Кіріспе
Британдық ұзын қашықтыққа ұшатын әуе компаниясы (1924–1939)
Imperial Airways – 1924 жылдан 1939 жылға дейін қызмет еткен алғашқы британдық коммерциялық ұзын қашықтыққа ұшатын әуе компаниясы. Ол негізінен Британ империясының Оңтүстік Африка, Үндістан, Австралия және Қиыр Шығысқа, соның ішінде Малайя мен Гонконгқа бағыттарында жұмыс істеді. Жолаушыларының көпшілігі бизнесмендер немесе отарлық әкімшілер болатын, ал рейстердің көп бөлігінде 20 жолаушыға дейін тасымалданды. Апаттар жиі орын алды: алғашқы алты жылда жеті оқиғада 32 адам қаза тапты. Imperial Airways бәсекелестерінің технологиялық жаңару деңгейіне жете алмады және 1939 жылы British Overseas Airways Corporation (BOAC) компаниясына қосылды. BOAC 1974 жылы British European Airways (BEA) компаниясымен бірігіп, British Airways компаниясын құрды.
Өмірбаян
Императорлық әуе компаниясының құрылуы британдық колониализмді жеңілдету үшін, кемемен жүруге қарағанда отарларға және олардан саяхаттауды жылдамдату мақсатында болды. Әуе саяхаты отаршылдық басқаруды және сауданы жеделдетуге мүмкіндік берді. Авиакомпанияның іске қосылуы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британ империясындағы әуе жолдарының қарқынды зерттелуінен соң, және империя шекараларына қарай жасалған бірнеше тәжірибелік (көбінесе қауіпті) ұзақ қашықтыққа ұшулардан кейін болды.
Құрылу
Imperial Airways француз және неміс әуе компанияларының күшті бәсекесіне қарсы құрылды, олардың үлкен мемлекеттік субсидиялары болды және үкіметтің Хамблинг комитетінің (ресми түрде C. A. T. субсидиялар комитеті деп аталады) кеңесімен, сэр Герберт Хамблинг басшылығымен әрекет етті. 1923 жылдың 2 қаңтарында құрылған комитет 1923 жылдың 15 ақпанында төрт ірі әуе компаниясын біріктіруді ұсынды: кеме тасымалымен айналысатын магнат Сэмюэл Инстонға тиесілі Instone Air Line Company, Ноэль Пембертон Биллингтің British Marine Air Navigation (Supermarine ұшақ құрастыру компаниясының бөлігі), Джордж Эдвард Вудстың басқаруындағы Daimler Airway және Handley Page Transport Co Ltd. Бұл бірігу француз және неміс бәсекесіне қарсы тұра алатын және Ұлыбританияның халықаралық әуе тасымалдарын дамытуға жеткілікті күшті компанияны құруға, сонымен қатар дубликатталған қызметтерге мемлекеттік субсидияларды азайтуға септігін тигізеді деп үміттенілді. Осы мақсатта, бірігуді ынталандыру үшін он жылға 1 миллион фунт стерлингтік субсидия ұсынылды. 1923 жылдың 3 желтоқсанында Авиациялық кеңестің президенті мен Британдық, шетелдік және отарлық корпорация арасында «Империялық әуе тасымалы компаниясы» деген атаумен компанияны құру және Ұлыбританиядағы қолданыстағы әуе тасымалы қызметтерін сатып алу туралы келісім жасалды. Келісімде жаңа компанияға мемлекеттік субсидиялар белгіленді: бірінші жылы 137 000 фунт стерлинг, ал оныншы жылы 32 000 фунт стерлингке дейін төмендеді, сондай-ақ орындалуға тиіс ең төменгі