Бұл оқиғадан кейін Рим-католик шіркеуі құрбандарды "қиямет шехіттерінің табыны" деп жариялады. Католик шехіттерін қасиеттілікке көтеру рәсімінде Папа Павел англикандықтарды да еске алып, былай деді: "Сонымен қатар, Мәсіх аты үшін өлімге бет бұрған, англикандық дінге жататын басқаларды да ұмытқымыз келмейді". Оларды қасиеттілікке көтеру үшін өткізілген Паптық мисса, Триденттік үлгіде Санкт-Петер базиликасында соңғы рет өткізілгендігімен ерекшеленеді. Келесі жылы Ватикан қаласы қасиеттілікке көтеруді еске алу үшін пошта маркаларын шығарды. 3 маусым күні Карл Лванга мен 1886 жылғы 3 маусымда шейіт болған он екі адамның мерекесі Жалпы Рим күнтізбесіне енгізілді, ал қалған тоғыз шехіт Рим шехіттерінің тізімінде олардың шейіт болған күндері еске алынады. Намугонгодағы Уганда шехіттерінің базиликасы 1968 жылы салынды. 1980 жылдан бері ол жаппай қажылықтар ортасына айналды, ал 2014 жылы кеңейту жоспарлары жарияланды. Римдегі Уганда шехіттеріне арналған Санти Мартири делл'Уганда а Погжио Амено шіркеуі 1980 жылы киеленді және 1988 жылы титулярлық шіркеу мәртебесін алды. 1993 жылы Уганда епископтық конференциясы Уганда шехіттерінің есімімен аталатын университет құрды, ол 2005 жылы мемлекеттік бекітілім алды. 2014 жылы Уганда Папа Павел VI-ның 1964 жылғы 18 қазанда Уганда шехіттерін қасиеттілікке көтеруіне 50 жыл толуын атап өтті. Муньёно шехіттерінің қасиетті орны – оларды қасиеттілікке көтеруге деген алғыс айту ескерткіші. 2015 жылғы 3 мамырда Угандадағы Папа елшісі, архиепископ Майкл А. Блум және кардинал Эммануэль Вамала ресми түрде іргетасын қалады. Жаңа шіркеу, мұражай, кеңселер мен әулиелердің шейіт болған жерлерін салу қайта құруға кірді.

22 католик шейітінің тізімі

#АтыӨлім күніӨлім жасыҚамқоршысыКөлдіру құралы1. Ахиллеус Кеванука 3 маусым 1886 17 жылжурналистер, баспасөз қызметкерлері, баспагерлер және суретшілер. Өрт (жанып кеткен)2. Адольф Лудиго Мукаса 3 маусым 1886 24 жылшаруалар мен малшыларӨрт (жанып кеткен)3. Амброз Кибука Катекаму (Катека Мулундаггана) 3 маусым 1886 18 жылқоғамдық бірлестіктер мен жастар қозғалыстары, мысалы, скауттар, YCW, Xaverians т.б. Өрт (жанып кеткен)4. Анатолий Киригвайжё 3 маусым 1886аңшылар мен малшыларӨрт (жанып кеткен)5. Эндрю Каггва Каахва 26 мамыр 1886 30 жыл шамасындамұғалімдер, катехистер және отбасыларПанга және пышақ6. Афанасиус Базекукета Кицца 27 мамыр 1886 20 жылқаржы, қазына және банк ісіне жауаптылар. Семсер7. Бруно Ссерункума 3 маусым 1886алкогольге тәуелділер, зорлық-зомбылық жасаушылар, нәпсі құмарлар және заңсыз некеде тұрғандар. Өрт (жанып кеткен)8. Чарльз Лванга 3 маусым 1886 25 жылАфрика жастары мен католик әрекетіӨрт (жанып кеткен)9. Денис Ссебуггва Вассва 25 мамыр 1886 16 жыләншілер, музыканттар және хорлар10. Гонзага Гонза Нхонзабато 27 мамыр 1886 24 жылтұтқындар, саяхатшылар, жаман күтімге тап болғандар және қиын жағдайдағылар. Семсер11. Гьявира Маянжа Мусоке 3 маусым 1886 17 жылкөлік қарым-қатынасы және сиқырға байланысты мәселелермен азапталушыларӨрт (жанып кеткен)12. Джеймс Бузабальёво Калумба Себайигга 3 маусым 1886 26 жылсаудагерлер мен кооперативтерӨрт (жанып кеткен)13. Джон Мэри Киванука Музейи 27 қаңтар 1887Панга14. Жозеф Мукаса Баликуддембе 15 қараша 1885 20 жылсаясатшылар мен басшыларПанга және от15. Кизито 3 маусым 1886жас балалар, әсіресе 15 жасқа дейінгілерӨрт (жанып кеткен)16. Люк (Лука) Баанабакинту 3 маусым 1886 30 жылбалықшылар, теңізшілер, механиктер, студенттер және ұсталар. Өрт (жанып кеткен)17. Матиас Калембе Мулумба Ванте 30 мамыр 1886 50 жылбасшылар мен отбасыларПышақ және пангалар18. Мбага Тузинде 3 маусым 1886 17 жылсеминаристтер, аспиранттар, постланттар және новациялар19. Мугага Лубова 3 маусым 1886 16 жылклубтар, қоғамдық даму, мәдениет және қолөнерӨрт (жанып кеткен)20. Мукаса Кириваванву 3 маусым 1886қонақүйлер, барлар және мейрамханаларӨрт (жанып кеткен)21. Ноа Маваггали 31 мамыр 1886кедейлер, техниктер және суретшілерАғашқа байланып, иттер шағып, жолға лақтырылды22. Понсиано Нгондуэ 26 мамыр 1886 30 жыләскерлер, полиция және жасақтарСемсер

