Кіріспе
Сөздердің тілдің грамматикасының бір бөлігіне айналу процесі. Тарихи лингвистикада грамматикаландыру (немесе грамматизация, грамматикалық процестеу) – бұл тілдің өзгеру процесі, оның нәтижесінде заттар мен әрекеттерді білдіретін сөздер (яғни есімдер мен етістіктер) грамматикалық маркерлерге (мысалы, жұрнақтар немесе предлогтар) айналады. Осылайша, ол мазмұндық сөздерден жаңа функциялық сөздерді жасайды, оларды қолданыстағы шектеулі, инфлекциялық құрылымдардан тудырудың орнына. Мысалы, ескі ағылшын тіліндегі willan 'қалау', 'тілеу' етістігі қазіргі ағылшын тіліндегі will көмекші етістігіне айналған, ол ниетті немесе болашақ уақытты білдіреді. Кейбір ұғымдар жиі грамматикаландырылады, ал басқалары, мысалы, сенімділік (эвиденциальность), одан аз. Бұл процесті түсіну үшін лексикалық бірліктер немесе мазмұндық сөздер (нақты лексикалық мағынаны жеткізетін) мен грамматикалық бірліктер немесе функциялық сөздер (негізінен сөйлемдегі сөздер арасындағы грамматикалық қатынастарды білдіруге қызмет ететін) арасында айырма жасау қажет. Грамматикаландыру – «лексикалық бірліктер мен конструкциялар белгілі бір тілдік контексте грамматикалық функцияларды атқару үшін өзгеретін және грамматикаландырылғаннан кейін жаңа грамматикалық функцияларды дамытатын өзгеріс» деп анықталады. Грамматикаландыру орын алғанда, белгілі бір лексикалық мағынаны білдіретін есімдер мен етістіктер уақыт өте келе көмекші етістіктер, жақ белгілері, иілулер және сөйлем байланыстары сияқты грамматикалық элементтерге айналады. Грамматикаландырудың кең таралған мысалы – «келіңдер», мысалы, «келіңдер жейік» деген тіркесте, «келіңіз» түріне дейін қысқартылуы. Бұл жағдайда, сөз тіркесі «бізге рұқсат етіңіз» деген лексикалық мағынасын жоғалтып, ұсынысты білдіретін көмекші сөзге айналды, ал «біз» есімдігі алдымен жұрнаққа, содан кейін талданбаған дыбысқа дейін қысқартылды.
In historical linguistics, grammaticalization (also known as grammatization or grammaticization) is a process of language change by which words representing objects and actions (i. e. nouns and verbs) become grammatical markers (such as affixes or prepositions). Thus it creates new function words from content words, rather than deriving them from existing bound, inflectional constructions. For example, the Old English verb willan 'to want', 'to wish' has become the Modern English auxiliary verb will, which expresses intention or simply futurity. Some concepts are often grammaticalized, while others, such as evidentiality, are not so much. For an understanding of this process, a distinction needs to be made between lexical items or content words, which carry specific lexical meaning, and grammatical items or function words, which serve mainly to express grammatical relationships between the different words in an utterance. Grammaticalization has been defined as "the change whereby lexical items and constructions come in certain linguistic contexts to serve grammatical functions, and, once grammaticalized, continue to develop new grammatical functions". Where grammaticalization takes place, nouns and verbs which carry certain lexical meaning develop over time into grammatical items such as auxiliaries, case markers, inflections, and sentence connectives. A well known example of grammaticalization is that of the process in which the lexical cluster let us, for example in "let us eat", is reduced to let's as in "let's you and me fight". Here, the phrase has lost its lexical meaning of "allow us" and has become an auxiliary introducing a suggestion, the pronoun 'us' reduced first to a suffix and then to an unanalyzed phoneme.