ұшу қашықтығы және орындалмаған жағдайда айыппұлдар қарастырылды. Imperial Airways Limited 1924 жылдың 31 наурызында құрылды, оған British Marine Air Navigation Company Ltd, Daimler Airway, Handley Page Transport Ltd және Instone Air Line Ltd компанияларының жабдықтары берілді. Сэр Эрик Геддес басқарма төрағасы болып тағайындалды, ал біріккен компаниялардың әрқайсысынан бір директор тағайындалды. Үкімет екі директорды тағайындады: Хамблинг (сонымен қатар Банкирлер институтының президенті) және бұрынғы Қаржы министрінің хатшысы майор Джон Хиллс. Содан кейін Англия мен Еуропа арасындағы бағыттарды кеңейту жұмыстары басталды: Саутгемптон – Гвернси 1924 жылдың 1 мамырында, Лондон – Брюссель – Кельн 3 мамырда, Лондон – Амстердам 2 маусымда және Лондон – Париж – Базель – Цюрихтен жазғы рейстер 17 маусымда басталды. Imperial Airways тапсырыс берген алғашқы жаңа ұшақ – Handley Page W8f City of Washington, 1924 жылдың 3 қарашасында жеткізілді. Бірінші жыл ішінде компания 11 395 жолаушы және 212 380 хат тасымалдады. 1925 жылдың сәуір айында «Жоғалған әлем» фильмі Лондон – Париж бағытында көрсетілген кезде жоспарлы рейстегі жолаушыларға көрсетілген алғашқы фильм болды.
Маршрутты тексеру
1925 жылдың 16 қарашасы мен 1926 жылдың 13 наурызы аралығында Алан Кобхам "Империялық әуе жолдары" компаниясының бағытын зерттеу рейсін Ұлыбританиядан Кейптаунға және кері жасады. Ұшақ – Армстронг Сиддли Ягуар қозғалтқышымен жабдықталған "de Havilland DH.50J" ұшағы, тіркеу белгісі G EBFO. Бағыт мынадай болды: Лондон–Париж–Марсель–Пиза–Транто–Афина–Соллум–Каир–Люксор–Асван–Уади-Халфа–Атбара–Хартум–Малакал–Монгалла–Джинья–Кисуму–Табора–Аберкорн–Ндола–Брокен-Хилл–Ливингстон–Булавайо–Претория–Жоханнесбург–Кимберли–Блумфонтейн–Кейптаун. Қайтып келгеннен кейін Кобхам авиацияға қосқан үлесі үшін Әуе күштері кресімен марапатталды. 1926 жылдың 30 маусымында Кобхам Рочестердегі Медвей өзенінен G EBFO ұшағымен Мельбурнге қызмет көрсету мақсатында "Империялық әуе жолдары" компаниясының бағытын зерттеу үшін ұшып кетті. Ол 1926 жылдың 15 тамызында Мельбурнға жетті. 1926 жылдың 29 тамызында Мельбурннен ұшып, 78 күнде 320 сағаттық ұшу уақытын аяқтағаннан кейін, 1926 жылдың 1 қазанында Вестминстерде Темзаға қонды. Кобхамды әуе министрі Сэр Сэмюэл Хоэр қарсы алды, ал кейіннен оған король Георг V иелік берді. 1926 жылдың 27 желтоқсанында "Империялық әуе жолдары" компаниясының "de Havilland DH.66 Hercules" ұшағы, тіркеу белгісі G EBMX "Дели қаласы", Кройдоннан Үндістанға зерттеу рейсімен ұшып кетті. Рейс 1927 жылдың 6 қаңтарында Карачиге, ал 8 қаңтарда Делиге жетті. 1927 жылдың 10 қаңтарында ұшаққа вице-корольдің әйелі Леди Ирвин есім берді. Қайту рейсі 1927 жылдың 1 ақпанында басталды және 1927 жылдың 7 ақпанында Каирдегі Хелиополиске жетті. Кройдоннан Делиге ұшу уақыты 62 сағат 27 минут, ал Делиден Хелиополиске – 32 сағат 50 минутты құрады.