#NameDate of deathAge at deathPatron saint of Killed using1. Achilleus Kewanuka 3 June 1886 17 yearsjournalists, press writers, printers and artist. Fire (burnt)2. Adolphus Ludigo Mukasa 3 June 1886 24 yearsfarmers and herdsmenFire (burnt)3. Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana) 3 June 1886 18 yearssocieties and youth movements such as scouts, YCW, Xaverians etc. Fire (burnt)4. Anatoli Kirigwajjo 3 June 1886hunters and herdsmenFire (burnt)5. Andrew Kaggwa Kaahwa 26 May 1886 about 30 yearsteachers, catechists and familiesPanga and a knife6. Athanasius Bazzekuketa Kizza 27 May 1886 20 yearsthose in charge of finance, treasury and banks. Spear7. Bruno Sserunkuuma 3 June 1886alcoholic, the violent, those with lust of flesh and improper marriage. Fire (burnt)8. Charles Lwanga 3 June 1886 25 years African youth and Catholic action Fire (burnt)9. Denis Ssebuggwawo Wasswa 25 May 1886 16 yearssingers, musicians and choirs10. Gonzaga Gonza Nghonzabato 27 May 1886 24 yearsprisoners, travelers, ill treated and those in trouble. Spear11. Gyavira Mayanja Musoke 3 June 1886 17 yearstraffic communications and those troubled by witchcraftsFire (burnt)12. James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga 3 June 1886 26 yearsmerchants and co operativesFire (burnt)13. John Mary Kiwanuka Muzeeyi 27 January 1887Panga14. Joseph Mukasa Balikuddembe 15 November 1885 20 yearspoliticians and chiefsPanga and fire15. Kizito 3 June 1886young children particularly those below the age of 15Fire (burnt)16. Luke (Lukka) Baanabakintu 3 June 1886 30 yearsfishermen, sailors, mechanics, students and black smiths. Fire (burnt)17. Mathias Kalembe Mulumba Wante 30 May 1886 50 yearsChiefs and Families Knife and Pangas18. Mbaaga Tuzinde 3 June 1886 17 yearsvocations mainly of the seminarians, aspirants, postulants and novicesStick and Fire19. Mugagga Lubowa 3 June 1886 16 yearsclubs, community development, culture and home craftFire (burnt)20. Mukasa Kiriwawanvu 3 June 1886hotels bars and restaurantsFire (burnt)21. Noa Mawaggali 31 May 1886the poor, technicians and the artistsTied on the tree and dogs bit and then thrown on the road22. Ponsiano Ngondwe 26 May 1886 30 yearssoldiers, policemen and militiaSpear

Паймолдың екі шейітін

Сондай-ақ, 1918 жылы Паймолда шейіт болған және 2002 жылы мақамы биіктеп, қасиеттілер қатарына қосылған екі угандалық шейіт болды. Олар әлі қасиетті деп жарияланбаған. Шейіттер Дәуіт Окело мен Жилдо Ирва – Уганданың жас катехисттері. Олар ірі луо тайпалар тобының бір бөлігі – ачоли тайпасына жатады. Олар 1915 жылы Комбони миссионерлері Китгум миссиясын құрғаннан кейін өмір сүрді және шейіт болды.

Англикандық

Уганданың 23 шейіті Англия шіркеуінде 3 маусымда еске алынады. Фильмнің DVD-де шейіттердің рөлін сомдаған актерлердің бірі шейіттердің ұрпағы екенін мәлімдеген. 2015 жылы Уганда почтасы Уганда шейіттерін қасиетті деп жариялаудың 50 жылдығына арналған почталық маркалар жиынтығын шығарды (жариялау 2014 жылы өтті).