Тарих
Бұл ұғым Бопптың (1816), Шлегельдің (1818), Гумбольдттың (1825) және Габеленцтің (1891) еңбектерінде дамыды. Мысалы, Гумбольдт эволюциялық тіл туралы идеяны ойлап тапты. Ол барлық тілдерде грамматикалық құрылымдар нақты заттар мен идеялар үшін ғана сөздер болған тілдік сатыдан пайда болды деп ұсынды. Осы идеяларды табысты жеткізу үшін грамматикалық құрылымдар біртіндеп қалыптасты. Грамматикалық құрылымның одан әрі дамуына арналған төрт кезеңнен грамматика баяу дамыды. Брюгман сияқты неограмматиктер тілді бөлек "кезеңдерге" бөлуді қабылдамады, бірақ біркелкілік туралы болжамдарға сүйенді, дегенмен олар бұрынғы лингвистердің кейбір гипотезаларына жағымды көзқарас білдірді. "Грамматикаландыру" термині қазіргі мағынасында француз лингвисті Антуан Мейе өзінің "Грамматикалық формалардың эволюциясы" (1912) еңбегінде қолданылды. Мейеттің анықтамасы – "бұрынғы дербес сөзге грамматикалық мән беру". Мейе грамматикалық формалардың пайда болуы емес, олардың өзгеруі маңызды екенін көрсетті. Осылайша, ол грамматикалық формалардың қалыптасуын лингвистика үшін заңды зерттеу нысаны ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Кейінгі зерттеулер Мейеттің идеяларын одан әрі дамытып, өзгертті және грамматикаландырудың көптеген басқа мысалдарын енгізді. ХХ ғасырдың екінші жартысында лингвистика тілдің өзгеруін синхронды тұрғыдан зерттеуге баса назар берді, грамматикаландыру сияқты тарихи тәсілдерге көңіл аз болды. Дегенмен, көбінесе Үнді-Еуропа тілдерін зерттеуде тілдің өзгеруін түсіндіру құралы ретінде қала берді. 1970 жылдарға дейін, дискурс талдауы мен лингвистикалық универсалдарға қызығушылықтың артуымен, лингвистикалық зерттеулерде грамматикаландыруға қызығушылық қайтадан өсті. Бұл саладағы аса ықпалды еңбек – Кристиан Леманнның (лингвист) [de] "Грамматикаландыру туралы ойлар" (1982) еңбегі. Бұл зерттеулердің ең ерте кезеңдерінен қазіргі уақытқа дейінгі сабақтастығын көрсеткен алғашқы жұмыс болды және ол осы саладағы негізгі зерттеулердің шолуын ұсынды. Леман сондай-ақ грамматикалық дұрыстықты синхронды және диахронды түрде өлшеуге мүмкіндік беретін "параметрлер" жиынтығын ойлап тапты. Тағы бір маңызды еңбек – Хайне мен Мехтильд Рехтің "Африка тілдеріндегі грамматикаландыру және қайта талдау" (1984) еңбегі. Бұл жұмыс африка тілдерін грамматикалық тұрғыдан синхронды түрде қарастырды. Олар грамматикаландыруды тілдердің жұмыс істеуін және олардың жалпылама ерекшеліктерін сипаттаудың маңызды құралы ретінде қарастырды және грамматикаландыру жолдарының толық тізімін ұсынды. Соңғы он жылдықта (2018 жылға дейін) грамматикаландыру туралы көптеген зерттеулер оның танымал және жалпы лингвистикалық зерттеулердегі маңызды сала болып қалатынын көрсетті. Жақында жарық көрген басылымдарда жалпы анықтамалар мен толық тізімдерді жасауға тырысатын сипаттамалық зерттеулердің кең ауқымы бар, ал басқалары оның мәні мен маңыздылығына көбірек назар аударып, грамматикаландырудың мүмкіндіктері мен шектерін сұрақтайды. Бір бағыттағылық мәселесі әлі де талқыланып жатқан маңызды және танымал тақырып.