On 27 December 1926, Imperial Airways de Havilland DH.66 Hercules G EBMX City of Delhi left Croydon for a survey flight to India. The flight reached Karachi on 6 January 1927 and Delhi on 8 January 1927. The aircraft was named by Lady Irwin, wife of the Viceroy, on 10 January 1927. The return flight left on 1 February 1927 and arrived at Heliopolis, Cairo on 7 February 1927. The flying time from Croydon to Delhi was 62 hours 27 minutes and Delhi to Heliopolis 32 hours 50 minutes.
Шығыс жолы
Каирден Басраға қатынайтын тұрақты рейстер 1927 жылдың 12 қаңтарында DH.66 ұшақтары пайдаланыла отырып басталды, бұл бұрынғы Корольдік Әуе күштерінің почта рейсін алмастырды. 1936 жылдың 9 ақпанында Imperial Airways Нигериядағы Хартум мен Кано арасында Африка арқылы өтетін бағытты ашты. Бұл бағыт 1936 жылдың 15 қазанында Лагосқа дейін ұзартылды.
Қысқа империяның ұшатын қайықтары
1937 жылы Short Brothers компаниясында құрастырылған Short Empire ұшатын қайықтарының енгізілуімен Imperial Airways компаниясы Саутгемптоннан Империяға тікелей рейстер ұйымдастыра алды. Кейптауға сапар Марсель, Рим, Бриндизи, Афина, Александрия, Хартум, Порт Белл, Кисуму қалалары арқылы жасалды, содан кейін Найроби, Мбея және, әрі қарай, Кейптаунға дейін құрлықтағы кемелермен жол жалғасты. Атлантика мұхиты мен Жаңа Зеландияға да барлау рейстері жасалды. 1937 жылдың ортасына қарай Imperial Airways компаниясы Империяға мыңыншы рейсін сәтті аяқтады. 1938 жылдан бастап Империя ұшақтары Үндістан және Таяу Шығыс арқылы Ұлыбритания мен Австралия арасында да қатынай бастады. 1939 жылдың наурыз айында Саутгемптоннан аптасына үш Short ұшағы Австралияға ұшып, он күннің ішінде Сиднейге жетті, оның ішінде тоғыз түн тоқтады. Тағы үш ұшақ Оңтүстік Африкаға, Дурбанға алты күндік ұшумен жетті.
Жолаушылар
Империалдың ұшақтары шағын болды, көбісі жиырмадан аз жолаушыға арналған; 1930 жылдары «Империал Эйруэйс» компаниясының қызметін шамамен 50 000 жолаушы пайдаланды. Халықаралық бағыттарда немесе британдық колониялар ішіндегі және арасындағы рейстердегі жолаушылардың көп бөлігі колониялық басқаруда, бизнесте немесе ғылыми зерттеулермен айналысқан ер адамдар болды. Алғашқыда ұшу тек мүмкіндігі барлардың ғана шамасында болды, бірақ жолаушылар тізімі уақыт өте келе кеңейді. Ұшудың төмен және баяу жылдамдықтағы тәжірибелері туралы әңгімелер газеттерде, журналдарда және кітаптарда құлшыныспен жарияланды. Әуеден және аялдамаларда көріктерге тамашалауға мүмкіндік болды.