Механизмдер
"Грамматикаландыру" терминін бір анық анықтамамен беру қиын (төмендегі "Грамматикаландыруға қатысты түрлі көзқарастар" бөлімін қараңыз). Дегенмен, грамматикаландырумен байланысты жиі кездесетін бірнеше процестер бар. Олар – семантикалық қабылдамасыздық, морфологиялық қысқару, фонетикалық тозу және міндетті болу.
Семантикалық ағарту
Семантикалық ағарту немесе десемантизация грамматикалаудың ерекшелігі ретінде ертеден бері қарастырылып келеді. Оны семантикалық мазмұнның жоғалуы деп сипаттауға болады. Әрі қарай айтқанда, грамматикаға қатысты, ағарту – бір тіл бірлігінің барлық (немесе көп бөлігі) лексикалық мазмұнының жоғалуы, ал тек грамматикалық мазмұны ғана сақталуы. Мысалы, Джеймс Матисофф ағартуды «бір морфеманың семантикалық белгілерінің ішінара жойылуы, оның нақты мазмұнының бір бөлігін алып тастау, осылайша оны абстрактілірек, грамматикалық құрал ретінде қолдануға мүмкіндік беру» деп сипаттады. Джон Хайман былай деп жазды: «Семантикалық азайту, яғни ағарту, морфема өз ниетін жоғалтқанда пайда болады: ол идеялардың тар шеңберін сипаттаудан бастап, олардың көбіне кең ауқымын сипаттауға жетеді және ақырында мағынасын толығымен жоғалтуы мүмкін». Ол бұл процесті грамматикалаумен байланысты екі өзгерістің бірі деп қарастырды (екіншісі – фонетикалық қысқарту). Мысалы, ағылшын тіліндегі -ly (bodily және angrily) және like (catlike немесе yellow like) жұрнақтарының бастауы ерте герман тіліндегі *līką сөзіне барып тіреледі, ол «дене» немесе «майыт» деген мағынаны білдірген. Бұл бастапқы мағынаның айқын іздері қазіргі тілдегі жұрнақтарда жоқ, бірақ сөйлеушілер оларды жаңа сөздер құруға көмектесетін грамматикалық элементтер ретінде қарастырады. Адам физикалық дененің нысаны мен ұқсастық немесе осырастық сияқты абстрактілі қасиеттер арасындағы байланысты орнатуға болады, бірақ бұл үшін тек метафоралық ойлау арқылы, осы байланысты анық сезінгеннен кейін ғана мүмкін болады.
Морфологиялық кему
Тілдік өрнек лексикалық мағынадан грамматикалық мағынаға (ағарту) ауысқаннан кейін, бастапқы санатына тән, бірақ грамматикалық функциясына қатысы жоқ морфологиялық және синтаксистік элементтерін жоғалтуы мүмкін. Бұл декатегорияландыру немесе морфологиялық қысқару деп аталады. Мысалы, "сол кітап" сияқты көрсеткіш сөз 'сол' қатысты сөйлемнің белгісі ретінде қолданыла бастады және санның грамматикалық санатын жоғалтты ("сол" жекеше, "солар" көпше), мысалы, "мен білетін кітап" және "мен білетін нәрселер" сияқты.
Міндеттілік
Облигациялау тілдік құрылымдарды қолдану грамматикалық процесте күшейе түскенде болады. Леманн оны транспарсадигматикалық өзгергіштіктің төмендеуі деп сипаттайды, яғни "тіл қолданушының парадигмаға қатысты еркіндігі" азаяды. Орындалу міндеттілігінің мысалдарын сан категориясында кездестіруге болады, ол кейбір тілдерде немесе нақты жағдайларда міндетті болуы мүмкін, сондай-ақ артикльдердің және кейбір тілдердің жеке есімдіктерінің қалыптасуында да кездеседі. Кейбір тіл білімі мамандары, мысалы Хайне мен Кутева, облигациялау маңызды процесс екенін атап көрсетсе де, грамматикалық процеске қажет емес екенін және тілдің басқа өзгеріс түрлерінде де кездесетінін айтады. Бұл "грамматикалық процестің параметрлері" көбінесе теориямен байланысты болғанымен, Bybee және авторлар тобы (1994) олардың өздігінен грамматикалық процеске қажет емес екенін мойындады. Сонымен қатар, олардың көпшілігі грамматикалық процеске ғана шектелмейді, тілдің жалпы өзгерісіне де қолданылуы мүмкін. Грамматикалық процестің теориясын сынаушылар осы қиындықтарды пайдаланып, грамматикалық процестің дербес мәртебесі жоқ екенін, оған қатысты барлық процестерді грамматикалық процестің теориясынан бөлек сипаттауға болатынын мәлімдейді. Мысалы, Жанда былай деп жазды: "Грамматикалық процесті зерттеушілердің өзі де құбылыстардың кең жиынтығында бірнеше ерекше процестердің қатысуын мойындайды, сондықтан грамматикалық процестің ұғымы да эпифеноменалды телескоп тәрізді көрінеді. Яғни, ол белгілі бір "жолдарды" қамтуы мүмкін, бірақ олар жеке қадамдардан тұрған сияқты, оларды көбінесе жеке-жеке қарастыруға болады және олардың жеке контурлары әрқашан анық байқалады".
Жапондық құрама етістіктер
Бұл клинаның көрнекі мысалы жапон тіліндегі күрделі етістіктердің жазылуында көрінеді. Жапон тілінде көптеген сөздер екі етістіктің бірігуі арқылы жасалады, мысалы, 'барып сұра (тыңда)' (行って聞く). Жапон жазуында лексикалық бірліктер көбінесе канджимен жазылады (мұнда 行く және 聞く), ал грамматикалық бірліктер хираганамен жазылады (мысалы, байланысқан түйір て). Сондықтан, күрделі етістіктер әдетте құрамына кіретін әрбір етістік үшін канджимен жазылады, бірақ кейбір жұрнақтар грамматикалық мәнге ие болып, хираганамен жазылады, мысалы, 'сынап қара, көру' (〜みる), 'көру' (見る) сөзінен туындаған, 'жеп көру' (食べてみる) сияқты.
Тарихи лингвистика
Грамматикализация (2003) Хоппер және Трауготт грамматикализация клинінің диахрондық және синхрондық салдары бар екенін көрсетеді. Диахрондық тұрғыдан (яғни, уақыт өте келе болатын өзгерістерді қарастыра отырып), клиндер формалардың немесе сөздердің уақыт өте келе өзгеруінің табиғи жолын көрсетеді. Дегенмен, синхрондық тұрғыдан (яғни, белгілі бір уақыт сәтін қарастыра отырып), клиндерді көзге елестерілген сызықтар бойындағы формалардың орналасуы ретінде қарастыруға болады, олардың бір шетінде "толық" немесе лексикалық форма, ал екінші шетінде "қысқартылған" немесе грамматикалық форма болады. Хоппер мен Трауготттың айтпақтары – диахрондық немесе тарихи тұрғыдан сөз формаларының өзгеруі табиғи процесс ретінде көрінеді, ал синхрондық тұрғыдан бұл процесс тарихи емес, қажеттілік ретінде көрінуі мүмкін. Қайталама клиндерді зерттеу және құжаттау тілшілерге грамматикализацияның және жалпы тіл өзгеруінің жалпы заңдарын құруға мүмкіндік береді. Бұл тілдің бұрынғы күйлерін қайта құруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, өзгерістерді құжаттау тілдің болашақта қандай бағытта дамуы мүмкін екенін анықтауға көмектеседі.