Экипаждар
Imperial Airways өзінің барлық бағыттарында ұшқыш экипажы, кабина экипажы және жердегі қызметкерлерін орналастырды. Маман инженерлер мен инспекторлар – және ауысып жұмыс істеп немесе демалыста болған жердегі қызметкерлер – әуе компаниясымен саяхаттады, бірақ орын сатудан түсім болған жоқ. Бірнеше әуе экипажы апаттарда қаза тапты. 1930 жылдардың соңында экипаж саны шамамен 3000-ға жуық болды. Барлық экипаж Ұлыбритания мен Британ империясының елшілері болуы тиіс еді. Империялық әуе поштасы бағдарламасы 1937 жылдың шілдесінде басталды, ол кез келген жерге 1 пенни/онс (d./oz) бағамен жеткізілді. 1938 жылдың ортасына қарай Үндістанға жүз тонна пошта, ал Африкаға да шамамен сондай мөлшерде пошта жеткізілді. Сол жылы Лондондағы Викторияда Империя терминалының құрылысы басталды, оны А. Лейкман жобалаған, ал кіреберіс есігінің үстінде Эрик Бродбенттің «Speed Wings Over the World» мүсіні орнатылды. Терминалдан Саутгемптондағы Imperial ұшақтарына пойыз және Кройдон әуежайындағы құрлықтағы ұшақтар базасына автобус қатынасы болды. Терминал 1980 жылға дейін жұмыс істеді. Әуе пошта қызметін қолдануды ілгерілету үшін 1939 жылдың маусым және шілде айларында Imperial Airways, Pan American Airways компаниясымен бірлесіп, арнайы «әлемді айналып келу» қызметін ұсынды; Imperial, Ирландияның Фойнс қаласынан Гонконгқа сувенирлік поштаны, Нью-Йорктан Нью-Йоркқа шығыс бағыты бойынша тасыды. Pan American Нью-Йорк пен Фойнс (24 маусымда, Northern FAM 18 рейсінің бірінші бағыты арқылы) және Гонконг пен Сан-Францискоға (FAM 14 арқылы) қызмет көрсетті, ал United Airlines оны 28 шілдеде Сан-Францискодан Нью-Йоркқа соңғы аялдамамен жеткізді. 1937 жылы капитан Х. В. С. Алгер Imperial Airways компаниясының «Империя әуе жолдары» үшін «Short Empire» ұшақ қайығы «Castor» арқылы Англиядан Австралияға поштаны тасымалдаған алғашқы әуе пошта рейсінің ұшқышы болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс басталғанға дейін британ үкіметі 1939 жылғы Әуе навигациясы (Соғыс уақытында шектеулер) жарлығын қабылдаған еді. Ол Ұлыбританиядағы көптеген азаматтық әуежайларды әскери басқаруға беруді, жеке ұшуға рұқсатсыз жеке ұшуды тоқтатуды және басқа да төтенше шараларды енгізді. Бұл шаралар Әуе министрлігінің құрамындағы Ұлттық әуе байланысы (NAC) деп аталатын мемлекеттік басқарма арқылы жүзеге асырылды. 1939 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Imperial Airways және British Airways Ltd компанияларының ұшақтары мен басқармалары Бристоль (Уитчерч) әуежайына физикалық түрде көшірілді, оларды NAC бірлесіп басқарды. 1940 жылдың 1 сәуірінде Imperial Airways Ltd және British Airways Ltd компаниялары ресми түрде бірігіп, British Overseas Airways Corporation (BOAC) деген жаңа компания құрды, ол 1939 жылдың 24 қарашасында жасалған қаржылық келісімдермен бұрыннан құрылған болатын.
1920-шы жылдар
1924 жылдың 24 желтоқсаны: Де-Хавиланд DH.34 G EBBX «Дели қаласы» Кройдон әуежайынан ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай апатқа ұшырап, өртеніп, ұшқыш пен жеті жолаушы қаза тапты. 1928 жылдың 13 шілдесі: Викерс Вулкан G EBLB сынақ ұшу кезінде Пурлиде құлады, оның ішіндегі алты адамның төртеуі қаза тапты. Осы апаттың нәтижесінде Imperial Airways ұшақтарды сынақ ұшу кезінде қызметкерлерін тасымалдауды (әуесеруендер) тоқтатты. 1929 жылдың 17 маусымы: Хэндли Пейдж W.10 G EBMT «Оттава қаласы» Кройдоннан Парижге бағытталған рейсте қозғалтқышы істен шығып, Англия арнасына құлады, жеті адам қаза тапты. 1929 жылдың 26 қазаны: Short Calcutta G AADN «Рим қаласы» нашар ауа-райы кезінде Италияның Ла Специясының жанына күштеп қонды; ұшатын қайық оны жағаға сүйреуге тырысқан түні суға батып, борттағы жеті адам қаза тапты.