Бір бағыттағылық гипотезасы
Бір бағыттылық гипотезасы – лексикалық элементтердің грамматикалық элементтерге немесе аз грамматикалық элементтердің көбірек грамматикалық элементтерге дамуы тілдік өзгерістің басым бағыты болып табылады және Гоппер мен Траготтың грамматикалық қатар бойынша грамматикалық элементтің кері емес, алға қарай қозғалуы әлдеқайда аз мүмкіндікке ие. Бернд Хайне айтқандай, "грамматикаландыру – бір бағытты процесс, яғни ол аз грамматикалық формалар мен құрылымдардан көбірек грамматикалық формалар мен құрылымдарға жетелейді". Бұл грамматикаландыру туралы ең мықты тұжырымдардың бірі және көбінесе оның негізгі принциптерінің бірі ретінде келтіріледі. Сонымен қатар, бір бағыттылық – грамматикаландырудың барлық (немесе көпшілік) жағдайларына ортақ жалпы даму бағытын көрсетеді, оны кез келген нақты жағдайдан тәуелсіз абстрактілі, жалпылама түсіндіруге болады. Тілдің грамматикаландыру арқылы өзгеруін болжауға тырысқанда (және грамматикаландыруды болжауға болатынын дәлелдеу үшін) бір бағыттылық идеясы маңызды. Лессау атап көрсетеді: "бір бағыттылық өзі болжамдық тұжырым болып табылады, себебі ол мүмкін дамудың жалпы типін таңдайды (кез келген бастапқы жағдайдың бағытын болжайды)", ал бір бағыттылық осы принципке сәйкес келмейтін даму түрлерінің барлық спектрін жоққа шығарады, соның салдарынан дамудың мүмкін жолдарының санын шектейді.
Қарсы мысалдар (деграмматикалау)
Бір бағыттылық грамматикалық үрдістемелердің маңызды элементі болғанымен, одан өзгеше жағдайлар да кездеседі. Шындығында, осындай қарсы мысалдардың болу мүмкіндігі және олардың сирек кездесуі, бір бағыттылықтың жалпы қағидасының куәсі ретінде қарастырылады. Алайда, Лайл Кэмпбеллдің пікірінше, жақтаушылар көбінесе осы қарсы мысалдарды елеусіз қалдырады немесе оларды грамматикалық үрдістемелер тізбегінің бөлігі емес деп қайта қарастырады. Ол Хоппер мен Траготттың (1993) жұмысын мысалға келтіреді, олар кейбір күмәнді қарсы мысалдарды лексикализация жағдайлары ретінде қарастырады, онда грамматикалық форма лексикалық бірлікке енгізіледі, бірақ өзі жеке лексикалық бірлікке айналмайды. Мысалы, «ante-ге көтеру» тіркесінде «up» (функционалдық сөз) етістікке (мазмұндық сөз) енгізіледі, бірақ осы лексикалық бірліктен тысқары дербес етістікке айналмайды. Хоппер мен Траготттың пікірінше, «ante-ге көтеру» деген бүкіл тіркес етістік болып табылатындықтан, «up» сөзінің деграмматикаланды деуге болмайды. Бұл пікірге параллель қолданыстар, мысалы, «бағаны көтеру», «төлемді көтеру», «шегерімдерді көтеру», «дәрі-дәрмекті көтеру» сияқты мысалдар да қарсы келеді, себебі барлық жағдайларда оларды «менің», «сенің», «оның», «Биллдің» және т.б. иеленуші сөздерімен алмастыруға болады, сондай-ақ, «ол өзінің ойынын жақсартты» сияқты одан әрі кеңейтуге болады. Нақты бір лексикалық бірлікпен ғана шектелмейтін мысалдар сирек кездеседі. Олардың бірі – ағылшын тіліндегі ’s туыс етістігі, ол көне ағылшын тілінде жұрнақ болса, қазіргі ағылшын тілінде клитика болып табылады. Джесперсен (1894) айтқандай, Траготт Кейт Берридж (1998) ұсынған функциялық сөздің мазмұндық сөзке айналуының қарсы мысалын келтіреді: Пенсильваниялық неміс тіліндегі «wotte» көмекші етістігінің «жасауға» деген