1930 жылдар
1930 жылғы 30 қазанда: Handley Page W.8g G EBIX City of Washington тұманды ауа райында Францияның Булонь қаласы маңындағы биік жерге соқтығысып, борттағы алты адамның үшеуі қаза тапты. 1933 жылғы 28 наурызда: Armstrong Whitworth Argosy G AACI City of Liverpool Бельгияның Диксмуйде қаласы тұсында ұшу кезінде өрт шығып құлады. Бұл әуедегі саботаждың алғашқы оқиғасы болуы мүмкін. Ұшақтағы он бес адамның барлығы қаза тапты. 1933 жылғы 30 желтоқсанда: Avro Ten G ABLU Apollo Бельгиядағы Руйсельдеде радио мачтасына соқтығысып, құлады. Ұшақтағы он адамның барлығы қаза тапты. 1935 жылғы 31 желтоқсанда: Short Calcutta G AASJ City of Khartoum Мысырдың Александрия қаласынан алшақтағанда барлық төрт қозғалтқышы істен шығып құлады, себебі отын жетіспеуі болуы мүмкін; ұшақ суға батқанда 13 адамның он екісі суға батып қайтыс болды. 1936 жылғы 22 тамызда: Short Kent G ABFA Scipio Грекияның Крит аралындағы Мирабелло шығанағында қатты қонғаннан кейін суға батып, борттағы 11 адамның екеуі қаза тапты. 1937 жылғы 24 наурызда: Short Empire G ADVA Capricornus Франциядағы Ору қаласының жанындағы Божолу тауларында навигациялық қатеге байланысты құлады, бес адам қаза тапты. 1937 жылғы 1 қазанда: Short Empire G ADVC Courtier Грекияның Фалерон шығанағына қонғанда нашар көріну себебінен құлады, борттағы 15 адамның екеуі қаза тапты. 1937 жылғы 5 желтоқсанда: Short Empire G ADUZ Cygnus Италияның Бриндизи қаласынан ұшып көтерілгенде қақпақтың дұрыс орнатылмауынан құлады, екі адам қаза тапты. 1938 жылғы 27 шілдеде: Armstrong Whitworth Atalanta G ABTG Amalthea ұшып шыққаннан кейін көп ұзамай Кенияның Кисуму қаласының жанындағы төбеге соқтығысып, борттағы төрт адам қаза тапты. 1938 жылғы 27 қарашада: Short Empire G AETW Calpurnia Ирактағы Хаббания көліне нашар ауа райында құлады, ұшқыш кеңістіктегі бағдарсыздықтан кейін жермен көз байланысын сақтау үшін төменге түсті, төрт экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 1939 жылғы 21 қаңтарда: Short Empire G ADUU Cavalier Нью-Йоркке 285 миль қашықтықта Атлантика мұхитында карбюратордың мұздануы және қозғалтқыштың қуатын жоғалту салдарынан суға қонды; үш адам суға батып, он адамды Esso Baytown танкері құтқарып алды. Осыдан кейін Imperial Airways және Pan American трансокеандық ұшатын қайықтарының қанаттарының үстіңгі жағы қызғылт сары түсті, жақсы көрінетін белгілермен боялды. 1939 жылғы 1 мамырда: Short Empire G ADVD Challenger Лумбо әуежайына қонуға тырысқанда Лумбо лагунасына құлады, борттағы алты адамның екеуі қаза тапты.