мағынадағы «welle» претерит субъюнктивтік модальдық етістігінен «тілеуге», «қалауға» деген мағынадағы толыққанды етістікке айналуы. Грамматикалық үрдістемелердің көптеген мысалдарымен салыстырғанда, бір бағыттылық гипотезасына қарсы мысалдар салыстырмалы түрде аз, және олардың пайда болуы үшін әдетте ерекше жағдайлар қажет болады. Мұндай мысалдың бірі – ирланд гаэль тілінің дамуында «muid» бірінші жақ көпше желіс сөзінің (функционалдық сөз) «táimid» («біз») сөзіндегі «mid» инфлекциялық жұрнағынан шығуы, бұл басқа жақтардағы етістік-желіс сөздерінің ретіне негізделген қайта талдаудың нәтижесінде болды. Тағы бір белгілі мысал – Солтүстік саам тіліндегі «haga» абессив кейсінің жұрнағының «haga» сөзіне («сіз») айналуы және одан әрі сөздікке қосымша және еркін тұратын үстеуге айналуы. Сонымен қатар, морфологиялық жағынан ұқсас «naga» туынды жұрнағы («кірленген»), мысалы, «gáffenaga» («кофемен кірленген»), «oljonaga» («маймен кірленген») – өзі «*na» ессив кейсіне негізделген – «naga» («кір») дербес зат есіміне деграмматикаланды.
Traugott cites a counterexample from function to content word proposed by Kate Burridge (1998): the development in Pennsylvania German of the auxiliary wotte of the preterite subjunctive modal welle 'would' (from 'wanted') into a full verb 'to wish, to desire'. In comparison to various instances of grammaticalization, there are relatively few counterexamples to the unidirectionality hypothesis, and they often seem to require special circumstances to occur. One is found in the development of Irish Gaelic with the origin of the first person plural pronoun muid (a function word) from the inflectional suffix mid (as in táimid 'we are') because of a reanalysis based on the verb pronoun order of the other persons of the verb. Another well known example is the degrammaticalization of the North Saami abessive ('without') case suffix haga to the postposition haga 'without' and further to a preposition and a free standing adverb. Moreover, the morphologically analogous derivational suffix naga 'stained with' (e. g., gáffenaga 'stained with coffee', oljonaga 'stained with oil') – itself based on the essive case marker * na – has degrammaticalized into an independent noun naga 'stain'.
Грамматикаға қатысты көзқарастар
Лингвистер «грамматикалау» терминін әртүрлі интерпретациялап, кіріспеде берілген анықтамаға көптеген баламалар бар. Келесіде «грамматикаландыру» терминінің мәніне жеке көзқарастарымен тақырыпты зерттеген авторлардың толық емес тізімі келтіріледі. Антуан Мейлет (1912): «Аналогия формалардың егжей-тегжейін жаңарта алады, бірақ көбінесе грамматикалық жүйенің жалпы жоспарын өзгеріссіз қалдырады, ал кейбір сөздердің «грамматикалауы» жаңа формаларды жасайды, тілдік көрінісі жоқ категорияларды енгізеді және жүйенің барлық құрылымын өзгертеді». Jerzy Kurylowicz (1965): Оның «классикалық» анықтамасы, әдетте, ең көп сілтеме жасалатын анықтама: «Грамматикализация – морфеманың лексикалықтан грамматикалыққа немесе одан да аз грамматикалықтан одан да көп грамматикалық мәртебеге өсуінен тұрады, мысалы, туынды жұлдырдан жалғаулы жұлдырға өту». Содан бері грамматикалауды зерттеу кеңейді, лингвистер бұл терминді әртүрлі