1940 жыл
1940 жылдың 1 наурызы: Хэндли Пейдж H. P.42 G AAGX Ханнибал ұшағымен орындалған 197-ші рейс Оман шығанағы үстінде сегіз адаммен бірге жоғалып кетті; ұшақ сынықтары, жүгі немесе оның бортындағылар табылмады. Апаттың себебі әлі анықталған жоқ, бірақ отынның таусылуы, құс соғып пернелердің зақымдануы салдарынан қозғалтқыш немесе қанаттың ажырауы, ұшу барысында ұшақтың ыдырауы немесе бірнеше қозғалтқыштың істен шығуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Апаттан кейін екі ай өткен соң, H. P.42 жолаушылар тасымалынан алынып тасталды. Сонымен қатар, ұзақ су үстінен ұшуларға қолданылатын барлық коммерциялық ұшақтар жеке және топтық құтқару құралдарымен жабдықталуы тиіс деген ұсыныс жасалды; бұл кейіннен авиация саласы бойынша стандартты тәжірибеге айналды.
Өлімге әкелмейтін жазатайым оқиғалар
1926 жылдың 21 қазанында: Handley Page W.10 G EBMS «Сити Мелбурн» ұшағы қозғалтқышының істен шығуынан кейін Англия жағалауындағы Англия арнасына құлады. Барлығы 12 адам FV Invicta кемесімен құтқарылды. 1931 жылдың 19 сәуірінде: de Havilland DH.66 Hercules, тіркеу G EBMW, Сурабаяда отын жетіспегеннен кейін мәжбүрлі қону кезінде жөндеуге келмейтіндей зақымдалды. Ұшақ Үндістаннан Мельбурнға сынақ почта рейсімен, Семаранг, Сурабая және Купанг қалаларында аялдап ұшқан. 1931 жылдың 8 тамызында: Handley Page H. P.42 G AAGX «Ханнибал» Кройдоннан Парижге жолаушылар рейсін орындап келе жатып, бір қозғалтқышы істен шығып, қалдықтар екінші қозғалтқышты тоқтатуға мәжбүр етті. Кенттегі Five Oak Green жеріне мәжбүрлі қону салдарынан үлкен зақым келді. Ешкім жарақат алған жоқ. «Ханнибал» бөлшектелді және қайта құру үшін Кройдонға тасымалданды. 1935 жылдың 9 қарашасында: Short Kent G ABFB «Sylvanus» жанармай құю кезінде Бриндизи портында өртеніп кетті. Жанармай құю бригадасы өртенген ұшақтан қауіпсіз жерге секіріп шығып, құтылды. 1936 жылдың 29 қыркүйегінде: Armstrong Whitworth Atalanta G ABTK Үндістанның Дели қаласындағы ангарда өртеніп кетті. 1937 жылдың 31 мамырында: Handley Page H. P.45 (бұрынғы H. P.42) G AAXE «Hengist» Карачиде, Үндістанда ангар өртінде жойылды. 1938 жылдың 3 желтоқсанында: de Havilland Express G ADCN Бангкокта өртеніп кетті. 1939 жылдың 12 наурызында: Short S.23 Empire Flying Boat Mk 1 G ADUY, Танджонг, Батавия, Голланд Шығыс Индиясында жөндеуге келмейтіндей зақымдалды. Суға түскеннен кейін су астындағы нысанға соқтығысты. Ұшақ жағаға шығарылды, бірақ құтқару кезінде суға батып, дұрыс қолданылмағандықтан жөндеуге болмайтын зақымдар алды. Ұшақ бөлшектелді және Англияға жіберілді, бірақ қайта пайдаланбады. 1939 жылдың 7 қарашасында: Handley Page H. P.42 G AXXD «Horatius» Тивертон, Девон қаласындағы гольф алаңына мәжбүрлі қонудан кейін жарамсыз деп танылды. 1940 жылдың 19 наурызында: Handley Page H. P.45 G AAXC «Heracles» және H. P.42 G AAUD «Hanno» Whitchurch әуежайында тұрғандағы дауылда аударылып кеткеннен кейін жарамсыз деп танылды.