бағытта қолдана бастады. Christian Lehmann (1982): «Грамматикалау туралы ойлар» және «Грамматикалау мен лексикаландыру туралы жаңа ойлар» еңбегінің авторы: «Грамматикализация – лексемалардан грамматикалық формативтерге қарай жүретін процесс. Морфемалардың және тұтас конструкциялардың грамматикалауында бірқатар семантикалық, синтаксистік және фонологиялық процестер өзара әрекеттеседі. Белгі грамматикалық мағынадан айырылып, міндетті грамматикалық ережелерге қатысқанда грамматикаланған болып саналады». Paul Hopper (1991): Хоппер грамматикализация процесін анықтауға мүмкіндік беретін бес «принципті» анықтады: «қабаттасу», функция үшін қосымша өрнектердің дамуы; «дивергенция» (басқа теоретиктер «бөліну» деп атайды), онда форма лексикалық мағынасымен қатар грамматикалық мағынаны дамытады; «мамандану», тек грамматикалық функция қалғанша лексикалық мағынаның ауқымын тарылту; «тұрақтылық», грамматикаланған формадағы лексикалық мағынаның іздері; және «декатегоризация», форманың морфосинтаксистік қасиеттерін жоғалту. František Lichtenberk (1991): «Грамматикализацияның біртіндеп дамуы» атты мақаласында ол грамматикализацию «тарихи процесс, тілдің морфосинтаксистік категорияларына және, демек, тілдің грамматикасына әсер ететін өзгерістердің бір түрі» деп анықтады. James A. Matisoff (1991): Матисофф грамматикализацию сипаттау үшін «метафора» терминін қолданды: «Грамматикализацияны метафораның бір түрі ретінде қарастыруға болады (этимологиялық тұрғыдан – «алып өту»), мағынаның ауысуы үшін қолданылатын ең жалпы термин. […] Грамматикализация – абстракцияға қарай метафоралық ауысу, ал «метафора» – сөздің мағынасының белгілі бір ұқсастыққа байланысты саналы немесе ерікті түрде өзгеруі». Elizabeth Traugott & Bernd Heine (1991): Олар 1988 жылы Талми Гивон ұйымдастырған конференция материалдарының екі томдық жинағын «Грамматикализацияға қатысты көзқарастар» деген атпен шығарды. Олар грамматикализацию «категориялардың ұйымдастырылуы және кодталудың уақыт бойынша және синхронды түрде жүретін лингвистикалық процесі» деп анықтады. Сондықтан грамматикализацияны зерттеу салыстырмалы түрде еркін лексикалық өрнек пен шектеулі морфосинтаксистік кодтау арасындағы шиеленісті көрсетеді және тілдің салыстырмалы белгісіздігіне және категориялардың негізгі ажырамас екендігіне назар аударады. Olga Fischer & Anette Rosenbach (2000): «Өзгеріс жолдары» кітабының кіріспесінде грамматикализацияға қатысты жаңа тәсілдер туралы қысқаша мәлімет берілген. «Бүгінде «грамматикализация» термині әртүрлі мағыналарда қолданылады. Көп жағдайда «грамматикаланған» деген сөз форманың немесе конструкцияның бекітіліп, міндетті болғанын ғана білдіреді. Алайда, қатаң мағынасында «грамматикализация» ұғымы – бұл белгілі бір типтік механизмдермен жүретін диахрондық процесс». Lyle Campbell «Грамматикализацияда қандай қателік бар?» атты мақаласында ұсынылған қарсы мысалдарды келтіреді. «Language Sciences» журналының сол санында Richard D. Janda «Жолдардан» және «Бір бағыттағылықтан тыс» атты мақаласында бір бағыттағылық гипотезасын сынаған 70-тен астам еңбекті келтіреді. Деграмматикализация және оның грамматикализациямен байланысы туралы алғашқы монография 2009 жылы Muriel Norde жариялады.